Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 5:21

Διότι σε αυτήν εκπαιδεύονται οι σοφοί. Κατανόηση δε των λόγων της φρονήσεως είναι η διδασκαλία περί του μόνου και αληθινού Θεού. Διότι μεταξύ των Ελλήνων, άλλοι μεν είπαν ότι ο Θεός είναι σώμα, άλλοι δε τον παρομοίασαν και με είδωλα. Οι δε αιρετικοί, παρεφρόνησαν και αυτοί σχετικά με το Ον. Για τον λόγο αυτόν, ο συγγραφέας εξηγεί την αληθινή γνώση περί του Θεού, και αφενός μεν για το ανέκφραστό Του αναφέρει: «Η δόξα του Θεού κρύπτει τον λόγο». Για δε την πρόνοιά Του λέει: «Σε κάθε τόπο τα μάτια του Κυρίου παρατηρούν και τους κακούς και τους αγαθούς»· και πάλι: «Ο πλούσιος και ο φτωχός συναντήθηκαν μεταξύ τους· και τους δύο όμως τους δημιούργησε ο Κύριος»· και, «Όταν ο δανειστής και ο χρεώστης συναντηθούν, ο Κύριος επιβλέπει και τους δύο»· και, «Διότι ενώπιον των οφθαλμών του Θεού βρίσκονται οι οδοί του ανθρώπου· και παρατηρεί όλες τις πορείες του». Ως προς δε την κριτική Του ιδιότητα λέει: «Οι θυσίες των ασεβών είναι βδέλυγμα στον Κύριο· οι προσευχές όμως όσων πορεύονται ορθά είναι δεκτές από Αυτόν»· και πάλι: «Ο Κύριος γκρεμίζει τους οίκους των υβριστών, στερέωσε όμως το όριο της χήρας». Αναφορικά δε με τη δημιουργική Του ιδιότητα, δεν κάνει λόγο γενικά, αλλά αναφέρει ότι μέσω του δικού Του Λόγου και της σοφίας Του δημιουργεί τα πάντα· πράγμα που προπαντός χαρακτηρίζει τον αληθινό Θεό, το ότι δηλαδή είναι Πατέρας του Υιού. Λέει λοιπόν: «Ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη»· και πάλι: «Ο Κύριος δημιούργησε τις χώρες, και τις ακατοίκητες περιοχές, και τα κατοικημένα πέρατα της γης κάτω από τον ουρανό».

Έπειτα υπενθύμιζαν τις ανταμοιβές, τις οποίες θα λάβουν κατά καιρούς από τον Θεό εκείνοι που θα ευδοκιμήσουν στον λόγο, αλλά οι ίδιοι δεν ήταν χορηγοί των πνευματικών χαρισμάτων. Προανήγγελλαν, όπως είπα, τις υποσχέσεις του Θεού. Ο Σωτήρας όμως των πάντων, επειδή ακριβώς είναι Θεός, έχει την ικανότητα να δίνει ανταμοιβές, και επιπλέον αυτού να επιβλέπει τον τρόπο, δηλαδή το έργο του καθενός· διότι και αυτό είναι θεοπρεπές. Διότι είναι γραμμένο ότι «Ενώπιον των οφθαλμών του Θεού βρίσκονται οι δρόμοι του ανθρώπου, και παρατηρεί όλες τις πορείες του». «Θα έλθει λοιπόν», λέει, «έχοντας τον δικό του μισθό», δηλαδή, μοιράζοντας ο ίδιος τις ανταμοιβές σε εκείνους που πρέπει να τις λάβουν.

Ή λέγει τούτο: Έπρεπε πριν από το σώμα να θεραπεύσω την ψυχή σου. Επειδή, αν δεν γίνει αυτό, θα αμαρτάνεις περισσότερο λαμβάνοντας δύναμη για να περπατάς. Διότι, έστω κι αν δεν το ζήτησες αυτό, εγώ ως Θεός βλέπω τα πάθη της ψυχής, από τα οποία σου συνέβη και η ασθένεια. (A f. 87, B f. 58 b, C f. 116, H f. 269 b) Πολύ ορθά, λοιπόν, ο Σωτήρας, επειδή ήταν αναγκαίο, καθώς είχε συγκεντρωθεί ένα πολυάριθμο πλήθος Γραμματέων και Φαρισαίων, να γίνει κάτι από τα πλέον θεοπρεπή προς ωφέλειά τους, διότι είχαν μικρή ιδέα για αυτόν, οικονόμησε πάλι ένα από τα θαυμαστά γεγονότα: διότι ήταν πεσμένος στο κρεβάτι ένας παράλυτος άνδρας, κυριευμένος από ανίατη νόσο. Επειδή η τέχνη των ιατρών αποδεικνυόταν ανίσχυρη απέναντι στο συμβάν, μεταφερόταν από τους οικείους του προς τον άνωθεν και εξ ουρανών ιατρό. Όταν πλέον βρέθηκε ενώπιον εκείνου που είχε τη δύναμη να θεραπεύει, η πίστη του έγινε δεκτή. Και ότι αυτή εξαλείφει την αμαρτία, το αποδεικνύει αμέσως ο Χριστός, διότι είπε δυνατά στον κατακεκλιμένο: «Συγχωρούνται οι αμαρτίες σου». Αλλά, όπως νομίζω, κάποιος θα πει επ' αυτού: Επιθυμούσε να απαλλαγεί από την ασθένεια, και πώς ο Χριστός του εξήγγειλε άφεση αμαρτιών; Για να μάθεις ότι σιωπηλά και αθόρυβα ο Θεός επιβλέπει τα ανθρώπινα και εφορά την οδό της ζωής του καθενός. Έτσι και έχει γραφτεί: «Διότι ενώπιον των οφθαλμών του Θεού βρίσκονται οι οδοί του ανθρώπου, και αυτός παρατηρεί όλες τις πορείες του».

