Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 6:6

Οι τέττιγες σιωπούν τρεφόμενοι με το γεύμα της δρόσου. Όταν δε ανατείλει ο ήλιος και απορροφήσει την ικμάδα της τράπεζάς τους, κεντριζόμενοι από την πείνα, ψάλλουν νηστεύοντας και παρηγορούν τους εαυτούς τους κιθαρίζοντας· οι νεοφώτιστοι, όμως, και με τη δρόσο του Πνεύματος χαίρονται και τρέφονται, και από τον ήλιο Χριστό θερμαίνονται και, θαυμάζοντας τον άνω Τροφέα, λέγουν: «Κύριε ο Κύριος ημών, πόσο θαυμαστό είναι το όνομά σου σε όλη τη γη». Και επειδή μνημονεύσαμε τον τέττιγα, όπως ακριβώς είπε ο παροιμιαστής: «Πήγαινε στο μυρμήγκι, ω οκνηρέ», έτσι κι εγώ λέγω: Πήγαινε στον τέττιγα, ω αδελφέ, «και ζήλωσε τις οδούς του, και γίνε σοφότερος από αυτόν», ώστε, όπως ακριβώς ο τέττιγας που πετά ολόγυρα στα χωράφια και στους αγρούς και αναπαύεται στα εύκαρπα δέντρα, δεν ληστεύει το μήλο, δεν κλέβει το καρύδι, δεν τινάζει την ελιά, δεν καταστρέφει το ρόδι, δεν λυπεί τον γεωργό, αλλά, αρκούμενος στο δικό του γεύμα, τη δρόσο, γίνεται θεατής των ξένων αγαθών και όχι ληστής τους, έτσι κι εσύ, αδελφέ μου, καθώς διαμένεις στον κόσμο σαν σε αγρό, να μη ζημιώσεις κανέναν, να μην εκβιάσεις κανέναν, να μη συκοφαντήσεις κανέναν, αλλά, όπως με δρόσο, να αρκεστείς σε όσα σου έχουν δοθεί από τον Θεό. Σαν τέττιγας πάνω στο δέντρο, σταυρώσου ως προς τον κόσμο.

Εάν δε κάποιος φανεί πιο οκνηρός απέναντι στις εγγύς ασχολίες της ημέρας και της νύχτας, ας απευθυνθεί σε ακόμη πιο ταπεινούς δασκάλους, ακούγοντας τον μύρμηγκα και τη μέλισσα: «Πήγαινε στον μύρμηγκα, ω οκνηρέ», ή πήγαινε στη μέλισσα και μάθε. Δεν θέλησας να μάθεις από τους προφήτες, τους αποστόλους, τους ουρανούς και τις ημέρες. μάθαινε από τον μύρμηγκα και τη μέλισσα, εσύ ο λογικός από τα άλογα και ταπεινά δημιουργήματα. Είθε δε εμείς, διαβάζοντας το βιβλίο του ουρανού και της γης, βλέποντας τα δημιουργήματα ως γράμματα του Θεού και έχοντας ως δασκάλους τους αγίους, να βρεθούμε μαζί τους στη βασιλεία των ουρανών. «Η ημέρα στην ημέρα αναγγέλλει λόγο». Αναγγέλλει δε λόγο και ο προφήτης στην εκκλησία λέγοντας: «Η καρδιά μου ανέβλυσε λόγο αγαθό. Και η νύχτα στη νύχτα αναγγέλλει γνώση: η νύχτα» κατά την οποία ο Χριστός βρισκόταν σπαργανωμένος στη φάτνη, στη «νύχτα» της ψυχής των ποιμένων που ήταν ακόμη σκοτισμένη από την άγνοια. «Και υπήρχαν ποιμένες», λέει, «στην ίδια περιοχή που έμεναν στο ύπαιθρο και φυλούσαν νυχτερινές σκοπιές στο ποίμνιό τους». Έπειτα, η νύχτα δανειζόμενη το στόμα του αγγέλου οδήγησε τους ποιμένες, που αγνοούσαν, στη γνώση, λέγοντας με τα ίδια τα πράγματα: «Γεννήθηκε για εσάς σήμερα σωτήρας, ο οποίος είναι ο Χριστός ο Κύριος, στην πόλη του Δαβίδ. Και η νύχτα στη νύχτα αναγγέλλει γνώση». Διότι η διδασκαλία του αγγέλου εκείνης της νύχτας έγινε για εμάς διήγηση.

