Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 3:19

Αυτός είναι μεν ο χαρακτήρας που προέρχεται από τους αποστόλους μέσω των Πατέρων· πρέπει λοιπόν, όταν κάποιος μελετά τη Γραφή, να εξετάζει και να διακρίνει πότε αυτή κάνει λόγο για τη θεότητα του Λόγου και πότε για την ανθρώπινη φύση του· για να μην κατανοούμε άλλα αντί άλλων και πλανηθούμε, όπως ακριβώς έπαθαν οι Αρειανοί. Όπως λοιπόν, επειδή τον γνωρίζουμε ως Λόγο, ξέρουμε ότι «δι' αυτού έγιναν τα πάντα, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα»· και, «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί»· και, «Αποστέλλει τον Λόγο του και θεραπεύει τα πάντα»· και επειδή τον γνωρίζουμε ως Σοφία, ξέρουμε ότι ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη, και ο Πατέρας τα πάντα δημιούργησε εν σοφία· και επειδή τον γνωρίζουμε ως Θεό, έχουμε πιστέψει ότι αυτός είναι ο Χριστός· διότι, «Ο θρόνος σου, Θεέ», ψάλλει ο Δαβίδ, «παραμένει εις τον αιώνα του αιώνος· ράβδος ευθύτητας είναι η ράβδος της βασιλείας σου».

Και επιπλέον αυτών, επειδή τα πάντα δημιουργήθηκαν διά του Λόγου και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα, και «ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη» και τα πάντα τα εποίησε με σοφία (έχει δε γραφτεί, όπως έχει αποδειχθεί προηγουμένως: «Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα κτισθούν»), επομένως, είτε το Πνεύμα είναι ο Λόγος, είτε ο Θεός εποίησε τα πάντα μέσω δύο, δηλαδή και διά της Σοφίας και διά του Πνεύματος. Και πώς τότε λέει ο Παύλος: «Ένας Θεός, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος, διά του οποίου έγιναν τα πάντα»; Και πάλι: «Επειδή ο Υιός είναι εικόνα του αόρατου Πατέρα», και το Πνεύμα είναι εικόνα του Υιού (διότι έχει γραφτεί: «Αυτούς που προγνώρισε και προόρισε να είναι σύμμορφοι με την εικόνα του Υιού του»), άρα, σύμφωνα με αυτή τη λογική, ο Πατέρας είναι παππούς. Και επειδή ο μεν Υιός ήλθε στο όνομα του Πατέρα, ενώ «Το Άγιο Πνεύμα», λέει ο Υιός, «το οποίο θα πέμψει ο Πατέρας στο όνομά μου», άρα και έτσι ο Πατέρας είναι παππούς. Τι απαντάτε σε αυτά, παρόλο που για όλα μιλάτε με ευκολία; Τι διαλογίζεστε μέσα σας; Ή μήπως, βλέποντας τους εαυτούς σας σε αδιέξοδο, κατακρίνετε τέτοιου είδους ερωτήσεις; Αλλά πρώτα να κατακρίνετε τους εαυτούς σας (διότι εσείς συνηθίζετε να κάνετε τέτοιες ερωτήσεις), και να υπακούτε στις Γραφές. Και εφόσον αδυνατείτε να απαντήσετε, μάθετε λοιπόν: Το Πνεύμα στις Γραφές δεν ονομάστηκε Υιός, αλλά Άγιο Πνεύμα και Πνεύμα του Θεού. Και όπως ακριβώς το Πνεύμα δεν ονομάστηκε Υιός, έτσι δεν έχει γραφτεί ούτε για τον Υιό ότι αυτός είναι το Άγιο Πνεύμα.

Αυτός μεν ο χαρακτήρας προέρχεται από τους αποστόλους διαμέσου των Πατέρων· πρέπει λοιπόν, όταν κανείς μελετά τη Γραφή, να εξετάζει και να διακρίνει πότε αυτή ομιλεί για τη θεότητα του Λόγου και πότε για τα ανθρώπινα ιδιώματά του, ώστε να μην κατανοούμε άλλα αντί άλλων και παραπαίουμε, όπως ακριβώς έχουν πάθει οι Αρειανοί. Όπως λοιπόν, γνωρίζοντάς τον ως Λόγο, γνωρίζουμε ότι «δι' αυτού έγιναν τα πάντα, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα»· και, «με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί»· και, «αποστέλλει τον Λόγο του, και θεραπεύει τα πάντα»· και γνωρίζοντάς τον ως σοφία, γνωρίζουμε ότι ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη, και τα πάντα τα εποίησε εν σοφία ο Πατέρας· και γνωρίζοντάς τον ως Θεό, έχουμε πιστέψει ότι αυτός είναι ο Χριστός· διότι, «ο θρόνος σου, Θεέ», ψάλλει ο Δαβίδ, «παραμένει εις τον αιώνα του αιώνος· ράβδος ευθύτητος είναι η ράβδος της βασιλείας σου».

Και επιπλέον, επειδή τα πάντα έγιναν διά του Λόγου, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα, και «ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη», και τα πάντα τα εποίησε με σοφία (διότι έχει γραφτεί, όπως αποδείχθηκε προηγουμένως: «Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα κτισθούν»), επομένως, είτε το Πνεύμα είναι ο Λόγος, είτε ο Θεός εποίησε τα πάντα με δύο, δηλαδή και με τη Σοφία και με το Πνεύμα. Και πώς λέει ο Παύλος: «Ένας Θεός, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος, διά του οποίου έγιναν τα πάντα»; Και πάλι: «Επειδή ο Υιός είναι εικόνα του αόρατου Πατέρα», και το Πνεύμα είναι εικόνα του Υιού (διότι έχει γραφτεί: «Αυτούς που προγνώρισε και προόρισε να γίνουν σύμμορφοι με την εικόνα του Υιού του»), επομένως, σύμφωνα με αυτό, ο Πατέρας είναι παππούς. Και επειδή ο μεν Υιός ήλθε στο όνομα του Πατέρα, «το Άγιο Πνεύμα όμως», λέει ο Υιός, «το οποίο θα στείλει ο Πατέρας στο όνομά μου»· επομένως και με αυτόν τον τρόπο ο Πατέρας είναι παππούς. Τι έχετε να πείτε σε αυτά, αν και όλα τα λέτε με ευκολία; Τι συλλογίζεστε μέσα σας; Ή, βλέποντας τους εαυτούς σας να βρίσκονται σε αδιέξοδο, κατηγορείτε τέτοιου είδους ερωτήσεις; Αλλά πρώτα να καταδικάσετε τους εαυτούς σας (διότι εσείς συνηθίζετε να θέτετε τέτοιες ερωτήσεις), και να πεισθείτε από τις Γραφές, και αφού βρίσκεστε σε αδυναμία να απαντήσετε, μάθετε λοιπόν: Το Πνεύμα στις Γραφές δεν ονομάστηκε Υιός, αλλά Άγιο Πνεύμα και Πνεύμα του Θεού. Και όπως ακριβώς το Πνεύμα δεν ονομάστηκε Υιός, έτσι και για τον Υιό δεν έχει γραφτεί ότι αυτός είναι το Άγιο Πνεύμα.

Αλλά όσα προέρχονται από αυτούς είναι ψεύδη· η δε Αλήθεια μαρτυρεί ότι ο Θεός είναι αΐδια πηγή της δικής Του σοφίας. Εφόσον δε η πηγή είναι αΐδια, κατ' ανάγκην πρέπει και η Σοφία να είναι αΐδια. Διότι μέσω αυτής έγιναν τα πάντα, όπως ψάλλει ο Δαβίδ: «Τα πάντα εν σοφία εποίησας»· και ο Σολομών λέει: «Ο Θεός με τη Σοφία θεμελίωσε τη γη, και ετοίμασε τους ουρανούς με φρόνηση». Αυτή ακριβώς η Σοφία είναι ο Λόγος, και δι' αυτού, όπως λέει ο Ιωάννης, έγιναν τα πάντα, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα· και αυτός είναι ο Χριστός.

