Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 4:25

Σκέψου μήπως δεν ήταν δικοί του απόγονοι εκείνοι, στων οποίων το ξηρό δεξί χέρι σήμερα ο Σωτήρας χάρισε τη θεραπεία. Και όταν βγήκαν εκείνοι, δεν σκέφτονταν πώς να δοξάσουν τον Θεό, αλλά πώς να επιβουλευθούν τον ευεργέτη τους. Διότι αναφέρει το Ευαγγέλιο ότι αυτοί κυριεύθηκαν από παραφροσύνη και, αφού βγήκαν, διαλογίζονταν: «Τι να κάνουμε στον Ιησού;». Απόγονοι του διώκτη, απόγονοι του μανιώδους και απόγονοι εκείνου που επιβουλεύεται τους ευεργέτες του. Ο Σαούλ, λοιπόν, κοιτούσε με φθόνο τον Δαβίδ και δεν τον αντίκριζε πλέον με ευθύτητα. Διότι τέτοιοι είναι οι φθονεροί και τέτοιοι οι υποκριτές. Για τον λόγο αυτόν η Γραφή σού λέει: «Τα μάτια σου ας βλέπουν ευθεία», χωρίς το βλέμμα σου να είναι πλάγιο ή φθονερό, ούτε να κατέχεται από πάθος, από μανία ή από κάτι παρόμοιο. Να βλέπεις τον φίλο σου με ευθύτητα, χωρίς καμία υστεροβουλία και χωρίς τίποτε το δηλητηριώδες. Αλλά ο Σαούλ κοιτούσε λοξά και φθονερά τον Δαβίδ. Και δες τη ραδιουργία του: βλέποντάς τον να απολαμβάνει τιμές, θέλει να του δώσει τη θυγατέρα του ως σύζυγο. Ώ, τι φθονερή πλεκτάνη! Τον επιβουλεύεται και τον παίρνει για γαμπρό του· και δεν λυπάται τη θυγατέρα του, προκειμένου να στήσει παγίδα στον τιμώμενο άνδρα. Και ως αντίτιμο ζητά εκατό ακροβυστίες των αλλοφύλων.

Όταν δε λέει: «Μην προσέχεις φαύλη γυναίκα»· και πάλι: «Μη στηρίξεις το βλέμμα σου σε αυτήν»· και: «Τα μάτια σου ας βλέπουν ορθά», είναι φανερό ότι χαρίζει στο παιδί την τρόπον τινά όραση της ψυχής. Και όταν προτρέπει λέγοντας: «Φάε μέλι, υιέ, για να γλυκαθεί ο φάρυγγάς σου» (ονομάζοντας μεταφορικώς μέλι τη θεία διδασκαλία· διότι λέει: «Πόσο γλυκά είναι στον λάρυγγά μου τα λόγιά σου, περισσότερο από μέλι στο στόμα μου»)· μέσω αυτής της προτροπής καταρτίζει την πνευματική γεύση της ψυχής, για την οποία έχει λεχθεί: «Γευθείτε και δείτε ότι ο Κύριος είναι χρηστός». Υπάρχει δε και κάποια αφή της ψυχής, κατά την οποία η σοφία έρχεται σε επαφή μαζί της, τρόπον τινά εναγκαλιζόμενη τη δική της αρετή.

Επειδή δεν επέλεξαν εκούσια την ταπείνωση, αλλά πορεύτηκαν με υπεροψία, θα ταπεινώσει, λέει, τις αρχηγούς τους, τις θυγατέρες της Σιών. Ακόμη και τώρα είναι δυνατόν να δει κανείς σε πολλά μέρη τις Ιουδαίες γυναίκες να κάνουν παιχνιδίσματα με τα πόδια τους μπροστά στον καθένα και να μην ντρέπονται τη φωνή του Προφήτη. Μακάρι δε να μην κατηγορούνταν για τα ίδια και οι θυγατέρες της Εκκλησίας. Διότι πολλές, καθώς συμβαίνει μέσα στο πλήθος αυτών που προσέρχονται στον θείο λόγο κατά τις ημέρες των εορτών, μη γνωρίζοντας την πνευματική ευφροσύνη, παραδίδουν τον εαυτό τους σε άσεμνα παιχνίδια και κυλιούνται σε ξεφαντώματα και μεθύσια, και μη τηρώντας το παράγγελμα που λέει: «Τα μάτια σου ας βλέπουν ευθεία», αλλά κοιτάζοντας λοξά και παρεκκλίνοντας το βλέμμα, φανερώνουν δείγμα πονηρής προαίρεσης. Σε πολλά σημεία εξάλλου καταδικάζονται τα νεύματα των οφθαλμών, όπως στις Παροιμίες έχει παρατηρηθεί για τον κακό, ότι «Ο ίδιος γνέφει με το μάτι, και κάνει νόημα με το πόδι». Και πάλι: «Εκείνος που γνέφει με το μάτι με δόλο, συσσωρεύει λύπες στους ανθρώπους».