Για να σε αφυπνίσει, λοιπόν, και να σε καταστήσει ζηλωτή των καλών έργων, αφού επέλεξε ένα μικρό ζώο, το ελάχιστο όλων, σου το προβάλλει: «Πήγαινε στο μυρμήγκι, ω οκνηρέ, και ζήλωσε τους δρόμους του». Είδες πώς σε μεταχειρίζεται; Σου υποδεικνύει έναν ευτελή διδάσκαλο, ώστε με αυτόν τον τρόπο, αποτινάσσοντας τον ύπνο και αποβάλλοντας την αργία, από την ντροπή για αυτό με το οποίο συγκρίνεσαι, να καταστήσεις τον εαυτό σου άξιο ενώπιον του Δημιουργού.

Αν σου έλεγε: Μιμήσου το τρέξιμο του αλόγου, μιμήσου την ικανότητα της καμήλας να σηκώνει βάρη, μιμήσου το βόδι που καλλιεργεί τη γη· θα απαντούσες: Πώς να μιμηθώ εκείνα που διαφέρουν ως προς το μέγεθος του σώματος; Εκείνα έχουν άλλη σωματική δύναμη, ενώ εγώ είμαι μικρός και αδύναμος. Για να προβάλει, λοιπόν, αυτό το αναντίρρητα υποδεέστερο πλάσμα, στο έθεσε ως πρότυπο προς μίμηση. «Πήγαινε στο μυρμήγκι, ω οκνηρέ». Γιατί περιφρονείς αυτόν τον σπουδαίο δάσκαλο; Ας σε παρακινήσει το μυρμήγκι στην εργασία. «Και μάθε από αυτό». Εκείνο δεν γνώρισε δάσκαλο, δεν ταξίδεψε σε ξένα μέρη, δεν σπούδασε την επιστήμη της γεωργίας, δεν έζευξε βόδι, δεν απέκτησε βόδι για το όργωμα, δεν φιλονικεί για τα όρια της γης, δεν εξοργίζει τους γείτονες, δεν κατακρατά κάποια πράγματα ενώ ιδιοποιείται κάποια άλλα, δεν γνωρίζει τίποτε από γεωργία· δεν έχει αφέντη να το επιτηρεί, δεν έχει φοροεισπράκτορα να το καταπιέζει, δεν έχει υπηρέτες οι οποίοι, αν δεν τους μοιραστεί το σιτηρέσιο, θα έλθουν σε αντιδικία με τον κύριό τους.

Κανένα από αυτά δεν παρίσταται· αλλά κάποια φυσική ανάγκη παρακινεί το ζώο. Επομένως, είναι η φύση τότε. Και εσύ υπολείπεσαι της φύσεως· ενώ ο λόγος είναι ο αίτιος. Με τον λόγο υπερέχεις του μύρμηκα. Αν η δύναμη είναι συνεργός, η δική σου δύναμη είναι ανώτερη από εκείνη του μύρμηκα. «Πήγαινε λοιπόν στον μύρμηκα, οκνηρέ· και από εκείνον μάθε». Εκ των προτέρων διδάχθηκες· εξαιτίας όμως της αργίας τα απέρριψας, και παραδόθηκες στη λήθη από τον ύπνο που αγάπησας.

Μάθε από τον μύρμηκα. Διότι εκείνος ούτε γεωργικό κτήμα έχει, ούτε κατέχεται από κάποιον δεσπότη, ούτε βρίσκεται υπό καταναγκασμό· και, μη δουλεύοντας σε καμία ανάγκη, όντας χωρίς αφέντη, κατέχοντας βίο αυτόνομο και ελεύθερο, είναι ο ίδιος επιστάτης του εαυτού του, παρακινώντας τον προς την εργασία. Ποιος είπε στον μύρμηκα ότι τώρα είναι θέρος; Και ποιος πάλι θα του πει ότι τώρα πάλι είναι χειμώνας; Για να σου δείξει ότι η πρόνοια του Θεού διαμέσου όλων φθάνει σε εμάς· και για να μην θεωρήσεις τον εαυτό σου ανεξάρτητο ή αδέσποτο, σου παρουσίασε ως παράδειγμα τον μύρμηκα. Διότι και εκείνος δεν τα πράττει αυτά από κάποια αυθαίρετη σύμπτωση, αλλά έχει ως παρακινητή του την οικονομία του Θεού, χρησιμοποιώντας ως διδάσκαλο τον νόμο της φύσεως. Αυτά είναι τα διδάγματα. Είναι θέρος, και ο μύρμηκας εργάζεται, καθιστώντας δικό του κέρδος αυτά που πέφτουν από τη δική σου εργασία. Φοβάμαι μήπως κάποτε γίνει κατήγορός σου, επειδή δεν συγκέντρωσες με φιλοπονία τις δωρεές του Θεού, έτσι όπως εκείνος γεμίζει τις δικές του αποθήκες. Μελέτησε την κατοικία των μυρμήκων.