Άρα το πολυθρύλητο που λέγεται από εσάς, ότι δηλαδή ο Υιός είναι κτίσμα, δεν είναι αληθές, αλλά αποτελεί μόνο δική σας φαντασία, και κατηγορείστε από τον Σολομώντα ότι πολλές φορές ψευδολογήσατε εις βάρος του. Διότι δεν τον αποκάλεσε κτίσμα, αλλά γέννημα και σοφία του Θεού, λέγοντας: «Ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη»· και: «Η Σοφία οικοδόμησε για τον εαυτό της οίκο». Και αυτό το ίδιο το ρητό, όταν εξετάζεται, ελέγχει τη δυσέβειά σας· διότι είναι γραμμένο: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του». Επομένως, εάν αυτός υπάρχει προ πάντων, και λέει «με έκτισε», όχι για να δημιουργήσω τα έργα, αλλά «για τα έργα», τότε ή το «έκτισε» είναι μεταγενέστερό του, ή ο ίδιος θα φανεί μεταγενέστερος των έργων, εφόσον κτιζόμενος βρίσκει τα έργα, για τα οποία και δημιουργείται, να υφίστανται ήδη πριν από αυτόν. Εάν όμως ισχύει αυτό, πώς πλέον είναι αυτός προ πάντων; Και πώς τα πάντα δημιουργήθηκαν δι' αυτού, και σε αυτόν διατηρούνται; Διότι, ιδού, σύμφωνα με τις δικές σας απόψεις, τα έργα, για τα οποία αυτός κτίζεται και αποστέλλεται, είχαν ήδη συσταθεί πριν από αυτόν. Αλλά δεν έχουν έτσι τα πράγματα· μη γένοιτο! Η αντίληψη των αιρετικών είναι ψευδής.

Είναι γραμμένο: Ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη· εάν λοιπόν με τη σοφία έχει θεμελιωθεί η γη, πώς αυτός που θεμελιώνει, θεμελιώνεται; Αλλά και αυτό έχει λεχθεί με παροιμιώδη τρόπο· και πρέπει να αναζητούμε το νόημα και αυτού, ώστε να γνωρίζουμε ότι με τη σοφία μεν ο Πατέρας δημιουργεί και θεμελιώνει τη γη, για να είναι σταθερή και να διατηρείται, αυτή δε η σοφία θεμελιώθηκε σε εμάς, ώστε να γίνει η αρχή και το θεμέλιο της νέας μας κτίσης και ανακαίνισης. Δεν έχει πει λοιπόν ούτε σε αυτά τα χωρία: Πριν από τον αιώνα με έφτιαξε Λόγο ή Υιό, για να μην θεωρηθεί ότι έχει αρχή δημιουργίας· διότι αυτό πρέπει προ πάντων να εξετάζουμε, εάν δηλαδή είναι Υιός, και περί αυτού να ερευνούμε πρωτίστως τις Γραφές. Διότι αυτό απάντησε και ο Πέτρος, όταν ερωτήθηκαν οι απόστολοι, λέγοντας: Εσύ είσαι ο Χριστός, ο Υιός του Θεού του ζώντος· διότι αυτό ρώτησε κατά πρώτον και ο πατέρας της Αρειανής αίρεσης: Εάν είσαι Υιός του Θεού. Διότι γνώριζε ότι αυτή είναι η αλήθεια και το κύριο δόγμα της πίστης μας· και ότι, εάν μεν αυτός είναι ο Υιός, θα λάβει τέλος η διαβολική τυραννία· εάν όμως είναι κτίσμα, είναι και αυτός ένας από αυτούς που προέρχονται από τον Αδάμ, ο οποίος εξαπατήθηκε από αυτόν, και καμία ανησυχία δεν θα είχε. Γι' αυτό και οι τότε Ιουδαίοι αγανακτούσαν, επειδή ο Κύριος αποκαλούσε τον εαυτό Του Υιό του Θεού και έλεγε ότι ο Θεός είναι δικός Του Πατέρας.

Διότι φαίνεται ότι σκέπτεται για τον εαυτό του εκείνος που βουλεύεται για το ίδιον της δικής του ουσίας. Επειδή, λοιπόν, υπάρχει μεγάλη βλασφημία σε μια τέτοια αντίληψη, με ευσέβεια θα μπορούσε να λεχθεί ότι τα μεν γενητά δημιουργήθηκαν με την ευδοκία και τη βούληση του Θεού, ο δε Υιός δεν είναι δημιούργημα του θελήματος που προέκυψε εκ των υστέρων, όπως η κτίση, αλλά είναι κατά φύσιν ίδιον γέννημα της ουσίας. Διότι, όντας ο ίδιος Λόγος του Πατρός, δεν επιτρέπει να λογαριαστεί καμία βούληση πριν από αυτόν, αφού ο ίδιος είναι η ζωντανή βουλή του Πατρός, και η δύναμη, και ο δημιουργός όσων είναι αρεστά στον Πατέρα. Και αυτά ο ίδιος τα λέει για τον εαυτό του στις Παροιμίες: «Δική μου είναι η βουλή και η ασφάλεια, δική μου η φρόνηση, δική μου και η ισχύς». Διότι, όπως ακριβώς ο ίδιος είναι η φρόνηση με την οποία ετοίμασε τους ουρανούς, και ο ίδιος είναι ισχύς και δύναμη –διότι ο Χριστός είναι Θεού δύναμη και Θεού σοφία– (και) τώρα παραλλάσσοντας την έκφραση είπε: «Δική μου η φρόνηση, και δική μου η ισχύς»· έτσι και όταν λέει: «Δική μου η βουλή», φανερώνει ότι ο ίδιος είναι η ζωντανή βουλή του Πατρός, όπως ακριβώς διδαχθήκαμε και από τον προφήτη, ότι ο ίδιος γίνεται ο Άγγελος της μεγάλης βουλής, και ο ίδιος ονομάστηκε θέλημα του Πατρός. Διότι έτσι πρέπει να ελέγχουμε αυτούς που σκέπτονται με ανθρώπινα κριτήρια περί του Θεού.

Αλλά οι ασεβείς δεν θέλουν βέβαια να είναι ο Υιός ο Λόγος και η ζωντανή βουλή του Θεού. Αντιθέτως, μυθολογούν ότι στον Θεό η φρόνηση, η βουλή και η σοφία υπάρχουν ως ιδιότητα (έξη) που εμφανίζεται και εξαφανίζεται με ανθρώπινο τρόπο, και τα πάντα μηχανεύονται, και προβάλλουν την «έννοια» και τη «θέληση» του Ουαλεντίνου, μόνο και μόνο για να διαχωρίσουν τον Υιό από τον Πατέρα και να μην πουν ότι αυτός είναι ο ίδιος ο Λόγος του Πατέρα, αλλά ότι είναι κτίσμα. Εκείνοι, λοιπόν, ας ακούσουν ό,τι άκουσε ο Σίμων ο Μάγος: Η ασέβεια του Ουαλεντίνου ας είναι μαζί σας στην απώλεια! Ο καθένας, όμως, ας πεισθεί μάλλον από τον Σολομώντα, ο οποίος λέει ότι ο Λόγος είναι η σοφία και η φρόνηση. Διότι λέει: «Ο Θεός με τη σοφία εθεμελίωσε τη γη· ετοίμασε δε τους ουρανούς με φρόνηση». Και όπως εδώ αναφέρεται «με φρόνηση», έτσι και στους Ψαλμούς: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί». Και όπως οι ουρανοί δημιουργήθηκαν με τον Λόγο, έτσι δημιούργησε και τα πάντα, όσα θέλησε· και όπως γράφει ο Απόστολος στους Θεσσαλονικείς: «Το θέλημα του Θεού είναι εν Χριστώ Ιησού». Άρα ο Υιός του Θεού είναι ο ίδιος ο Λόγος και η σοφία, αυτός είναι η φρόνηση και η ζωντανή βουλή· και σε αυτόν βρίσκεται το θέλημα του Πατέρα· αυτός είναι η αλήθεια, το φως και η δύναμη του Πατέρα. Εάν λοιπόν η βούληση του Θεού είναι η σοφία και η φρόνηση, και ο Υιός είναι η σοφία, τότε εκείνος που λέει ότι ο Υιός δημιουργήθηκε μέσω βουλήσεως λέει το ίδιο ακριβώς με το να υποστηρίζει ότι η Σοφία δημιουργήθηκε μέσα από τη Σοφία, και ο Υιός πλάστηκε μέσα από τον Υιό, και ο Λόγος κτίστηκε διά του Λόγου.

