Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 6:4

Του εν αγίοις πατρός ημών Βασιλείου του Μεγάλου, Αρχιεπισκόπου Καισαρείας της Καππαδοκίας. Στο: Μη δώσεις ύπνο στους οφθαλμούς σου, ούτε να νυστάξουν τα βλέφαρά σου. Δεν με λυπεί η μείωση αυτών που συγκεντρώθηκαν σε αυτήν την πνευματική πανήγυρη. Διότι βλέπω ότι το θορυβώδες πλήθος μειώθηκε, ενώ το φιλήκοο είναι παρόν. Και μάλιστα, δεν έχω καμία απολύτως ανάγκη από εκείνους που απλώς περιηχούν εξωτερικά τηρώντας τον τύπο· αλλά επιζητώ ψυχές φιλήκοες, που περιστοιχίζουν με ευπρέπεια το πνευματικό ακροατήριο, που δέχονται με κοσμιότητα τις υπομνήσεις του Πνεύματος και διαφυλάσσουν στη μνήμη τους τα σωτήρια διδάγματα· ιδιότητες που εύχομαι να υπάρχουν στους παρόντες. Επειδή και για τον ποιμένα είναι ασφαλέστερη η εργασία σε λίγα παρά στο πλήθος των ποιμνίων, και για τον κυβερνήτη είναι πιο εύκολα διαχειρίσιμο το πλοίο, ιδίως όταν υπάρχει κλυδωνισμός που κατακλύζει τα πάντα από παντού και καθιστά δύσκολη την κυβέρνηση για τον επιφορτισμένο με το έργο αυτό. Διότι, ένεκα της αγάπης μου για τον καθένα, θα ήθελα να είναι παρόντες όλοι οι άνθρωποι· αλλά, επειδή μέσα στο πλήθος έχει διασπαρεί και το νόθο, εύχομαι να παρευρίσκεται μαζί μας μόνο το καθαρό, το οποίο έχει διαχωριστεί με ακρίβεια και έχει αποκοπεί από το βλαβερό· ένα πλήθος που δεν στέκεται τριγύρω για να προκαλεί όχληση, αλλά παρακολουθεί την ακρόαση εν αληθεία. Εύχομαι το σιτάρι να είναι χωρισμένο από το άχυρο. Διότι το μεν άχυρο παρασύρεται από κάθε άνεμο διδασκαλίας· ενώ το σιτάρι, που είναι βαρύ, ευσταθές και κατακάθεται από το ίδιο του το βάρος, καθώς διαχωρίζεται από το Πνεύμα, αξιώνεται να εισέλθει στην αποθήκη. Τι να πω; Πώς να σας προσφωνήσω;

Το καθένα από αυτά τα παριστά διπλός λόγος: «Μην δώσεις ύπνο στα μάτια σου, ούτε νυσταγμό στα βλέφαρά σου». «Μην δώσεις ύπνο». Άραγε απαγορεύει αυτόν τον ύπνο, το κοινό πάθος της φύσεως, και θέλει να είμαστε άγρυπνοι; Επομένως, δεν θα αποτελούσε αυτό μομφή κατά του Δημιουργού, ο οποίος συνέδεσε τη ζωή μας με την ανάπαυση που προέρχεται από τον ύπνο; «Μην δώσεις ύπνο στα μάτια σου, ούτε νυσταγμό στα βλέφαρά σου». Δεν ταυτολογεί, αλλά γνωρίζει τη διαφορά μεταξύ του ύπνου και του νυσταγμού. Διότι ο μεν ύπνος είναι μία βαριά αναισθησία· ο δε νυσταγμός είναι μείγμα εγρηγόρσεως και ύπνου. Επειδή λοιπόν άλλοι μεν κατέχονται από βαθύ ύπνο, έχοντας περιπέσει σε λήθαργο ως προς τις δωρεές του Θεού· άλλοι δε βρίσκονται σε ανάμικτη κατάσταση, άλλοτε μεν γρηγορούν, άλλοτε δε σαν να μισοκοιμούνται· ούτε τον ξένο δέχονται, ούτε αυτόν που κάποτε επιστρέφει, ούτε τον ασθενή ως υγιή. «Για να σωθείς όπως η δορκάδα από τις παγίδες». Η δορκάδα είναι ζώο οξυδερκές, που έλαβε το όνομά της από την ίδια της την οξυδέρκεια.