Σου φαίνεται, άραγε, ότι είναι πιο αξιόπιστος δάσκαλος, αυτός που έχει επιδείξει τόση σοφία και τέχνη; «Πήγαινε προς το μυρμήγκι, ω οκνηρέ·» μάθε την ευταξία του μυρμηγκιού· πώς όσα μεταφέρουν τα εφόδια δεν εμποδίζουν εκείνα που εξέρχονται, αλλά υπάρχει ένας τόπος για εκείνα που βγαίνουν, και άλλος για εκείνα που εισέρχονται φέρνοντας την τροφή. Και επικρατεί τάξη ανάμεσά τους, καίτοι δεν προΐσταται σε αυτά κάποιος βασιλιάς, ούτε είναι διαιρεμένα υπό τη διοίκηση χιλιάρχων· αλλά υπάρχει τέτοια ευταξία των δρόμων, από τη μία πλευρά η μία κατεύθυνση και από την άλλη η έτερη, ώστε όταν προσπερνούν το ένα το άλλο, δεν γίνονται εμπόδιο αναμεταξύ τους στην πορεία. Και ποιος τα έθεσε σε αυτή την τάξη;

Τα ζώα που καταπατούνται, τα οποία συνυπάρχουν μαζί μας, αυτά μας υποδεικνύει. Για να λάβουμε δε από αυτά καθοδήγηση για το πώς να επιμελούμαστε τον εαυτό μας, επειδή δεν ήταν επαρκές το παράδειγμα του μύρμηκα, προσέθεσε και τη μέλισσα. Διότι θα μπορούσε να μου πει ο φειδωλός, εκείνος που κρατά σφιχτά τα δικά του αποκτήματα: «Εγώ μιμούμαι τον μύρμηκα· διότι το ζώο δεν μοιράζεται τα αγαθά του, και για τον εαυτό του μεν συγκεντρώνει, για άλλον όμως δεν θησαυρίζει». Θα έλεγε: «Υπακούω στη διδασκαλία. Ο μύρμηγκας κοπιάζει για τη δική του απόλαυση· επομένως, κι εγώ αποταμιεύω· ας μη μου δίνεται καμία άλλη συμβουλή».

Πώς λοιπόν να μην είναι μισητή η αργία, η οποία κάνει τον άνθρωπο κατώτερο από το μυρμήγκι και τη μέλισσα, αυτόν που εξαρχής, όταν πλάστηκε, τοποθετήθηκε στον παράδεισο για να τον εργάζεται και να τον φυλάσσει; Ώστε, το πρώτο και πλέον οικείο στον άνθρωπο είναι η προθυμία για τα έργα, και τρόπον τινά είναι παρά φύση σε αυτόν η αργία, την οποία ο Κύριος είπε να μισούμε. —Αλλά ως προς τι θέλει να παραμένουμε αδρανείς; Στο να μην εργαζόμαστε για την τροφή που φθείρεται, να μη σηκώνουμε τα μάτια μας στα μάταια, να μη δεχόμαστε στα αυτιά μας μάταια ακούσματα, να αποτινάσσουμε τα χέρια μας από δώρα, να μην έχουμε πόδια γρήγορα στο να χύσουν αίμα, και με έναν λόγο, να μην εκτελούμε καμία από τις μέριμνες που αφορούν το σώμα.