Αλλά όσα προέρχονται από αυτούς είναι ψεύδη· η δε αλήθεια μαρτυρεί ότι ο Θεός είναι αΐδια πηγή της δικής του σοφίας. Εφόσον δε η πηγή είναι αΐδια, εξάπαντος και η σοφία πρέπει να είναι αΐδια. Διότι μέσα σε αυτήν έχουν γίνει τα πάντα, όπως ψάλλει ο Δαβίδ: «τα πάντα εν σοφία εποίησας» και ο Σολομών λέει: «ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη, και ετοίμασε τους ουρανούς με φρόνηση». Αυτή ακριβώς η σοφία είναι ο Λόγος και «δι’ αυτού», όπως λέει ο Ιωάννης, «έγιναν τα πάντα, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα». Και αυτός είναι ο Χριστός· «διότι ένας είναι ο Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς υπάρχουμε για αυτόν, και ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα και εμείς μέσω αυτού». Εάν λοιπόν τα πάντα έγιναν μέσω αυτού, ο ίδιος δεν θα μπορούσε να συγκαταλέγεται στα πάντα. Διότι εκείνος που τολμά να λέει ότι αυτός «μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα» είναι ένα από τα πάντα, οπωσδήποτε το ίδιο θα σκεφτεί και για τον Θεό, «από τον οποίο προέρχονται τα πάντα». Εάν όμως κάποιος το αποφεύγει αυτό ως άτοπο και διαχωρίζει τον Θεό ως κάτι διαφορετικό από τα πάντα, φυσικό επακόλουθο θα ήταν και για τον Μονογενή Υιό, εφόσον είναι γνήσιος ως προς την ουσία του Πατέρα, να λέει ότι είναι κάτι διαφορετικό από τα πάντα· και εφόσον αυτός δεν ανήκει στα πάντα, δεν είναι θεμιτό να λέγεται γι' αυτόν το «υπήρξε κάποτε καιρός που δεν υπήρχε» και το «δεν υπήρχε πριν γεννηθεί». Διότι τέτοιου είδους φράσεις αρμόζει να λέγονται για τα δημιουργήματα· ο ίδιος ο Υιός όμως είναι τέτοιος, όπως ακριβώς είναι ο Πατέρας, του οποίου και αποτελεί γνήσιο γέννημα της ουσίας, Λόγος και Σοφία.

Διότι φαίνεται πως σκέπτεται για τον ίδιο τον εαυτό του εκείνος που βουλεύεται για ό,τι προσιδιάζει στη δική του ουσία. Επειδή λοιπόν υπάρχει πολλή βλασφημία σε ένα τέτοιο φρόνημα, με ευσέβεια θα μπορούσε να λεχθεί ότι τα μεν γενητά δημιουργήθηκαν με την ευδοκία και τη βούληση του Θεού, ο δε Υιός δεν είναι δημιούργημα του θελήματος που προέκυψε εκ των υστέρων, όπως η κτίση, αλλά είναι εκ φύσεως ίδιον γέννημα της ουσίας. Και πράγματι, επειδή είναι ο ίδιος Λόγος του Πατρός, δεν επιτρέπει να νοηθεί καμία βούληση πριν από αυτόν, αφού ο ίδιος είναι η ζωντανή βουλή και δύναμη του Πατρός, και ο δημιουργός εκείνων που εγκρίνει ο Πατέρας. Και αυτά τα λέει ο ίδιος στις Παροιμίες για τον εαυτό του: «Δική μου είναι η βουλή και η ασφάλεια, δική μου η φρόνηση, δική μου και η ισχύς». Διότι, όπως ακριβώς ο ίδιος είναι η φρόνηση «με την οποία ετοίμασε τους ουρανούς», και ο ίδιος είναι η ισχύς και η δύναμη —διότι «ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού»— και τώρα παραλλάσσοντας κάπως την έκφραση είπε: «Δική μου η φρόνηση και δική μου η ισχύς», έτσι, λέγοντας «δική μου η βουλή», ο ίδιος είναι η ζωντανή βουλή του Πατρός, όπως ακριβώς έχουμε διδαχθεί και από τον προφήτη, ότι αυτός είναι ο «άγγελος της μεγάλης βουλής» και ο ίδιος ονομάστηκε θέλημα του Πατρός. Διότι έτσι πρέπει να ανασκευάζουμε τα επιχειρήματα όσων διανοούνται με ανθρώπινα κριτήρια περί του Θεού.

Έπρεπε, λοιπόν, αυτοί που λένε ότι ο Υιός έγινε «με τη βούληση», να πουν ότι έγινε και «με τη φρόνηση». Διότι θεωρώ ότι η φρόνηση και η βούληση είναι το ίδιο πράγμα· επειδή ό,τι βουλεύεται κανείς, αυτό οπωσδήποτε και φρονεί, και ό,τι φρονεί, αυτό και βουλεύεται. Ο ίδιος ο Σωτήρας, άλλωστε, τα συνέδεσε αυτά ως αδελφά, λέγοντας ταυτόχρονα: «Δική μου είναι η βουλή και η ασφάλεια, δική μου η φρόνηση και δική μου η ισχύς». Διότι, όπως η ισχύς και η ασφάλεια είναι το ίδιο πράγμα —αφού αποτελούν την ίδια δύναμη—, έτσι είναι το ίδιο να πούμε ότι είναι η φρόνηση και η βουλή, τα οποία είναι ο ίδιος ο Κύριος. Αλλ’ οι ασεβείς δεν θέλουν μεν να είναι ο Υιός ζωντανός Λόγος και βουλή, αντιθέτως μυθολογούν ότι η φρόνηση, η βουλή και η σοφία του Θεού εμφανίζονται με ανθρώπινο τρόπο ως κατάσταση που αποκτάται και χάνεται· και τα πάντα κινούν και προβάλλουν την «έννοια» και τη «θέληση» του Ουαλεντίνου, μόνο και μόνο για να διαχωρίσουν τον Υιό από τον Πατέρα και να μην ομολογήσουν ότι Αυτός είναι ο ίδιος ο Λόγος του Πατέρα, αλλά κτίσμα. Εκείνοι, λοιπόν, ας ακούσουν ό,τι άκουσε και ο Σίμων ο μάγος: η ασέβεια του Ουαλεντίνου «ας πάει μαζί σας στην απώλεια». Ο καθένας, όμως, ας πεισθεί μάλλον στον Σολομώντα, ο οποίος λέει ότι ο Λόγος είναι η ίδια η σοφία και η φρόνηση. Διότι λέει: «Ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη, και ετοίμασε τους ουρανούς με τη φρόνηση».