Αλλά ούτε τον μακάριο Δαβίδ άφησε ανέγκλητο ο μετεωρισμός, εξαιτίας του αμαρτήματός του εις βάρος του Ουρία. Αρκούσε δε και η πτώση του Ιούδα από το καλύτερο στο χειρότερο για την προφύλαξη εκείνου που πολιτεύεται κατά Θεόν, ο οποίος, αφού μαθήτευσε για τόσα χρόνια κοντά στον Χριστό, αργότερα, πουλώντας τον Διδάσκαλο για ένα μικρό κέρδος, εξασφάλισε για τον εαυτό του την αγχόνη. Ας σου είναι λοιπόν τούτο γνωστό, αδελφέ, ότι δεν είναι τέλειος αυτός που αρχίζει καλά, αλλά εκείνος που ολοκληρώνει καλά τον αγώνα του, αυτός είναι δόκιμος ενώπιον του Θεού. «Μην δώσεις, λοιπόν, ύπνο στα μάτια σου, αδελφέ, ούτε νυσταγμό στα βλέφαρά σου», για να «σωθείς σαν το ζαρκάδι από τα δίχτυα και σαν το πουλί από την παγίδα». Διότι να έχεις υπόψη σου ότι διαβαίνεις ανάμεσα σε παγίδες και περπατάς πάνω σε ψηλό τείχος, απ' όπου η πτώση δεν είναι ακίνδυνη για εκείνον που θα γκρεμιστεί.

Έτσι, λοιπόν, και εσύ, Χριστιανέ, και μάλιστα εσύ που απαρνήθηκες τον μάταιο βίο. Και τι λέω, εσύ που τον απαρνήθηκες; Διότι όλοι θα παραστούμε στο βήμα του Χριστού, ώστε ο καθένας να λάβει την ανταπόδοση για όσα έπραξε με το σώμα του, είτε αγαθό είτε κακό. Λοιπόν, αδελφέ, μην ποθήσεις πρόσκαιρη τρυφή. Μη ζητήσεις σωματική ανάπαυση. Μη δώσεις ύπνο στα μάτια σου, ούτε να ζεις αμέριμνα, αλλά να έχεις πάντοτε τον Θεό μπροστά στα μάτια σου, ώστε να μπορέσεις να πεις μαζί με τον άγιο Δαβίδ: «Έβλεπα τον Κύριο ενώπιόν μου διαπαντός». Μην πάψεις να ερευνάς τις θείες Γραφές. Μην πάψεις να ρωτάς τη μητέρα σου, την Εκκλησία, πότε θα έρθει ο ποθούμενος Νυμφίος και ποιο θα είναι το σημείο της παρουσίας Του.