Ούτε θα μπορούσε κανείς να διδάξει τον νου πώς να προσηλώνεται στα νοητά. Και όπως ακριβώς, αν αυτές πάθουν κάτι, χρειάζονται μόνο φροντίδα και εκπληρώνουν εύκολα την οικεία τους ενέργεια, έτσι και ο νους, έχοντας συνδεθεί με τη σάρκα και έχοντας γεμίσει από τις φαντασίες που προέρχονται από αυτήν, έχει ανάγκη από πίστη και ορθή πολιτεία, οι οποίες καταρτίζουν τα πόδια του σαν του ελαφιού και τον στήνουν στα υψηλά. Αυτό ακριβώς παραγγέλλει και ο σοφός Σολομών, και άλλοτε μεν μας προβάλλει τον ακαταίσχυντο εργάτη, το μυρμήγκι, και μέσω αυτού μας υποδεικνύει την πρακτική οδό, άλλοτε δε το κηρόπλαστο όργανο της σοφής μέλισσας, και μέσω αυτής υποδηλώνει τη φυσική θεωρία, μέσα στην οποία είναι συγκερασμένος και ο λόγος περί της Αγίας Τριάδος, εφόσον από την ωραιότητα των κτισμάτων αναλογικά θεωρείται ο Δημιουργός. Αλλά, αφού ευχαριστήσουμε τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, ας δώσουμε ένα τέλος στο κείμενο, επειδή, όπως λέει και η παροιμία, «παν μέτρον άριστον».

Και το πόσο μεγάλο κακό είναι η αργία, τι χρειάζεται να λέμε, εφόσον ο Απόστολος παραγγέλλει ξεκάθαρα, όποιος δεν εργάζεται ούτε και να τρώει; Όπως λοιπόν είναι αναγκαία στον καθένα η καθημερινή τροφή, έτσι είναι αναγκαία και η ανάλογη με τις δυνάμεις του εργασία. Διότι όχι μάταια ο Σολομών έγραψε επαινετικά: Δεν έφαγε ψωμί οκνηρίας. Και πάλι ο Απόστολος λέει για τον εαυτό του ότι: Ούτε φάγαμε δωρεάν ψωμί από κανέναν, αλλά με κόπο και μόχθο, εργαζόμενοι νύχτα και μέρα· αν και είχε το δικαίωμα, εφόσον κήρυττε το Ευαγγέλιο, να ζει από το Ευαγγέλιο. Και ο ίδιος ο Κύριος συνέδεσε την οκνηρία με την πονηρία, λέγοντας: Δούλε πονηρέ και οκνηρέ. Αλλά και ο σοφός Σολομών όχι μόνο επαινεί αυτόν που εργάζεται με όσα προαναφέρθηκαν, αλλά και ελέγχει τον οκνηρό συγκρίνοντάς τον με τα πιο μικρά ζώα, λέγοντας: Πήγαινε στο μυρμήγκι, οκνηρέ. Επομένως, πρέπει να φοβόμαστε μήπως μας καταλογιστεί αυτό κατά την ημέρα της κρίσεως από Εκείνον που μας έδωσε τη δύναμη για εργασία, ο Οποίος και απαιτεί εργασία ανάλογη με αυτή τη δύναμη. Διότι, όπως λέει, σε όποιον εμπιστεύθηκαν πολλά, θα ζητήσουν από αυτόν περισσότερα.

Άκουσε δε τι λέει ο Παροιμιαστής: «Έως πότε, οκνηρέ, θα κοιμάσαι; Και πότε θα εγερθείς από τον ύπνο; Λίγο μεν κοιμάσαι, λίγο δε νυστάζεις, λίγο δε σταυρώνεις τα χέρια στο στήθος· έπειτα έρχεται σε σένα η φτώχεια σαν κακός οδηγός.» Τον παρακινεί δε και με άλλον τρόπο στην επιθυμία της αρετής, λαμβάνοντας ως παράδειγμα τα μικρά και ευτελή ζωύφια. «Πήγαινε, λέει, στο μυρμήγκι, οκνηρέ. Δες τους δρόμους του, ζήλεψέ το και γίνε σοφότερος από αυτό. Διότι εκείνο, αν και δεν έχει δικό του χωράφι, ούτε βρίσκεται υπό την εξουσία κάποιου κυρίου, ούτε έχει κάποιον να το εξαναγκάζει, ετοιμάζει την τροφή του το καλοκαίρι και συγκεντρώνει άφθονη προμήθεια κατά τον θερισμό.» Ή πήγαινε στη μέλισσα και μάθε πόσο εργατική είναι, και πόσο σεμνή κάνει την εργασία της.