Αλλά για αυτόν ίσως να μη χρειάζεται πολύς λόγος. Ας πούμε όμως τα αναγκαία για την πνευματική μας γνώση και θεωρία, προσπερνώντας το παχύ περίβλημα της ιστορίας. Τυφλό, λοιπόν, φαίνεται να αποκαλεί τον υπερβολικά απλοϊκό και εντελώς ανόητο. Διότι ό,τι είναι ο οφθαλμός για το γήινο σώμα, αυτό ακριβώς θα μπορούσε να λεχθεί ότι είναι ο νους για την ψυχή, όταν καταυγάζεται από το θείο φως, και ανοίγει για να αντικρίσει το ίδιο το άφθαρτο κάλλος, και με τις λεπτές και ευέλικτες κινήσεις των εννοιών ανυψώνεται πολύ καλά προς την ακρίβεια της πίστης, γνωρίζοντας να μην αστοχεί ως προς τη δογματική ορθότητα. Αυτό, νομίζω, είναι το παροιμιωδώς ειρημένο: «Οι οφθαλμοί σου ας βλέπουν ορθά, και τα βλέφαρά σου ας νεύουν δίκαια.» Έχει ειπωθεί κάπου και προς τη μητέρα των Ιουδαίων, η οποία δεν έβλεπε ορθά: «Ιδού, οι οφθαλμοί σου και η καρδιά σου δεν είναι καλά, παρά μόνο στρέφονται προς την πλεονεξία σου και στο να εκχέουν αθώο αίμα, και στα αδικήματά σου και στον φόνο, για να τα διαπράττουν.» Ακατάλληλος, λοιπόν, για την ιερουργία είναι ο νοητώς τυφλός, δηλαδή ο παντελώς ασύνετος και αυτός που έχει βλαμμένο τον νου και τις φρένες. Ακατάλληλος, επίσης, εκτός από αυτόν είναι και ο χωλός, δηλαδή ο άνθρωπος που δεν γνωρίζει να ορθοποδεί και δεν έχει τη δύναμη να βαδίζει άρτια.

Εύλογα λοιπόν έλεγε ο Σοφός: κάθε κακία είναι μικρή μπροστά στην κακία της γυναίκας. Εσύ όμως, εάν θέλεις να ξεφύγεις από ένα τέτοιο πάθος και θηρίο, άκου τον Παροιμιαστή που λέει: τα μάτια σου ας βλέπουν ευθεία, και τα βλέφαρά σου ας κατευθύνονται δίκαια· και να μην σε νικήσει η επιθυμία του κάλλους, ούτε να παγιδευτείς από τα μάτια σου, ούτε να συναρπαστείς από τα βλέφαρά της· διότι η γυναίκα θηρεύει την πολύτιμη ψυχή του ανδρός.

Ιππολύτου (;) «Ορθά» βλέπει εκείνος που έχει απαθείς λογισμούς και αληθινά δόγματα, εκείνος που δεν παρασύρεται από τις εξωτερικές φαντασίες. Όταν λέει «τα μάτια σου ας βλέπουν ορθά», υποδηλώνει την όραση της ψυχής, και όταν προτρέπει «φάε μέλι, γιε μου, για να γλυκαθεί ο λάρυγγάς σου», με το μέλι εννοεί μεταφορικά τη θεία διδασκαλία, η οποία καταρτίζει την πνευματική γνώση της ψυχής. Αλλά και η σοφία αγγίζει την ψυχή· διότι λέει, «αγάπησέ την, για να σε περιβάλει». Η δε ψυχή, όταν ενωθεί με τη σοφία μέσω αυτού του εναγκαλισμού, γεμίζει με αγιασμό και καθαρότητα. Ακόμη δε, η όσφρηση της ψυχής αντιλαμβάνεται τα μύρα του Χριστού.