Εξάλλου, εάν ο Υιός είναι κτίσμα, από τη στιγμή που η φύση των λογικών κτισμάτων είναι μία, καμία βοήθεια δεν πρόκειται να προσφερθεί από ένα κτίσμα προς τα άλλα κτίσματα, επειδή όλοι έχουν ανάγκη από τη χάρη του Θεού. Αναφέραμε λοιπόν ήδη προηγουμένως λίγα λόγια για το πώς κατά συνέπεια «δι' αυτού έγιναν τα πάντα». Επειδή όμως η ακολουθία του αγίου βαπτίσματος μάς έδωσε την αφορμή να το αναφέρουμε, είναι αναγκαίο, όπως τουλάχιστον κατανοώ και πιστεύω, να πούμε ότι ο Υιός δεν αναφέρεται μαζί με τον Πατέρα επειδή τάχα ο Πατέρας δεν είναι αυτάρκης, ούτε απλώς και τυχαία, αλλά επειδή είναι Λόγος του Θεού και δική Του σοφία, και, όντας απαύγασμά Του, βρίσκεται πάντοτε μαζί με τον Πατέρα. Γι' αυτόν τον λόγο είναι αδύνατον, όταν ο Πατέρας χορηγεί τη χάρη, να μη δίνεται αυτή μέσω του Υιού· διότι ο Υιός βρίσκεται μέσα στον Πατέρα όπως το απαύγασμα μέσα στο φως. Διότι ο Θεός, όχι επειδή έχει κάποια έλλειψη, αλλά ως Πατέρας «με τη δική Του σοφία θεμελίωσε τη γη» και «με τον Λόγο» που προέρχεται από Αυτόν «δημιούργησε τα πάντα», και βεβαιώνει το άγιο λουτρό δια του Υιού. Διότι όπου είναι ο Πατέρας, εκεί είναι και ο Υιός, όπως όπου υπάρχει το φως, εκεί υπάρχει και το απαύγασμα. Και όπως ακριβώς όσα εργάζεται ο Πατέρας τα εργάζεται δια του Υιού, καθώς λέει ο ίδιος ο Κύριος: «όσα βλέπω τον Πατέρα να κάνει, αυτά κάνω κι εγώ», έτσι και όταν χορηγείται το βάπτισμα, όποιον βαπτίζει ο Πατέρας, αυτόν βαπτίζει και ο Υιός· και όποιον βαπτίζει ο Υιός, αυτός τελειούται εν Αγίω Πνεύματι.

Επομένως, το πολυθρύλητο που λέγεται από εσάς, ότι ο Υιός είναι κτίσμα, δεν είναι αληθινό, αλλά αποτελεί μόνο δική σας φαντασίωση, και κατηγορείστε από τον Σολομώντα ότι πολλές φορές παραποιήσατε τα λόγια του. Διότι δεν τον ονόμασε κτίσμα, αλλά γέννημα και σοφία του Θεού, λέγοντας: «Ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη» και «Η σοφία οικοδόμησε για τον εαυτό της οίκο». Και αυτή η ίδια η ρήση, αν εξεταστεί, ελέγχει τη δυσσέβειά σας· διότι έχει γραφτεί: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του». Συνεπώς, αν αυτός υπάρχει πριν από τα πάντα, και λέει «με έκτισε», όχι για να κάνω τα έργα, αλλά «για τα έργα», τότε είτε το «έκτισε» είναι μεταγενέστερο ως προς αυτόν, είτε θα φανεί ότι ο ίδιος έπεται των έργων, αφού, όταν κτίζεται, θα τα βρει να έχουν ήδη συσταθεί πριν από αυτόν, για τα οποία μάλιστα και δημιουργείται. Αν όμως συμβαίνει αυτό, πώς είναι πλέον ο ίδιος «πριν από τα πάντα»; Πώς επίσης «τα πάντα έγιναν δι' αυτού» και «σε αυτόν συγκρατούνται»; Διότι, ιδού, σύμφωνα με εσάς, τα έργα για τα οποία κτίζεται και αποστέλλεται είχαν συσταθεί και πριν από αυτόν. Αλλά δεν έχουν έτσι τα πράγματα· μη γένοιτο· ψευδής είναι η αντίληψη των αιρετικών. Διότι ο Λόγος του Θεού δεν είναι κτίσμα, αλλά είναι ο Κτίστης· και λέει τότε παροιμιωδώς «με έκτισε», όταν ενδύθηκε την κτιστή σάρκα. Και αυτό πάλι είναι δυνατόν να το κατανοήσει κανείς και από την ίδια τη ρήση.

Έχει γραφτεί: «ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη». Εάν λοιπόν η γη έχει θεμελιωθεί με τη σοφία, πώς αυτός που θεμελιώνει θεμελιώνεται; Αλλά και αυτό έχει ειπωθεί παροιμιωδώς. Και πρέπει και αυτού να αναζητούμε το νόημα, για να γνωρίζουμε ότι ο Πατέρας μεν με τη σοφία δημιουργεί και θεμελιώνει τη γη ώστε να είναι σταθερή και να διατηρείται· η ίδια όμως η σοφία θεμελιώνεται σε εμάς, για να γίνει αρχή και θεμέλιο της καινής μας κτίσεως και ανακαινίσεως. Δεν είπε λοιπόν ούτε σε αυτά τα χωρία «προ του αιώνος με εποίησε Λόγο ή Υιό», για να μην θεωρηθεί ότι έχει αρχή δημιουργίας· διότι αυτό πρέπει προπάντων να αναζητούμε, εάν δηλαδή είναι Υιός, και περί αυτού να ερευνούμε πρωτίστως τις Γραφές. Διότι και όταν ρωτήθηκαν οι απόστολοι, ο Πέτρος αποκρίθηκε λέγοντας: «Εσύ είσαι ο Χριστός, ο Υιός του Θεού του ζώντος»· διότι αυτό και ο πατέρας της Αρειανής αιρέσεως ρώτησε πρώτο από όλα: «αν είσαι Υιός του Θεού». Γνώριζε δηλαδή ότι αυτή είναι η αλήθεια και το κύριο στοιχείο της πίστεώς μας, και ότι, εάν μεν αυτός είναι ο Υιός, η διαβολική τυραννία θα λάβει τέλος· εάν όμως είναι κτίσμα, τότε είναι και αυτός ένας από τους απογόνους του Αδάμ, ο οποίος εξαπατήθηκε από αυτόν (τον διάβολο), και συνεπώς δεν θα είχε καμία ανησυχία. Γι' αυτό και οι τότε Ιουδαίοι αγανακτούσαν, επειδή ο Κύριος αποκαλούσε τον εαυτό του Υιό του Θεού «και έλεγε ότι ο Θεός είναι δικός του Πατέρας».

Δεν άκουσες στον Παροιμιαστή πώς έλεγε η ίδια η Σοφία: «Εγώ ήμουν εκείνη με την οποία χαιρόταν· καθημερινά ευφραινόμουν ενώπιόν του», όταν δημιούργησε την οικουμένη, συμπαρευρισκόμουν μαζί του; Και πάλι λέει ο μέγας Παροιμιαστής: «Ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη». Ιδού, βρίσκεται πάντοτε μέσα στον Πατέρα· και ο μέγας Απόστολος λέει: «Ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού». Τι έχει να πει για αυτά ο ανόητος Σαμοσατέας, ο οποίος και αυτός, αφού νόθευσε με νερό αυτόν τον θεϊκό οίνο, και τον ήπιε, και διογκώθηκε από έπαρση, χάθηκε μαζί με τους Αρειομανίτες.