Ποιος ανάμεσα στους ανθρώπους γνωρίζει έστω και τα ονόματα όλων των θηρίων; Ή ποιος μπορεί να εξετάσει τη φυσιολογία του καθενός; Αν λοιπόν ούτε τα ονόματα των θηρίων δεν γνωρίζουμε, πώς θα κατανοήσουμε τον δημιουργό τους; Ένα είναι το πρόσταγμα του Θεού που λέει: «Ας παραγάγει η γη θηρία και κτήνη και ερπετά, κατά το είδος τους». Και διαφορετικές φύσεις δημιουργήθηκαν από τη μία γη με ένα πρόσταγμα: το πραότατο πρόβατο και το σαρκοβόρο λιοντάρι. Και υπάρχουν διάφορες συμπεριφορές των άλογων ζώων που αποτελούν μιμήσεις διαφόρων ανθρώπινων προαιρέσεων: ώστε η αλεπού να φανερώνει τη δολιότητα στους ανθρώπους, το φίδι τους φίλους που χύνουν δηλητήριο, και το άλογο που χλιμιντρίζει τους ακόλαστους νέους. Το μυρμήγκι πάλι, που είναι το πιο ταχύ, υπάρχει για να αφυπνίσει τον οκνηρό, τον νωθρό. Διότι όταν κάποιος περνάει αργόσχολα τη νεότητά του, τότε διδάσκεται από τα άλογα ζώα, ελεγχόμενος από τη θεία Γραφή που λέει: «Πήγαινε στο μυρμήγκι, ω οκνηρέ, και ζήλεψε βλέποντας τους δρόμους του, και γίνε σοφότερος από αυτό». Βλέποντας δηλαδή, λέει, εκείνο να αποθησαυρίζει για τον εαυτό του την τροφή στον κατάλληλο καιρό, να το μιμείσαι και να αποθησαυρίζεις για τον εαυτό σου καρπούς αγαθών έργων για τους μέλλοντες αιώνες.

Είπε η Σοφία στις Παροιμίες να πορευθούμε προς το μυρμήγκι και να μάθουμε φρόνηση. Είπε και το Ευαγγέλιο να γίνουμε φρόνιμοι σαν τα φίδια· διότι δεν είναι ευάλωτα, παρότι είναι αθλιότατα. Αντί για το περιστέρι του Ευαγγελίου, η Παροιμία παρέθεσε τη μέλισσα, και αντί για το φίδι το μυρμήγκι.

Όταν έρθει αυτός που σε αναζητά και εγκαταλείψεις το σώμα σου να αποσυντίθεται στη γη· «διότι ποιος θα σε δοξολογήσει στον άδη;». «Πήγαινε στο μυρμήγκι, ω οκνηρέ». Πήγαινε «στο μυρμήγκι», δηλαδή στο έθνος που έχει εξουθενωθεί από τους άρχοντες αυτού του αιώνα, αλλά έχει αποκτήσει ελπίδα στον Χριστό. «Και ζήλωσε τους δρόμους του και γίνε σοφότερος από αυτό». [Μιμήσου την καλή του πολιτεία «και γίνε σοφότερος», το οποίο, «χωρίς να έχει χωράφι ούτε κάποιον να το εξαναγκάζει, ετοιμάζει την τροφή του το καλοκαίρι»]. Ή αλλιώς: Αυτός που δεν έχει καμία ελπίδα στον κόσμο, ούτε εξαπατάται από το θέαμα των ανομιών που διαπράττονται στον βίο, ούτε βιάζεται από κάποιον, αλλά εκούσια και με την προαίρεση της καρδιάς του πιστεύει στον Θεό, ετοιμάζει μέσω των αγαθών έργων την αιώνια ζωή. «Ή πήγαινε στη μέλισσα». Ή προστρέξε στην Εκκλησία και μάθε τα έργα του φωτός που γίνονται σε αυτήν. «Και καθιστά την εργασία της σεμνή». Επιδεικνύοντας δε την πολιτεία της ως σώφρονα και αγνή. «Τους κόπους της οποίας βασιλείς και ιδιώτες». Τις εντολές της οποίας πλούσιοι και φτωχοί λαμβάνουν για τη σωτηρία τους. «Αν και είναι ασθενική στη δύναμη». Αν και είναι ευτελής στον κόσμο, όμως επειδή πίστεψε στον Χριστό, ανυψώθηκε. «Η σοφία οικοδόμησε για τον εαυτό της οίκο». Του Ιππολύτου: Τη νέα Ιερουσαλήμ και την αγία σάρκα. «Και υποστήριξε επτά στύλους».