Εσείς, όμως, εμπαίζοντας τον δικό μου νόμο, προσκυνήσατε, λέει, τα έργα των δικών σας χεριών, και βλέποντας μια χρυσή δαμάλα και άψυχη ύλη, παραμείνατε προσκολλημένοι, ενώ εκείνος που επινόησε την πλάνη έλεγε: «Αυτοί είναι οι θεοί σου, Ισραήλ, οι οποίοι σε έβγαλαν από τη γη της Αιγύπτου». Πάρα πολύ μεγάλη ασέβεια διαπράξατε στα Γάλγαλα· η πόλη δε αυτή βρισκόταν πέρα από τα ρεύματα του Ιορδάνη, έχοντας αποκλίνει φοβερά προς την αποστασία. Γι' αυτό εξάλλου είπε γι' αυτήν ο Θεός των όλων: «Όλες οι κακίες τους συγκεντρώθηκαν στα Γάλγαλα, διότι εκεί τους μίσησα εξαιτίας της κακίας των πράξεών τους». Επομένως, όπως λέει ο συγγραφέας των Παροιμιών: «Ενώπιον των οφθαλμών του Θεού βρίσκονται οι οδοί του ανθρώπου, και αυτός παρατηρεί όλες τις πορείες του». Και αποδέχεται μεν εκείνους που φροντίζουν να βαδίζουν ορθά, αποστρέφεται δε εκείνον που βαδίζει έξω από την ευθεία οδό και σπεύδει σε όσα δεν πρέπει. <Και φέρατε το πρωί τις θυσίες σας, την τρίτη ημέρα τα δέκατά σας· και διάβασαν τον νόμο δημόσια, και επικαλέστηκαν ομολογίες· αναγγείλατε, λοιπόν, ότι αυτά αγάπησαν οι γιοι του Ισραήλ, λέει ο Κύριος ο Θεός.> Είναι αληθινά πάρα πολύ φοβερό και έχει φτάσει στο ανώτατο όριο της ασέβειας το να αποτολμά κανείς να παραχαράσσει τη δόξα του Θεού, και αυτά που αρμόζουν μόνο σε Αυτόν, να τα προσφέρει ως τιμές στα είδωλα.

Αλλά για εκείνους δεν υπάρχει κανένας λόγος περί δικαιοσύνης. Αποβλέποντας μόνο στη φιλοκέρδεια, εξόντωναν τους φτωχούς, σχεδόν υποδουλώνοντας τους άθλιους και μεταχειριζόμενοί τους σαν υποδήματα. Διότι «οι φτωχοί είναι βοσκή των πλουσίων», σύμφωνα με το γεγραμμένο. Αλλά μας ωφελεί όχι λίγο ο Παροιμιαστής λέγοντας: «Η καρδιά του ανθρώπου ας συλλογίζεται δίκαια, για να κατευθύνονται τα βήματά του από τον Θεό. Διότι μπροστά στα μάτια του Θεού βρίσκονται οι δρόμοι του ανθρώπου και παρατηρεί όλες τις πορείες του». Επειδή, λοιπόν, ο Θεός επιβλέπει και εξετάζει λεπτομερώς κάθε μας πράξη, είναι αναγκαίο, σε όσους τουλάχιστον είναι αληθινά αγαθοί και συνετοί, να κάνουν ευθείες τις πορείες τους και να μη θεωρούν τίποτε ισάξιο με την αγάπη προς τον Θεό και προς τους αδελφούς. Και η μεν αγάπη προς τον Θεό περιέχει τη γνήσια και άφθορη πίστη, ενώ η αγάπη προς τους αδελφούς συνδέεται με τα καυχήματα της δικαιοσύνης. Διότι είναι αλήθεια ότι «Η αγάπη δεν εργάζεται το κακό στον πλησίον». Λέω, λοιπόν, ότι πρέπει εκείνοι που έχουν επιλέξει να ευδοκιμούν και να ζουν με τη μέγιστη ευσέβεια, να ντυθούν «σπλάχνα οικτιρμών», να υπερνικούν σθεναρά την καταραμένη φιλοκέρδεια και να προσφέρουν τα υπάρχοντά τους ως κοινά σε όσους έχουν ανάγκη. Διότι, τηρώντας έτσι τον νόμο της αγάπης, θα είναι κανείς λαμπρός και αξιοζήλευτος και ενώπιον του Θεού και ενώπιον των ανθρώπων.