Διότι, είτε τον ονομάσεις Υιό, έχεις φανερώσει ότι προέρχεται από Αυτόν κατά φύση· είτε αναλογιστείς τον Λόγο, πάλι συλλογίζεσαι ότι προέρχεται από Αυτόν και ότι είναι αδιαίρετος από Αυτόν· και αποκαλώντας τον Σοφία, δεν πιστεύεις τίποτε λιγότερο από το ότι δεν είναι κάτι το εξωτερικό, αλλά ότι προέρχεται από Αυτόν και βρίσκεται πάλι μέσα σε Αυτόν· αν δε τον ονομάσεις Δύναμη και Χείρα, πάλι εκφράζεις το ότι έχει την ίδια ουσία· και λέγοντας Εικόνα, εννοείς τον Υιό. Διότι τι θα μπορούσε να είναι όμοιο με τον Θεό παρά το γέννημα που προέρχεται από Αυτόν; Ασφαλώς, όσα έγιναν διά του Λόγου, αυτά έχουν θεμελιωθεί με τη Σοφία· και όσα έχουν θεμελιωθεί με τη Σοφία, αυτά όλα έχουν δημιουργηθεί με τη Χείρα και έγιναν διά του Υιού. Και την πίστη μας για αυτά δεν την αντλούμε από εξωτερικές πηγές, αλλά την έχουμε από τις Γραφές. Διότι ο ίδιος ο Θεός λέει διά του προφήτη Ησαΐα: «Η χείρα μου θεμελίωσε τη γη και η δεξιά μου στερέωσε τον ουρανό», και πάλι: «Και υπό τη σκιά της χειρός μου θα σε σκεπάσω, με την οποία έστησα τον ουρανό και θεμελίωσα τη γη». Ο δε Δαβίδ, έχοντας μάθει αυτό και γνωρίζοντας ότι αυτή η χείρα είναι η Σοφία, έψαλλε: «Τα πάντα εν σοφία εποίησας· επληρώθη η γη από την κτίση σου»· όπως και ο Σολομών, λαμβάνοντας τη γνώση από τον Θεό, έλεγε: «Ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη». Και ο Ιωάννης, γνωρίζοντας ότι η χείρα και η Σοφία είναι ο Λόγος, ευαγγελιζόταν: «Εν αρχή ήτο ο Λόγος, και ο Λόγος ήτο προς τον Θεόν, και Θεός ήτο ο Λόγος. Ούτος ήτο εν αρχή προς τον Θεόν. Τα πάντα δι' αυτού έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε τίποτα».

Διότι σε αυτήν εκπαιδεύονται οι σοφοί. Κατανόηση δε των λόγων της φρονήσεως είναι η διδασκαλία περί του μόνου και αληθινού Θεού. Διότι μεταξύ των Ελλήνων, άλλοι μεν είπαν ότι ο Θεός είναι σώμα, άλλοι δε τον παρομοίασαν και με είδωλα. Οι δε αιρετικοί, παρεφρόνησαν και αυτοί σχετικά με το Ον. Για τον λόγο αυτόν, ο συγγραφέας εξηγεί την αληθινή γνώση περί του Θεού, και αφενός μεν για το ανέκφραστό Του αναφέρει: «Η δόξα του Θεού κρύπτει τον λόγο». Για δε την πρόνοιά Του λέει: «Σε κάθε τόπο τα μάτια του Κυρίου παρατηρούν και τους κακούς και τους αγαθούς»· και πάλι: «Ο πλούσιος και ο φτωχός συναντήθηκαν μεταξύ τους· και τους δύο όμως τους δημιούργησε ο Κύριος»· και, «Όταν ο δανειστής και ο χρεώστης συναντηθούν, ο Κύριος επιβλέπει και τους δύο»· και, «Διότι ενώπιον των οφθαλμών του Θεού βρίσκονται οι οδοί του ανθρώπου· και παρατηρεί όλες τις πορείες του». Ως προς δε την κριτική Του ιδιότητα λέει: «Οι θυσίες των ασεβών είναι βδέλυγμα στον Κύριο· οι προσευχές όμως όσων πορεύονται ορθά είναι δεκτές από Αυτόν»· και πάλι: «Ο Κύριος γκρεμίζει τους οίκους των υβριστών, στερέωσε όμως το όριο της χήρας». Αναφορικά δε με τη δημιουργική Του ιδιότητα, δεν κάνει λόγο γενικά, αλλά αναφέρει ότι μέσω του δικού Του Λόγου και της σοφίας Του δημιουργεί τα πάντα· πράγμα που προπαντός χαρακτηρίζει τον αληθινό Θεό, το ότι δηλαδή είναι Πατέρας του Υιού. Λέει λοιπόν: «Ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη»· και πάλι: «Ο Κύριος δημιούργησε τις χώρες, και τις ακατοίκητες περιοχές, και τα κατοικημένα πέρατα της γης κάτω από τον ουρανό».

Διότι τα αόρατα αυτού, από την εποχή της δημιουργίας του κόσμου, γίνονται καθαρά ορατά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων. Μας καθοδηγεί δε στην έννοια περί του Θεού, μέσα από όσα λέει: «Ο Θεός με τη σοφία εθεμελίωσε τη γη»· και το «Όταν ετοίμαζε τον ουρανό, εγώ συμπαρευρισκόμουν μαζί του»· και το «Ήμουν δίπλα του συναρμόζοντας τα πάντα· και εγώ ήμουν εκείνη με την οποία αυτός χαιρόταν». Διότι όλα αυτά τα λέει εξ ονόματός της, προσωποποιώντας σε εμάς τη σοφία, προκειμένου να μας παρουσιάσει ολοκάθαρα τη γνώση της. Και γενικά το «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του», το αναφέρει για τη σοφία που εμφαίνεται μέσα στον κόσμο, η οποία σχεδόν εκπέμπει φωνή μέσα από τα ορατά πράγματα, διακηρύσσοντας ότι προέρχεται από τον Θεό και ότι δεν είναι τυχαίο που μια τόσο μεγάλη σοφία διαπρέπει μέσα στα δημιουργήματα. Διότι, όπως «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χειρών του» (και βέβαια διηγούνται χωρίς φωνή)· αφού «δεν υπάρχουν λαλιές, ούτε λόγια, των οποίων οι φωνές να μην ακούγονται»· έτσι ακριβώς υπάρχουν και κάποιοι λόγοι της αρχέγονης σοφίας, αυτής που πριν από οτιδήποτε άλλο κατά τη δημιουργία συγκαταβλήθηκε με την κτίση.

Στο «Πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε». Έχει γραφτεί: «Ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη». Εάν, λοιπόν, η σοφία θεμελιώνει τη γη, και αυτή αποτελεί την ασφάλεια των πάντων (διότι παραμένει σταθερή εξαιτίας της), πρέπει να διερευνηθεί με ποιον τρόπο εκείνη που θεμελιώνει, θεμελιώνεται από τον Θεό. Έχει ειπωθεί, λοιπόν, και αυτό σύμφωνα με τον τύπο που αρμόζει στις παροιμίες, εκφραζόμενο έμμεσα και έχοντας κρυμμένο μέσα του το αληθέστερο νόημα· διότι τέτοιο είναι πάντοτε το σχήμα της παροιμίας. Θεμελιώνεται, λοιπόν, η σοφία, δηλαδή ο Υιός του Θεού, όχι κατά το ότι ως Λόγος λαμβάνει αρχή της ύπαρξής του, αλλά κατά το ότι έγινε άνθρωπος και φόρεσε την ομοίωση με εμάς, και γίνεται για εμάς αρχή και θεμέλιο, καθώς οικοδομούμαστε στην ευσέβεια μέσω της πίστεως σε αυτόν και αναμορφωνόμαστε στη νέα κτίση, όπως έχει γραφτεί. Λέει, επομένως, όχι απλώς, ο Θεός με έκανε Λόγο ή Υιό, ώστε να μην υπάρξει στους ετεροδόξους καμία αφορμή παρείσδυσης για να συκοφαντήσουν την ουσία του ως δημιουργημένη, αλλά λέει απολύτως, «Με θεμελίωσε». Διότι αυτό που έλεγε στα προηγούμενα, «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του», αυτό ακριβώς σημαίνεται και μέσα από τούτο.