Πήγαινε στο μυρμήγκι, ὦ οκνηρέ. [cod. f. 29 b.] Αποτελεί μεγάλη κατηγορία, όντας κάποιος άνθρωπος, να προσέρχεται στο άλογο ζώο για να διδαχθεί την αρετή. Διότι θα μπορούσε βέβαια να αναφέρει και κάποιο μεγαλύτερο ζώο, αλλά με την ευτέλεια του παραδείγματος θέλει να καταισχύνει τον αργόσχολο. Πρόσεξε δε ως προς τι σε προτρέπει να το μιμηθείς: ως προς τον κόπο, ως προς τον ιδρώτα. Να επιδίδεσαι σε δίκαιους κόπους.

Πολύ σωστά δε είπε: «χωρίς να έχει κανέναν να τον αναγκάζει»· διότι, παρόλο που το καλοκαίρι έχει μπροστά του πλούσια τράπεζα, τότε που δεν υπάρχει καμία υποψία πείνας, εκείνος δεν αποβλέπει στο παρόν, αλλά φροντίζει για το μέλλον. Και δεν τον κάνει πιο ράθυμο η παρούσα αφθονία, όπως ακριβώς εμείς πολλές φορές, όταν ζούμε μέσα στην ευημερία, δεν έχουμε αίσθηση των μελλοντικών δεινών. Πρόσεξε, λοιπόν, και εσύ, μήπως τυχόν, εάν στερηθείς τη δυνατότητα της συγκομιδής στο παρόν, σε περικυκλώσει ο χειμώνας, ο πικρός εγκλεισμός, και πάθεις ό,τι έπαθαν οι παρθένες. — [cod. f. 30 a.] Πήγαινε στο μυρμήγκι, δηλαδή στο έθνος που είναι περιφρονημένο από τους άρχοντες τούτου του αιώνος, αλλά που έχει αποκτήσει ελπίδα στον Χριστό· και μιμήσου την καλή του πολιτεία, και γίνε σοφότερος. Αυτός, ενώ δεν διαθέτει χωράφι, που σημαίνει ότι δεν έχει καμία ελπίδα σε αυτόν τον κόσμο, και χωρίς να εξαπατάται από το θέαμα των ανομιών που διαπράττονται στη ζωή, ούτε να εξαναγκάζεται από κανέναν, αλλά εκουσίως και με ελεύθερη προαίρεση της καρδιάς πιστεύοντας στον Θεό, ετοιμάζει μέσω των αγαθών έργων την αιώνια ζωή.

«Καλύτερος είναι ο άνθρωπος που βρίσκεται σε ταπεινή θέση και εργάζεται για τον εαυτό του». [Κώδ. φ. 57 α.] Επειδή πολλοί αποφεύγουν την εργασία όχι μόνο ως κοπιαστική, αλλά και ως αισχρή, πρώτα μεν έπεισε τους ανθρώπους να παρατηρούν το μυρμήγκι, τώρα δε αναιρεί και αυτήν την πρόφαση: Τι λες; Είναι ατιμία το πράγμα; Και πόσο καλύτερο είναι να υπομένει κανείς την ατιμία παρά την πείνα; Διότι, γιατί είναι ατιμία; Μήπως δουλεύεις για άλλον, και όχι για τον εαυτό σου; Και αν ακόμη δουλεύεις για χιλίους, δεν δουλεύεις για εκείνους αλλά για τον εαυτό σου· διότι αν δεν σκόπευες να απαλλάξεις τον εαυτό σου από την πείνα [έτσι στον κώδικα], δεν θα έδινες καμία σημασία σε εκείνους· ώστε εσύ καρπώνεσαι το κέρδος της υπηρεσίας σου· επομένως, για τον εαυτό σου δουλεύεις. Δεν βλέπεις τους στρατιώτες; Ο καθένας από αυτούς δουλεύει για τον εαυτό του· το ίδιο και ο χειροτέχνης. Μην αγανακτείς, λοιπόν· εσύ είσαι κύριος του εαυτού σου, και όχι κάποιος άλλος. Δεν βλέπεις τους πένητες που δεν δουλεύουν σε κανέναν; Άρα και εκείνοι δουλεύουν για τους εαυτούς τους· αλλά ποια τιμή υπάρχει, όταν έχουν ανάγκη από ψωμί;