Ο στρατός τους αποβλέπει στον φόνο της ψυχής. Ιππολύτου: Ορθά βλέπει εκείνος που έχει απαθείς λογισμούς και αληθινά δόγματα. Εκείνος που δεν έχει ταραχθεί από τις εξωτερικές φαντασίες. Όταν λέει «οι οφθαλμοί σου ας βλέπουν ορθά», φανερώνει την όραση της ψυχής, και όταν προτρέπει: «φάε μέλι, γιε μου, για να γλυκαθεί ο φάρυγγάς σου», με τη λέξη μέλι εννοεί μεταφορικά τη θεία διδασκαλία, η οποία καταρτίζει την πνευματική γνώση της ψυχής, αλλά και η σοφία αγγίζει την ψυχή. Διότι λέει: «αγάπησέ την, για να σε αγκαλιάσει». Και η ψυχή, όταν ενωθεί με τη σοφία μέσω αυτού του εναγκαλισμού, γεμίζει από αγιασμό και καθαρότητα.

Το άριστο μέτρο για τη χρήση του οίνου είναι η ανάγκη του σώματος. Διότι το μεν κρασί δυναμώνει το σώμα, τη δε ψυχή ο λόγος του Θεού. Όταν καταναλωθεί ο οίνος, οι λύπες θα φύγουν, εκδιωκόμενες όπως το σκοτάδι από τη θύελλα. ΤΙΤΛΟΣ Η΄. —Περί οφθαλμών. «Ο οφθαλμός που βλέπει τα καλά ευφραίνει την καρδιά.» «Οι οφθαλμοί σου ας βλέπουν ορθά και τα βλέφαρά σου ας κατευθύνονται δίκαια.» «Τι έχει κτιστεί πιο πονηρό από τον οφθαλμό; Γι' αυτό δακρύζει από κάθε πρόσωπο.» «Ο πονηρός οφθαλμός φθονεί για το ψωμί, και είναι ελλιπής στο τραπέζι του.» «Κύριε Πατέρα, και Θεέ της ζωής μου, μη μου δώσεις μετεωρισμό οφθαλμών.» «Να προσέχεις και να θυμάσαι, ότι ο πονηρός οφθαλμός είναι κακό πράγμα.» «Ο λύχνος του σώματος είναι ο οφθαλμός. Εάν λοιπόν ο οφθαλμός σου είναι καθαρός, όλο το σώμα σου θα είναι φωτεινό. Εάν όμως ο οφθαλμός σου είναι πονηρός, όλο το σώμα θα είναι σκοτεινό.» ΤΙΤΛΟΣ Θ΄. —Περί ονειδισμού· και ότι δεν πρέπει να ονειδίζουμε. «Απομάκρυνε από τον εαυτό σου τους επονείδιστους λόγους.» «Μη φοβάστε τον ονειδισμό των ανθρώπων και μην καταβάλλεστε από τον χλευασμό τους· διότι θα καταφαγωθούν από τον χρόνο όπως το ρούχο, και θα φαγωθούν από τον σκώρο όπως τα μάλλινα.» «Μη φοβάσαι που ντροπιάστηκες, ούτε να αισθανθείς ντροπή επειδή ονειδίστηκες, διότι την αιώνια αισχύνη θα ξεχάσεις, και τον ονειδισμό της χηρείας σου δεν πρόκειται να θυμηθείς πια.» «Μην αποστραφείς μετά βδελυγμίας άνθρωπο, και μην τον ονειδίσεις μπροστά του.» «Εκείνος που ονειδίζει φίλο, διαλύει τη φιλία.» «Μην ονειδίζεις άνθρωπο που αποστρέφεται την αμαρτία.»