Λοιπόν, το 〈ραβδί ή το κλαδί ή ο βλαστός〉 ήταν ο άνθρωπος του Σωτήρα μας που νοείται κατά σάρκα, ενώ ο Θεός Λόγος που κατοικούσε μέσα του φανερώνεται μέσα από όσα ακολουθούν, με τα οποία έχει ειπωθεί: 〈«και θα αναπαυθεί επάνω του το πνεύμα του Θεού, πνεύμα σοφίας και συνέσεως, πνεύμα βουλής και ισχύος, πνεύμα γνώσεως και ευσεβείας· και θα τον γεμίσει πνεύμα φόβου Θεού»〉· διότι μέσω αυτών υποδηλώνεται «το πλήρωμα της θεότητος» του Μονογενούς του Θεού, για το οποίο λένε οι Ευαγγελιστές: «από το πλήρωμά του εμείς όλοι λάβαμε», και ο Απόστολος: «διότι σε αυτόν ευδόκησε να κατοικήσει σωματικώς όλο το πλήρωμα της θεότητος». Διότι, ενώ από τους υπόλοιπους προφήτες ‹ο καθένας είχε λάβει κάποιο ιδιαίτερο χάρισμα›, και από τους αποστόλους ομοίως ο καθένας μετείχε σε κάποιο μέρος «από το πλήρωμα», αυτός είχε «το πλήρωμα της θεότητος», το οποίο κανένας άνθρωπος δεν μπόρεσε ποτέ να χωρέσει, παρά μόνο εκείνος που προφητεύτηκε ότι 〈θα προέλθει από τη ρίζα του Ιεσσαί〉, στον οποίο κατοίκησε το 〈πνεύμα〉 του Θεού, για το οποίο λέει ο Απόστολος: «ο δε Κύριος είναι το 〈πνεύμα〉», 〈πνεύμα σοφίας και συνέσεως〉, και ‹〈σοφία〉› ήταν ο προϋπάρχων 〈Λόγος〉 του Θεού, ‹μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα›· «διότι τα πάντα με 〈σοφία〉 τα εποίησε», και «ο Θεός με τη 〈σοφία〉 θεμελίωσε τη γη», και κατά τον Απόστολο: «ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού και η 〈σοφία〉 του Θεού».

Έπειτα, στη συνέχεια, παρουσιάζει την υπερμεγέθη δύναμή του λέγοντας: 〈το χέρι μου θεμελίωσε τη γη〉. Γι' αυτό λέγεται στις Παροιμίες: «ο Θεός με τη σοφία 〈θεμελίωσε τη γη〉». Αλλά 〈και η δεξιά μου στερέωσε〉, λέει, 〈τον ουρανό, ή τους ουρανούς〉 σύμφωνα με τους υπολοίπους, δηλαδή τις θείες και ουράνιες δυνάμεις. Και προσθέτει: 〈θα τους καλέσω, και θα σταθούν μαζί〉· διότι ως σε Δεσπότη που προστάζει θα υπακούσουν οι προαναφερθείσες δυνάμεις, αλλά και αφού 〈συναχθούν〉 στο ίδιο σημείο, θα σταθούν για να 〈ακούσουν〉 τους λόγους του. Αυτό ακριβώς φανέρωνε και στην αρχή του βιβλίου ο λόγος λέγοντας: «Άκουε, ουρανέ, και αφουγκράσου, γη, διότι ο Κύριος μίλησε». Συνετίζει δε με αυτά τους ακροατές· διότι, αν οι θείες δυνάμεις επιδεικνύουν με ευλάβεια τέτοια υπακοή προς τον Δεσπότη των όλων, εσείς που είστε άνθρωποι, πώς δεν θα ενστερνιστείτε πολύ περισσότερο τον θείο φόβο; Αντί δε του: 〈ποιος τους ανήγγειλε αυτά〉; ο Σύμμαχος απέδωσε: 〈ποιος τους ανήγγειλε αυτά, εκείνος τον οποίο ο Κύριος αγάπησε, 〈ο οποίος θα κάνει〉 το θέλημά του〉. Το ότι δε και οι ουράνιες δυνάμεις υπακούουν όταν καλούνται και προσέρχονται για να ακούσουν τη βουλή του Θεού, από πού έγινε αυτό γνωστό στους ανθρώπους;

Πολύ ορθά, λοιπόν, και σε ακολουθία με όσα ειπώθηκαν προηγουμένως, μέσω των προκειμένων λόγων πρόσθεσε το: «Δικοί σου είναι οι ουρανοί και δική σου είναι η γη· την οικουμένη και το πλήρωμά της εσύ τα θεμελίωσες». Διότι, λέει, όχι μόνο τον ουρανό και τις δυνάμεις που βρίσκονται σε αυτόν, αλλά και τη γη εσύ τη θεμελίωσες, σύμφωνα με τη φωνή που αναφέρει στο βιβλίο των Παροιμιών: «Ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη· και ετοίμασε τους ουρανούς με φρόνηση». Ειδικότερα δε εδώ, ονόμασε «οικουμένη» το κατοικημένο μέρος της γης, διαστέλλοντάς το από την έρημο και την ακατοίκητη περιοχή. Αλλά πρόσθεσε και το «πλήρωμα της οικουμένης», υποδηλώνοντας με αυτόν τον τρόπο το γένος των ανθρώπων, οι οποίοι γεμίζουν την οικουμένη.

Και ο γιος του και συνάμα διάδοχός του, ο Σολομών, παρουσιάζοντας το ίδιο νόημα με διαφορετική προσωνυμία, λέγοντας «σοφία» αντί για «Λόγο», εκθέτει τα εξής ωσάν από το δικό της πρόσωπο: «Εγώ, η σοφία, εγκαταστάθηκα στη βουλή, και εγώ επικαλέσθηκα τη γνώση και την έννοια». Έπειτα στη συνέχεια προσθέτει: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του· προ του αιώνος με εθεμελίωσε, στην αρχή προτού ποιήσει τη γη, προτού εδραιωθούν τα όρη· και προ πάντων των βουνών με γεννά. Όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν παρούσα μαζί του». Στον ίδιο πάλι ανήκουν και τα εξής: «Ο Θεός με τη σοφία εθεμελίωσε τη γη, και ετοίμασε τους ουρανούς με φρόνηση». Ακόμη, λέγεται ότι είναι δικά του και τα εξής: «Όσα είναι κρυφά και φανερά τα γνώρισα· διότι με δίδαξε η σοφία, η τεχνίτρια των πάντων». Έπειτα προσθέτει: «Το τι είναι όμως η σοφία και πώς δημιουργήθηκε, θα το αναγγείλω και δεν θα σας αποκρύψω μυστήρια, αλλά θα την εξιχνιάσω από την αρχή της γένεσής της». Και στη συνέχεια διασαφηνίζει τα εξής: «Διότι αυτή είναι πνεύμα νοερό, άγιο, μονογενές, πολυμερές, λεπτό, ευκίνητο, τρανό, αμόλυντο, παντοδύναμο, παντεπόπτη, που διεισδύει μέσα από όλα τα νοερά, καθαρά και λεπτότατα πνεύματα. Διότι η σοφία είναι πιο κινητική από κάθε κίνηση. Διέρχεται δε και εισχωρεί μέσα από τα πάντα εξαιτίας της καθαρότητάς της. Επειδή είναι ατμίδα της δυνάμεως του Θεού και καθαρή απόρροια της δόξας του Παντοκράτορος. Για τον λόγο αυτόν, τίποτε το μολυσμένο δεν παρεισφρέει μέσα της».