Μας καθιστά μαθητές των μυρμηγκιών· σε τέτοιο βαθμό απωλέσαμε τη φυσική μας σύνεση. Διότι, λέγει, «πήγαινε στο μυρμήγκι και μιμήσου τις οδούς του». Γίναμε μαθητές των μυρμηγκιών, εμείς που πλαστήκαμε κατ' εικόνα Θεού.

Ας ντραπούμε, αγαπητοί, ας φοβηθούμε· έστω και με τον τρόπο που οι δούλοι υπηρετούν εμάς, ας υπηρετήσουμε κι εμείς τον Δεσπότη. Ή μάλλον, επιδεικνύουμε εμείς έστω και το πολλοστό μέρος αυτής της υπηρεσίας; Εκείνοι, εξαιτίας της ανάγκης, ζουν με φιλοσοφημένη καρτερία, έχοντας μόνο σκεπάσματα και τροφές. Εμείς όμως, που διαθέτουμε αμέτρητα αγαθά, άλλα κατέχοντάς τα και άλλα ελπίζοντας να τα αποκτήσουμε, προσβάλλουμε τον ευεργέτη με την πολυτέλειά μας. Αν όχι από πουθενά αλλού, ας διδαχθούμε τουλάχιστον από εκείνους τους κανόνες της ενάρετης φιλοσοφίας. Διότι η Γραφή γνωρίζει να παραπέμπει τους ανθρώπους για παραδειγματισμό όχι μόνο σε δούλους, αλλά και στα άλογα ζώα· όπως, για παράδειγμα, όταν προτρέπει να μιμούμαστε τη μέλισσα και τα μυρμήγκια. Εγώ λοιπόν σας προτρέπω να μιμηθείτε έστω τους δούλους· όσα πράττουν εκείνοι από φόβο προς εμάς, ας πράττουμε κι εμείς τουλάχιστον τα ίδια από φόβο προς τον Θεό· διότι δεν διαπιστώνουμε να τα πράττετε. Εκείνοι, εξαιτίας του φόβου τους προς εμάς, υβρίζονται αμέτρητες φορές και στέκονται σιωπηλοί, επιδεικνύοντας μεγαλύτερη καρτερία από κάθε φιλόσοφο· υβρίζονται και δίκαια και άδικα, και δεν αντιλέγουν, αλλά παρακαλούν, παρόλο που πολλές φορές δεν έχουν σφάλλει σε τίποτα.

Διότι, όσο αμαρτάνεις, η Γραφή δεν σε παραπέμπει μόνο σε γυναίκα, αλλά και στα πιο ευτελή άλογα ζώα· και δεν ντρέπεται να στείλει ως μαθητή στο μυρμήγκι εκείνον που έχει τιμηθεί με το χάρισμα του λόγου. Διότι αυτό δεν αποτελεί μομφή για τη Γραφή, αλλά για εκείνους που προδίδουν με αυτόν τον τρόπο τη δική τους ευγένεια. Αυτό ακριβώς θα πράξουμε και εμείς· και τώρα μεν θα σε παραδώσουμε στη γυναίκα· εάν όμως την περιφρονήσεις, θα σε στείλουμε και στο σχολείο των άλογων ζώων, και θα σου δείξουμε πόσα πτηνά, πόσα ψάρια, πόσα τετράποδα και ερπετά αποδεικνύονται πιο σεμνά και πιο σώφρονα από εσένα. Εάν όμως ντρέπεσαι για τη σύγκριση και ερυθριάζεις, ανυψώσου προς τη φυσική σου ευγένεια, και απόφυγε το πέλαγος της γέεννας και τον ποταμό του πυρός, δηλαδή την κολυμβήθρα του θεάτρου. Διότι αυτή η κολυμβήθρα προξενεί εκείνο το πέλαγος, και ανάβει εκείνη την άβυσσο της φλόγας.