Διότι δεν είναι καθόλου το ίδιο πράγμα το να απομακρύνει κανείς την πονηριά από τα μάτια των ανθρώπων και από το πρόσωπο του Θεού, αλλά η διαφορά μεταξύ των δύο είναι τεράστια. Επειδή κάποτε ένας άνθρωπος που είναι πονηρός και όχι αγαθός στους τρόπους, υποκρίνεται τον ευλαβή και περιβάλλεται το όνομα της χρηστότητας, παρόλο που στην πραγματικότητα δεν είναι τέτοιος. Γι' αυτό άλλωστε και ο Χριστός λέει: «Προσέχετε από εκείνους που έρχονται σε εσάς με ενδύματα προβάτων, ενώ από μέσα είναι λύκοι άρπαγες». Ένας τέτοιος άνθρωπος φαίνεται ευλαβής στα μάτια των ανθρώπων, αλλά οπωσδήποτε όχι ενώπιον του Θεού. Αντιθέτως, εκείνος που είναι αληθινά άκακος απέναντι στο πρόσωπο του Θεού, δεν ενδύεται μόνο την εξωτερική χρηστότητα και την εντύπωση ότι είναι αγαθός, αλλά μάλλον έχει καρδιά αμόλυντη, και πράγματι βλέπεται ως τέτοιος. Διότι κάπου είπε ο Σολομών: «Ενώπιον των οφθαλμών του Θεού βρίσκονται οι οδοί του ανθρώπου, και Αυτός επιβλέπει όλες τις πορείες του». Ονομάζει δε «ημέρα Κυρίου» τον καιρό της άλωσης, τον οποίο μάλιστα λέει ότι είναι κοντά, μην επιτρέποντας στους πιο αμελείς να συλλογίζονται και να νομίζουν μέσα τους πως δήθεν θα υπάρξει κάποια μακρά αναβολή σε όσα έχουν προαναγγελθεί ότι θα συμβούν, και ότι θα αποφύγουν την τιμωρία φτάνοντας στο τέλος της δικής τους ζωής. Διότι ήταν συνήθεια στους Ιουδαίους, στις προφητείες για τα πιο θλιβερά γεγονότα, να σκέφτονται και να λένε τέτοιου είδους πράγματα.

Αλλά δεν δίνουν καμία σημασία στις εντολές, επειδή έχουν φτάσει σε τέτοιο σημείο παραλογισμού και ψυχρών ιδεών, ώστε ίσως κάπου να νομίζουν και να τολμούν να πουν ότι ο Θεός των όλων δεν ενδιαφέρεται καθόλου για τα δικά μας ζητήματα· και ότι αδιαφορεί τόσο πολύ για τα επίγεια πράγματα, ώστε ούτε τους αγαθούς επαινεί και τους απονέμει αμοιβές αντάξιες της αρετής τους, ούτε βέβαια οργίζεται με όσους αμαρτάνουν και τους επιβάλλει τιμωρίες ισάξιες των ανόσιων εγχειρημάτων τους. Αυτό, νομίζω, σημαίνει το: «Ο Κύριος δεν πρόκειται να κάνει ούτε καλό, ούτε πρόκειται να κάνει κακό». Επομένως, αυτό που διαδίδεται δεν είναι τίποτε άλλο παρά η άρνηση της θείας πρόνοιας. Είναι δε τόσο αισχρό και απεχθές αυτό το δόγμα, ώστε δεν άρεσε ούτε καν στους ίδιους τους σοφούς των Ελλήνων. Διότι ονόμαζαν άθεο τον εισηγητή τέτοιων δοξασιών· αυτός ήταν ο Επίκουρος, ένας από αυτούς που ήταν φημισμένοι μεταξύ τους για τη σοφία. Μπορούμε λοιπόν να πούμε ότι «Ενώπιον των οφθαλμών του Θεού βρίσκονται οι οδοί του ανθρώπου, και επιβλέπει όλες τις τροχιές του». Και αξιώνει μεν με αμοιβές τους εργάτες της αρετής, ενώ θεωρεί απολύτως απεχθή τον ασεβή, και αποδίδει στον καθένα σύμφωνα με το έργο του, κατά το γεγραμμένο.