Και εδώ καταρχάς πρέπει να παρατηρηθεί ότι ονομάζεται «σοφία» απολύτως· διότι λέγει «εγώ [η σοφία] κατοίκησα μαζί με τη βουλή» και δεν έχει ειπωθεί «σοφία του Θεού». Αλλά όπως ακριβώς στον Ευαγγελιστή το «εν αρχή ην ο Λόγος» γράφτηκε απολύτως, και πάλι «ο Λόγος ην προς τον Θεόν», και δεν ειπώθηκε «ο Λόγος του Θεού», για να μην νομίσει κανείς ότι αυτός αναφέρεται ως κάτι το σχετικό, ούτε ως συμβεβηκός στον Θεό, αλλά ως ενυπόστατος και ζωντανός (για αυτό και προσθέτει «και Θεός ην ο Λόγος», χωρίς να πει «και του Θεού ην ο Λόγος»), έτσι συμβαίνει και στην περίπτωση της σοφίας· διότι ένα και το αυτό ήταν ο Θεός Λόγος και η Σοφία. Γι' αυτό ονομάζεται απολύτως στις Παροιμίες, τόσο στα ρητά που προπαρατέθηκαν, όσο μάλιστα και σε εκείνα όπου λέγεται με αυτόν τον τρόπο: «μακάριος ο άνθρωπος που βρήκε σοφία» και «ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη» και «πες ότι η σοφία είναι αδελφή σου» και «εσύ κήρυξε τη σοφία, ώστε να σε ακολουθήσει η φρόνηση» και «διότι η σοφία είναι ανώτερη από πολύτιμους λίθους» και «η σοφία έχτισε οίκο για τον εαυτό της, και τον στήριξε σε επτά στύλους» και όσα άλλα παρόμοια με αυτά αναφέρονται στο ίδιο βιβλίο. Στα χωρία αυτά πουθενά δεν ονομάστηκε «σοφία του Θεού», αλλά απροσδιόριστα «η σοφία», για να μην νομίσουμε ότι αυτή είναι κάποιο συμβεβηκός στον Θεό, όπως ακριβώς η επιστήμη στον επιστήμονα άνθρωπο, αλλά ότι είναι ενυπόστατη και ζωντανή σοφία, η οποία είναι η ίδια με τον Υιό του Θεού.

Και προκειμένου να διαπιστωθεί ότι το κάλλος συγκεντρώνεται σε μια τέτοια νύμφη από κάθε άποψη, επαινείται επίσης και το βάδισμά της· διότι λέει: «Σε οδούς δικαιοσύνης περπατά». Από τους επαίνους της ομορφιάς της δεν λείπει ούτε το ανάστημά της, καθώς η ανάπτυξή της έχει υψωθεί όμοια με κάποιο από τα ευθαλή φυτά. Και το φυτό αυτό, με το οποίο παρομοιάζεται το ύψος της, λέει, «Είναι το ίδιο το ξύλο της ζωής», το οποίο γίνεται τροφή για όσους το κρατούν γερά, και στύλος ασφαλής και ακλόνητος για όσους στηρίζονται σε αυτό. Εννοώ δε και με τα δύο τον Κύριο· διότι αυτός είναι και η ζωή και το στήριγμα. Το δε χωρίο έχει ως εξής: «Είναι ξύλο ζωής για όλους όσοι την κρατούν γερά, και είναι ασφαλής για όσους στηρίζονται σε αυτήν όπως στον Κύριο». Μαζί δε με τα υπόλοιπα εγκώμιά της συμπεριλαμβάνεται και η δύναμή της, ώστε ο έπαινος της ομορφιάς της σοφίας να ολοκληρωθεί μέσω όλων των αγαθών. Διότι, λέει, «Ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη, και ετοίμασε τους ουρανούς με φρόνηση», και ανάγει καθετί από αυτά που παρατηρούνται μέσα στην κτίση στη δύναμη της σοφίας, προσδίδοντάς της ποικιλία με διάφορα ονόματα· διότι την ίδια την αποκαλεί και σοφία και φρόνηση, αίσθηση και γνώση και σύνεση και τα παρόμοια.

Διότι αναφέρει καταρχάς την προαιώνια δύναμη και ενέργεια της σοφίας, σημεία στα οποία συμφωνεί κατά κάποιον τρόπο με τον ευαγγελιστή ακόμη και στις ίδιες τις λέξεις. Όπως δηλαδή εκείνος με περιεκτικό λόγο τον ανακήρυξε αίτιο και δημιουργό των πάντων, έτσι και ο Σολομών λέει ότι από Αυτόν έχουν δημιουργηθεί ένα προς ένα όσα συγκαταλέγονται στο σύμπαν. Διότι αναφέρει ότι ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη, ετοίμασε τους ουρανούς με φρόνηση, καθώς και όσα ακολουθούν εν συνεχεία αυτών διατηρώντας το αυτό νόημα. Και για να μη φανεί ότι παραβλέπει αφήνοντας αμνημόνευτη τη δωρεά της αρετής στους ανθρώπους, αναπτύσσει πάλι από το πρόσωπο της σοφίας λέγοντας εκείνα τα οποία μνημονεύσαμε λίγο νωρίτερα, δηλαδή το «Έκανα κατοικία μου τη βουλή και τη γνώση και την έννοια», και όσα ανήκουν στη νοερή και επιστημονική διδασκαλία.

Επομένως, η έκφραση «με έκτισε» δεν αναφέρεται στο θείο και άχραντο, αλλά, όπως έχει λεχθεί, σε αυτό που ενώθηκε κατ' οικονομίαν από την κτιστή μας φύση. Πώς, λοιπόν, αυτή η ίδια θεμελιώνει τη γη και ετοιμάζει τους ουρανούς και διαρρηγνύει τις αβύσσους, ονομαζόμενη σοφία και φρόνηση και θεία αίσθηση, και εδώ κτίζεται ως αρχή των έργων; Δεν επιτελείται, λέγει, μια τέτοια οικονομία χωρίς μεγάλη αιτία. Αλλά επειδή οι άνθρωποι, αφού έλαβαν την εντολή για όσα έπρεπε να τηρούν, απέβαλαν από τη μνήμη τους τη χάρη, περιπίπτοντας μέσω της παρακοής στη λήθη των αγαθών, για τον λόγο αυτόν, ώστε να σας αναγγείλω πάλι όσα γίνονται καθημερινά για τη σωτηρία και να σας τα υπενθυμίσω απαριθμώντας όσα εξαιώνος ξεχάσατε· διότι δεν κηρύττω τώρα κάποιο νέο ευαγγέλιο, αλλά απεργάζομαι την αποκατάστασή σας στην αρχική σας κατάσταση· χάριν τούτου κτίστηκα εγώ, ο αεί ων, που δεν είχα απολύτως καμία ανάγκη να κτιστώ για να υπάρχω, ώστε να γίνω αρχή των οδών για τα έργα του Θεού, δηλαδή για τους ανθρώπους. Διότι, επειδή η πρώτη οδός καταστράφηκε, έπρεπε να εγκαινιαστεί πάλι για εκείνους που πλανώνται μία οδός νέα και ζωντανή, εγώ ο ίδιος που είμαι η οδός.