Μην επιτρέψεις ύπνο στα μάτια σου, ούτε νυσταγμό στα βλέφαρά σου, για να σωθείς σαν το ζαρκάδι από τις θηλιές, και σαν το πουλί από την παγίδα. Αλλά όμως μην καταρρέεις διανοητικά, ούτε να συγχύζεσαι. διότι υπάρχει διόρθωση στο σφάλμα, εάν στο εξής έχεις προ οφθαλμών τον Κύριο. Πρόσεχε λοιπόν τον εαυτό σου. διότι δεν είσαι ένοχος για τον όρκο, εάν απομακρύνεις τον εαυτό σου από το κακό. διότι αυτός που κήρυξε το ευαγγέλιο στον κόσμο, από υπερβολική φιλανθρωπία, ο ίδιος ο Κύριος έδωσε εντολή στους ανθρώπους να μετανοούν και να απέχουν από κάθε αμαρτία. Πρόσεχε λοιπόν μήπως, επειδή θέλουμε να ικανοποιήσουμε τις ηδονές μας, χρησιμοποιήσουμε ως πρόφαση τον όρκο, με τη δικαιολογία ότι δήθεν δεν μπορούμε πλέον να απεγκλωβίσουμε τους εαυτούς μας από τα δίχτυα του Εχθρού. Ο Θεός δεν εμπαίζεται, και σε όσους επιθυμούν να σωθούν απλώνει το χέρι. Απομακρύνσου λοιπόν από το κακό και πράξε το αγαθό, και με αυτόν τον τρόπο έχεις τηρήσει τον λόγο, σύμφωνα με αυτόν που είπε: «Εμπόδισα τα πόδια μου από κάθε πονηρό δρόμο, για να φυλάξω τα λόγια σου». Εάν όμως θέλεις να σε πληροφορήσω πλήρως ότι δεν είσαι ένοχος για τον λόγο σου, εάν αποφύγεις τα κακά, πράξεις τα καλά και απομακρύνεις τον εαυτό σου από κάθε άνθρωπο που ζει άτακτα, άκουσε μια παραβολή, ή μάλλον ένα παράδειγμα.

Όλες οι θείες Γραφές διακηρύσσουν δημόσια αυτά που ελάλησε το Πανάγιο Πνεύμα, το οποίο εκπορεύθηκε αρρήτως από τον Πατέρα και εστάλη μέσω του Υιού στους ανθρώπους: όχι στους απίστους ούτε στους φιλόδοξους, όχι στους ρήτορες ούτε στους φιλοσόφους, όχι σε αυτούς που έμαθαν τα συγγράμματα των Ελλήνων, όχι σε αυτούς που διαβάζουν τις θύραθεν γραφές, όχι σε εκείνους που εξάσκησαν τον θεατρικό βίο, όχι σε όσους μιλούν περίτεχνα και με πλούτο λέξεων, όχι σε όσους έλαβαν μεγάλα ονόματα, όχι σε εκείνους που έτυχε να αγαπιούνται από τους ενδόξους, όχι σε όσους συνέπραξαν με αυτούς που έπραξαν άνομα, όχι σε εκείνους που προσκαλούν ούτε σε όσους προσκαλούνται, ούτε σε όσους εμπαίζουν ούτε σε όσους εμπαίζονται, αλλά στους πτωχούς στο πνεύμα και στον βίο, σε αυτούς που είναι καθαροί στην καρδιά και στο σώμα, σε εκείνους που κατέχουν απλό λόγο, απλούστερο βίο και ακόμη πιο απλή γνώμη, σε αυτούς που αποφεύγουν τη δόξα σαν το πυρ της γέεννας και μισούν τους κόλακες από τα βάθη της ψυχής τους· (διότι το Πνεύμα δεν δέχεται την κολακεία ούτε ανέχεται να ακούει κάτι που δεν ισχύει)· σε εκείνους που αποβλέπουν μόνο στη δόξα της ψυχής και στη σωτηρία όλων των αδελφών, και δεν αισθάνονται την παραμικρή έλξη προς οτιδήποτε του κόσμου, έστω και με μια μικρή κίνηση της καρδιάς, όπως προς τους επαίνους ή την ανθρώπινη δόξα ή προς οποιαδήποτε άλλη ηδονή ή πάθος· διότι