Δικαίως, λοιπόν, είναι άφρονες και μωροί εκείνοι που δεν κατανοούν ούτε τα στοιχειώδη από τις φυσικές πράξεις, καταλήγοντας σε παρά φύσιν λογισμούς· και επειδή δεν θέλουν να λογοδοτήσουν για τέτοιου είδους πεπραγμένα, πείθουν ήδη τους εαυτούς τους να πιστεύουν ότι δεν θα υπάρξει κρίση. Αυτό όμως είναι αδύνατον να το υποθέσει κανείς, εκτός και αν νομίσει ότι ο Θεός δεν ακούει τα όσα λέγονται, ούτε βλέπει τα όσα γίνονται, και τα αγνοεί όλα αυτά. (B f. 383, H f. 416. Cord. Διοδώρου.) [Ελέγχοντας την αμαρτία τους ο Θεός, δεν επέφερε αμέσως τα έργα της οργής Του, αλλά ως αγαθός και φιλάνθρωπος, και έχοντας απαράμιλλη πραότητα, τους χαρίζει μάλλον το φάρμακο της νουθεσίας και ετοιμάζει τον λόγο της κατήχησης: «Συνετιστείτε, λοιπόν, άφρονες.» Σαν να λέει: Έστω και αργά ή έστω και τώρα βάλτε μυαλό, σκεπτόμενοι το εξής μέσα σας: «Εκείνος που έδωσε στους άλλους την ακοή, Αυτός δεν ακούει; Εκείνος που έπλασε σε εμάς τον οφθαλμό, δεν βλέπει;» Ο χορηγός όλων των αγαθών σε εμάς στερείται ο ίδιος αυτά; Επομένως, αφήνοντας τις απόψεις των ασύνετων, ας θυμηθούμε τον Παροιμιαστή που λέει: «Κάνε ορθές τροχιές με τα πόδια σου και κατεύθυνε τις οδούς σου.» Διότι οι οδοί του ανθρώπου είναι ενώπιον των οφθαλμών του Θεού· και Εκείνος παρατηρεί όλες τις τροχιές του. Έχοντας αυτή τη διάθεση, θα ζήσουμε τον ορθό και άμεμπτο βίο, με την επίγνωση ότι ο Θεός τα επιβλέπει όλα.] [<Αυτός που διαπαιδαγωγεί τα έθνη δεν θα ελέγξει;> (B f. 383, H f. 417. Cord. Ευσεβίου.)]

Γι' αυτόν τον λόγο, αυτός εξηγεί την αληθινή γνώση περί του Θεού, λέγοντας, όσον αφορά το ανέκφραστο Αυτού: «Η δόξα του Θεού κρύβει τον λόγο»· όσον αφορά δε την πρόνοιά Του, αναφέρει: «Σε κάθε τόπο οι οφθαλμοί του Κυρίου παρατηρούν τους κακούς και τους αγαθούς». Και πάλι: «Πλούσιος και φτωχός συναντήθηκαν μεταξύ τους, και τους δύο όμως τους δημιούργησε ο Κύριος». Και: «Όταν δανειστής και οφειλέτης συναντηθούν, ο Κύριος επιβλέπει και τους δύο». Και: «Διότι ενώπιον των οφθαλμών του Θεού βρίσκονται οι οδοί του ανθρώπου, και Αυτός παρατηρεί όλες τις πορείες του». Όσον αφορά δε την κρίση Του, αναφέρει: «Οι θυσίες των ασεβών είναι βδέλυγμα στον Κύριο· οι προσευχές όμως των ευθέων γίνονται δεκτές από Αυτόν». Και πάλι: «Ο Κύριος κατακρημνίζει τις οικίες των αλαζόνων, στερέωσε όμως τα όρια της χήρας (στο χειρόγραφο διαβαζόταν: της χώρας)». Όσον αφορά δε το δημιουργικό Του έργο, δεν αναφέρει απλώς ότι δημιουργεί, αλλά ότι δημιουργεί τα πάντα διά του δικού Του Λόγου και της Σοφίας· πράγμα που χαρακτηρίζει κατεξοχήν τον αληθινό Θεό, το ότι δηλαδή είναι Πατέρας του Υιού. Λέει, λοιπόν: «Ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη». Και πάλι: «Ο Θεός δημιούργησε χώρες και ακατοίκητους τόπους, και τα κατοικημένα πέρατα της υπ' ουρανόν».