Δ'. Η φράση «Κατ' αρχάς» που βρίσκεται στο κείμενο μπορεί να αναιρέσει τη δοξασία εκείνων που ισχυρίζονται ότι η γη είναι το πρωταρχικό στοιχείο των πάντων, με την έννοια ότι τα πάντα προήλθαν από αυτήν, χωρίς να υπάρχει τίποτε πριν από αυτήν. Διότι φαίνεται ότι δεν αποτελεί η ίδια την αρχή, αλλά ότι υπάρχουν ορισμένες προεπινοηθείσες αρχές ως θεμέλιά της. Έχει λεχθεί άλλωστε και στον Ιώβ από τον ίδιο τον Κύριο, ως εκείνον που θεμελίωσε τη γη: «Πού ήσουν όταν εγώ θεμελίωνα τη γη;». Και ενώ ο Κύριος, διά του οποίου έγιναν τα πάντα, είναι αυτός που θεμελιώνει τη γη, το ίδιο λέγεται και για τον Πατέρα: «Ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη». Αλλά και το ρητό για τον Θεό, «Εκείνος που κρεμάει τη γη πάνω στο τίποτα», φανερώνει ότι αυτή κατέλαβε την πιο κεντρική θέση του σύμπαντος. «Και όλοι σαν ιμάτιο θα παλιώσουν. Και σαν πανωφόρι θα τους τυλίξεις, και θα αλλαχθούν». Διότι όλα τα ορατά θα γεράσουν και θα μιμηθούν την παλαιότητα ενός ιματίου· εσύ όμως θα τα αλλάξεις και θα τα ανακαινίσεις, και θα τα κάνεις άφθαρτα αντί για φθαρτά. Αυτό ακριβώς είπε και ο θείος απόστολος: «Ότι και η ίδια η κτίση θα ελευθερωθεί από τη δουλεία της φθοράς, για να μετάσχει στην ελευθερία της δόξας των τέκνων του Θεού». «Εσύ όμως είσαι ο ίδιος, και τα έτη σου δεν θα εκλείψουν». Την μεν κτίση, λοιπόν, τη μεταβάλλεις όπως θέλεις, ω Δέσποτα· εσύ όμως έχεις τη φύση σου άτρεπτη και ανώτερη από κάθε αλλοίωση. Αυτά, βεβαίως, ο θείος Απόστολος τα απέδωσε στην ιδιότητα του Υιού στην προς Εβραίους Επιστολή. Εντούτοις, στο πρόσωπο του Υιού θεωρούμε τον Πατέρα.

Γι' αυτόν τον λόγο, αυτός εξηγεί την αληθινή γνώση περί του Θεού, λέγοντας, όσον αφορά το ανέκφραστο Αυτού: «Η δόξα του Θεού κρύβει τον λόγο»· όσον αφορά δε την πρόνοιά Του, αναφέρει: «Σε κάθε τόπο οι οφθαλμοί του Κυρίου παρατηρούν τους κακούς και τους αγαθούς». Και πάλι: «Πλούσιος και φτωχός συναντήθηκαν μεταξύ τους, και τους δύο όμως τους δημιούργησε ο Κύριος». Και: «Όταν δανειστής και οφειλέτης συναντηθούν, ο Κύριος επιβλέπει και τους δύο». Και: «Διότι ενώπιον των οφθαλμών του Θεού βρίσκονται οι οδοί του ανθρώπου, και Αυτός παρατηρεί όλες τις πορείες του». Όσον αφορά δε την κρίση Του, αναφέρει: «Οι θυσίες των ασεβών είναι βδέλυγμα στον Κύριο· οι προσευχές όμως των ευθέων γίνονται δεκτές από Αυτόν». Και πάλι: «Ο Κύριος κατακρημνίζει τις οικίες των αλαζόνων, στερέωσε όμως τα όρια της χήρας (στο χειρόγραφο διαβαζόταν: της χώρας)». Όσον αφορά δε το δημιουργικό Του έργο, δεν αναφέρει απλώς ότι δημιουργεί, αλλά ότι δημιουργεί τα πάντα διά του δικού Του Λόγου και της Σοφίας· πράγμα που χαρακτηρίζει κατεξοχήν τον αληθινό Θεό, το ότι δηλαδή είναι Πατέρας του Υιού. Λέει, λοιπόν: «Ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη». Και πάλι: «Ο Θεός δημιούργησε χώρες και ακατοίκητους τόπους, και τα κατοικημένα πέρατα της υπ' ουρανόν».

Έπειτα, ο Υιός δεν είναι σοφία και δύναμη του Πατρός με τον ίδιο τρόπο που είναι Υιός ή Λόγος. Διότι είναι Υιός και Λόγος του Πατρός κατά τέτοιον τρόπο, ώστε Εκείνος να μην είναι Υιός ούτε Λόγος (καθώς ο υιός αναφέρεται προς τον πατέρα και ο λόγος προς αυτόν που τον εκφέρει)· αλλά είναι σοφία και δύναμη του Πατρός με τέτοιον τρόπο, ώστε και Αυτός να είναι σοφία και δύναμη, και όχι απλώς σοφός και δυνατός. Διότι είναι σοφία από σοφία και δύναμη από δύναμη, όπως ακριβώς Θεός εκ Θεού και φως εκ φωτός. Και ονομάζεται σοφία και δύναμη του Πατρός, επειδή κατέχει όλη τη σοφία και τη δύναμή Του, ως εικόνα του αρχετύπου. Αλλά και το Άγιο Πνεύμα είναι εξίσου σοφία και δύναμη. Σε αυτό δεν θα φέρει αντίρρηση κανείς από όσους γνωρίζουν τις Γραφές, ούτε στο ότι αυτά τα ονόματα είναι κοινά και ουσιώδη των θείων προσώπων, κάτι στο οποίο συμμαρτυρεί και ο θείος Αυγουστίνος στο βιβλίο του περί της Τριάδος. Αν λοιπόν το Άγιο Πνεύμα, όντας σοφία και δύναμη, εκπορεύεται εκ της σοφίας και της δυνάμεως του Πατρός, είναι περιττό και μάταιο να ερωτάται αν ο Πατέρας προβάλλει το Άγιο Πνεύμα μαζί με τη δική Του σοφία και δύναμη, εκτός αν κάποιος θα ήθελε να το παρουσιάσει ως κτίσμα, όπως έχει λεχθεί: Ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη, και ετοίμασε τους ουρανούς με φρόνηση.

78. Αυτά λοιπόν που πηγάζουν από τους αθέμιτους λόγους τους, γεμάτα παρανομία και αθεΐα, για να το πούμε με συντομία, είναι τέτοιου είδους· για να μη φανούμε κι εμείς ότι συμπράττουμε στην παρανομία, ενδιατρίβοντας περισσότερο σε αυτά. Αφήνοντάς τα λοιπόν κατά μέρος, και αποστρεφόμενοι την αηδία και τη δυσφορία των εμετών τους, ας στρέψουμε το βλέμμα μας προς την ορθότητα των αληθινών δογμάτων και το φως της αλήθειας. Ομολογούμε λοιπόν και μεγαλόφωνα κηρύσσουμε ότι ο Χριστός είναι αληθινά Θεός κατά φύση, και Υιός του Θεού· ο οποίος συγκατέβηκε στο μέτρο των κτισμάτων από υπερβολική αγαθότητα. Και επειδή εγνώριζε και ήθελε και μπορούσε να σώσει, μας έσωσε και μας λύτρωσε από τη διαβολική πλάνη, και μας χάρισε το δώρο της θεογνωσίας. Όντας δε σοφία του Θεού και Πατρός, καθόλου δεν είναι δυνατόν να αγνοεί κάτι από όλα όσα υπάρχουν. Διότι είναι ο δημιουργός όλων των όντων, και τίποτα από όσα έχουν δημιουργηθεί από αυτόν δεν θα βρεθεί εκτός της γνώσεώς του. Διότι «Ο Θεός», λέγει η Γραφή, «με τη σοφία θεμελίωσε τη γη, και ετοίμασε τους ουρανούς με φρόνηση». Και όλα γενικώς με σοφία τα εποίησε. Και, «Σε αυτόν είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσεως». Και αυτός είναι ο χορηγός της σοφίας, ο οποίος καθιστά σοφή κάθε λογική φύση με τη σοφοποιό δύναμή του, διότι της σοφίας και της συνέσεώς του δεν υπάρχει αριθμός· εάν δε αυτός είναι που λέγει.