αυτοί είναι νεκροί και συγχρόνως ζουν αληθινά, επειδή είναι αληθινοί αν και θεωρούνται πλάνοι· αυτοί είναι ταπεινοί στο πνεύμα, πράοι στην καρδιά και ζηλωτές για τον Κύριο· αυτοί θεωρούνται ασεβείς από τους ασεβείς, αλλά είναι οσμή ζωής για τους εκλεκτούς του Κυρίου· αυτοί φαίνονται πόρνοι σε όσους είναι πόρνοι στην καρδιά, και ισάγγελοι σε εκείνους που έχουν παρθένα την ψυχή· αυτοί ταπεινώνονται εν μέσω δόξας και δοξάζονται μέσα στην πενία· αυτοί θεωρούν την ευτέλεια ως βασιλεία και τη βασιλεία ως πτωχεία· αυτοί, ενώ τρώνε, ζουν με εγκράτεια και, ενώ νηστεύουν, χορταίνουν με κάθε είδος αγαθού· αυτοί δεν συμπορεύονται με την αδικία ούτε μπορούν να παραβλέψουν τον θλιμμένο και καταπονημένο από τους πλουσίους· αυτοί δεν προσωποληπτούν· διότι βλέπουν το πρόσωπο του Κυρίου· αυτών η καρδιά δεν κάμπτεται από δώρα και δεν παραβλέπουν τον νόμο της δικαιοσύνης· διότι κατέχουν τον ασύλητο πλούτο και λογαριάζουν όλα τα του κόσμου ως σκύβαλα· αυτοί, έχοντας ως διδάσκαλο το Πνεύμα, δεν έχουν ανάγκη από μάθηση εκ των ανθρώπων, αλλά, ελλαμπόμενοι από το δικό Του φως, βλέπουν τον Υιό, βλέπουν τον Πατέρα και προσκυνούν την Τριάδα στα πρόσωπα, τον έναν Θεό που είναι ενωμένος ως προς τη φύση αρρήτως· αυτοί μυούνται εκ νέου από τον Πατέρα ότι ο Υιός γεννάται αμερίστως, όπως Εκείνος μόνο γνωρίζει· διότι εγώ δεν έχω τη δύναμη να το πω· επειδή, αν είχα τη δύναμη, θα μπορούσε ο λόγος οπωσδήποτε να εκφράσει τα υπέρ λόγον και διάνοιαν, και τα σύμπαντα θα έρχονταν άνω κάτω· διότι, αν το κτίσμα κατανοήσει πλήρως τον Κτίστη και αντιληφθεί ολόκληρο το πώς είναι, και μπορέσει να το πει με τον λόγο και να το γράψει, τότε το έργο έχει γίνει ανώτερο από τον Δημιουργό του· πάψε, άνθρωπε· φρίξε, εσύ που είσαι θνητός στη φύση, και αναλογίσου ότι, ενώ δεν υπήρχες, παρήχθης και, προβάλλοντας από τη μητρική μήτρα, είδες τον κόσμο που είχε παραχθεί πριν από εσένα· και αν μπορέσεις να γνωρίσεις το ύψος του ουρανού ή να υποδείξεις την ουσία, ποια είναι αυτή, του ήλιου, της σελήνης και των αστέρων, πού είναι προσαρτημένα και πώς περιφέρονται, όντα άψυχα και κινούμενα χωρίς αίσθηση· ή της ίδιας της γης, από την οποία πάρθηκες εσύ, τα όρια και τα μέτρα της, τα πλάτη και τα μεγέθη της, και πάνω σε τι στηρίζεται, αν είδες πάλι πάνω σε τι στηρίζεται αυτό ή πού έχει τη βάση του· αν γνώρισες αυτά και βρήκες το τέλος τους ένα προς ένα, και αν μπορείς να μετρήσεις την άμμο της θάλασσας, ή να διαγνώσεις την ίδια σου τη φύση και να ερμηνεύσεις το έργο της σοφίας, τότε θα νοήσεις και τον ίδιο τον Ποιητή, πώς η Μονάδα υπάρχει εν Τριάδι ασυγχύτως και η Τριάδα εν Μονάδι αδιαιρέτως· αναζήτησε το Πνεύμα, βγες έξω από τον κόσμο, μην δώσεις καθόλου ύπνο