ΤΙΤΛΟΣ ΙΖ΄. — Περί σεμνής αναστροφής, και καταστάσεως, και χρηστών τρόπων, και υπακοής· και ότι, όταν ζούμε με ευσχημοσύνη, ο Θεός δοξάζεται και λατρεύεται. «Εμφανίστηκε ο Θεός στον Αβραάμ, και του είπε: Εγώ είμαι ο Θεός σου. Να ζεις με τρόπο ευάρεστο ενώπιόν μου, και να γίνεις άμεμπτος.» «Θα πράττεις το καλό και το ευάρεστο ενώπιον του Κυρίου, για να ευτυχήσεις.» «Είπε ο Σαμουήλ: Μήπως ο Κύριος επιθυμεί το ολοκαύτωμα και τη θυσία, όσο το να υπακούει κανείς στη φωνή του Κυρίου; Ιδού, η υπακοή είναι ανώτερη από τη θυσία, και η προσεκτική ακρόαση ανώτερη από το λίπος των κριών.» «Κύριε, ποιος θα κατοικήσει στο σκήνωμά σου;» «Ποιος θα ανεβεί στο όρος του Κυρίου; Ή ποιος θα σταθεί στον τόπο,» κ.τ.λ. «Ελάτε, τέκνα, ακούστε με, τον φόβο του Κυρίου θα σας διδάξω.» «Μακάριοι είναι οι άμεμπτοι στην οδό τους, εκείνοι που πορεύονται σύμφωνα με τον νόμο του Κυρίου.» «Οι οφθαλμοί σου ας βλέπουν ευθεία, και τα βλέφαρά σου ας κατευθύνονται δίκαια.» «Να προνοείς για το καλό ενώπιον του Θεού και των ανθρώπων.» «Όποιος ζει άμεμπτα με δικαιοσύνη, μακάρια τα παιδιά που θα αφήσει.» «Θα αφήσω εντός σου λαό πράο και ταπεινό, και θα ευλαβούνται το πρόσωπο του Κυρίου, και δεν θα πράξουν αδικία, ούτε θα πουν μάταια λόγια, και δεν θα βρεθεί στο στόμα τους δόλια γλώσσα.» «Ποιος θα σας αναγγείλει ότι καίει φωτιά; ποιος θα σας αναγγείλει τον αιώνιο τόπο;»

ΚΑΝΟΝΑΣ Ρ'. «Τα μάτια σου ας βλέπουν ίσια και με κάθε προφύλαξη να φυλάς την καρδιά σου», παραγγέλλει η Σοφία. Διότι εύκολα οι αισθήσεις του σώματος εισάγουν τα δικά τους ερεθίσματα στην ψυχή. Επομένως, τις ζωγραφιές που γοητεύουν την όραση, είτε είναι αναρτημένες σε πίνακες είτε με οποιονδήποτε άλλον τρόπο, και οι οποίες διαφθείρουν τον νου και προκαλούν το άναμμα των αισχρών ηδονών, προστάζουμε να μην αποτυπώνονται πλέον με κανέναν απολύτως τρόπο. Εάν δε κάποιος επιχειρήσει να πράξει αυτό, ας αφορίζεται.

Συμφωνία. Επειδή μερικοί ζωγράφιζαν σε τοίχους και σανίδες κάποιες άσεμνες ζωγραφιές, όπως για παράδειγμα γυμνές γυναίκες ή γυναίκες που λούζονται ή που φιλιούνται από άνδρες, και άλλα τέτοια αισχρά, τα οποία εξαπατούν τα μάτια εκείνων που τα βλέπουν, και κινούν τον νου και την καρδιά προς σαρκικές επιθυμίες, για τον λόγο αυτό προστάζει ο παρών Κανόνας, τέτοιου είδους εικόνες με κανέναν τρόπο να μην ζωγραφίζονται, και εάν κάποιος τις ζωγραφίσει, να αφορίζεται, επειδή όλες οι πέντε αισθήσεις του σώματος, και μάλιστα η πρώτη και βασιλικότατη όραση, με ευκολία εισάγουν τις εικόνες εκείνων που βλέπουν μέσα στην ψυχή. Γι' αυτό και ο Σολομών συμβουλεύει να βλέπουν τα μάτια του καθενός ορθά και καλά πράγματα, και ο καθένας να φυλάττει με κάθε προφύλαξη τον νου και την καρδιά του από τα αισχρά αντικείμενα των αισθήσεων.