στα μάτια σου μήτε να μεριμνήσεις για την παρούσα ζωή· κλάψε, πένθησε για τον χρόνο που έχασες· ίσως ο Θεός παρακληθεί και σου δώσει, όπως ακριβώς έδωσε προηγουμένως, να δεις τον κόσμο, τον ήλιο και το φως της ημέρας· έτσι και τώρα θα καταδεχθεί να λάμψει και να σου υποδείξει τον νοερό κόσμο και να σε καταυγάσει με το τρισήλιο φως· το οποίο αν θεάσεις, τότε θα γνωρίσεις αυτά που λέω, τότε θα μάθεις τη χάρη του Πνεύματος· ότι, αν και απόν, είναι παρόν ως προς τη δύναμη, και παρόν δεν οράται λόγω της θείας φύσης, αλλά υπάρχει παντού και πουθενά· διότι, αν ζητήσεις να το δεις αισθητά, πού θα το βρεις;

Στο τέκνο Τιμόθεο. Ω καλέ Τιμόθεε, πάντοτε σε γνώριζα ως φιλόθεο, φιλοπάτορα, καλοπροαίρετο, ομόψυχο, άδολο, αφοσιωμένο στον οίκο μας, γεμάτο συμπάθεια προς τον μακάριο πατέρα μας, προς εμένα τον αμαρτωλό, και προς τον θεοφιλέστατο αρχιεπίσκοπο. Δείξε, λοιπόν, τώρα έργα της δύναμής σου, της φιλίας, της καλής πίστης, της θεοσέβειας, του ζήλου σου για τον Θεό. Ποια είναι αυτά; Το να μη δώσεις ύπνο στα μάτια σου, ούτε να αναπαυθείς στο ελάχιστο, μέχρι να συναντήσεις τον θεοφιλέστατο αρχιεπίσκοπο. Συμπόνεσέ τον, αγαπημένο μου τέκνο, αγωνίσου μαζί του, επισφράγισε τα παρελθόντα με τα τωρινά. Διότι έτσι θα ευαρεστήσεις τον Κύριο, έτσι θα αναπαύσεις και εμένα τον αμαρτωλό, αρκεί μόνο να αναχωρήσεις και να τον συναντήσεις συνετά και προσεκτικά, δίνοντάς του και τα γράμματά μου.

Βλέπετε λοιπόν ποιοι είστε, στις διακονίες που σας έχουν ανατεθεί, ότι το έργο σας δεν αναφέρεται σε εμένα, αλλά στον Θεό. Πρόσεχε εσύ που είσαι στο κελάρι, πώς στέκεσαι άοκνα στη διακονία, διανέμοντας στον καθένα τα χρειώδη χωρίς εμπαθή προσκόλληση και χωρίς προσωποληψία. Πρόσεχε εσύ που είσαι στην τράπεζα, πώς με ασφάλεια ετοιμάζεις τα τραπέζια, μήπως συμβαίνει ανάμεσά σας κάποιο σφαλερό και κρυφό ατόπημα, διότι τίποτα δεν είναι κρυμμένο από το παντεπόπτη βλέμμα του Θεού, ακόμη και αν νομίζει κάποιος ότι ξεφεύγει από την προσοχή των ανθρώπων. Πρόσεχε εσύ που είσαι στο μαγειρείο, πώς βράζεις και ετοιμάζεις τα φαγητά των αδελφών, μήπως από αμέλεια κάνεις άνοστα αυτά που έπρεπε να γίνουν νόστιμα, εξαιτίας ραθυμίας και καταφρόνησης. Πρόσεχε εσύ που είσαι υπεύθυνος στο βεστιάριο, διότι η διακονία είναι ακόμη πιο επίπονη εξαιτίας των εβδομαδιαίων αλλαγών. Μην δώσεις ύπνο στα μάτια σου, ούτε νυσταγμό στα βλέφαρά σου, μέχρι να βρεις το κατάλληλο που ταιριάζει στον καθένα, και πάλι εσείς που λαμβάνετε να δείχνετε υπομονή και να αρκείστε στην παροχή αυτού που σας δόθηκε, έστω και αν είναι ευτελές και σκισμένο και ρυπαρό, επειδή εκείνος έχει το κρίμα της προσφοράς, ενώ εσύ κερδίζεις τον μισθό της άθλησης ως ενώπιον των οφθαλμών του Κυρίου.