Γʹ. Τι θα μπορούσαμε λοιπόν να πούμε ως προς αυτό; Ότι, έστω κι αν σε εκείνα υπάρχει εκ φύσεως, είναι δυνατόν και σε εμάς να κατορθωθεί αυτό με την προαίρεσή μας. Διότι δεν είπε: «κοιτάξτε ότι τα πτηνά πετούν», πράγμα που θα ήταν αδύνατο για τον άνθρωπο, αλλά ότι τρέφονται χωρίς μέριμνα, πράγμα που είναι εύκολο να κατορθωθεί και από εμάς, εάν το θελήσουμε. Και αυτό το απέδειξαν όσοι το κατόρθωσαν εμπράκτως. Γι' αυτό ακριβώς αξίζει να θαυμάσει κανείς ιδιαίτερα τη σύνεση του νομοθέτη, διότι, ενώ μπορούσε να προσφέρει το παράδειγμα από τους ανθρώπους, και ενώ μπορούσε να αναφέρει τον Ηλία, τον Μωυσή, τον Ιωάννη και άλλους τέτοιους που δεν μερίμνησαν, προκειμένου να τους ελέγξει, μνημόνευσε τα άλογα ζώα. Διότι, εάν μεν ανέφερε εκείνους τους δικαίους, αυτοί θα μπορούσαν να προφασιστούν ότι δεν έχουμε φτάσει ακόμη στο δικό τους μέτρο. Τώρα όμως, αποσιωπώντας τους, και φέρνοντας ως παράδειγμα τα πτηνά του ουρανού, απέκοψε κάθε δικαιολογία τους, μιμούμενος και σε αυτό τον παλαιό νόμο. Διότι και η Παλαιά Διαθήκη παραπέμπει και στη μέλισσα, και στο μυρμήγκι, και στο τρυγόνι, και στο χελιδόνι. Αποτελεί δε όχι μικρό δείγμα τιμής και τούτο: το να μπορούμε εμείς να κατορθώσουμε με την προαίρεσή μας όσα εκείνα κατέχουν εκ φύσεως.

Ο Δαβίδ πάλι λέει: Θυσίασαν τους γιους τους και τις κόρες τους στα δαιμόνια, και έχυσαν αίμα αθώο, αίμα των γιων και των θυγατέρων τους. Είδες την τυραννία της κακίας; Έγιναν σκύλοι και άλογα, και πιο παράλογοι από τα γαϊδούρια, και πιο αναίσθητοι από τα βόδια, και στράφηκαν με μανία ενάντια στην ίδια τους τη φύση. Αλλά μετά τη σάρκωση του Χριστού, τι λέει η Γραφή; «Πάτερ ημών, ο εν τοις ουρανοίς». Και πριν μεν από αυτό η Γραφή έλεγε: «Πήγαινε στο μυρμήγκι, ω οκνηρέ»· μετά όμως από αυτά αξιωθήκαμε την υιοθεσία, και πολιτογραφηθήκαμε στον ουρανό, και πανηγυρίζουμε μαζί με τους αγγέλους, και συμμετέχουμε στη μελωδία τους, και θέσαμε ως στόχο τον συναγωνισμό με τις ασώματες δυνάμεις. Και καταργήθηκαν τα υψώματα, και κατεδαφίστηκαν οι ναοί. Και ο λίθος φάνηκε ότι είναι λίθος, και το ξύλο ξύλο, και τα δέντρα δέντρα, και οι πηγές πηγές.

Έτσι κάνει και ο Ιερεμίας, φέρνοντας ως παράδειγμα το τρυγόνι και το χελιδόνι, αλλά και ο Σολομών, ο οποίος παραπέμπει εκείνον που ζει με οκνηρία άλλοτε στο μυρμήγκι και άλλοτε στη μέλισσα. «Ο Ισραήλ όμως δεν με εγνώρισε». Αποτελεί επίταση της κακίας το γεγονός ότι οι ίδιοι οι οικείοι του Θεού, και μάλιστα μετά από τόσες τιμές, έχουν όλοι μαζικά αυτομολήσει προς την κακία. Δεν είπε «Ιακώβ», αλλά «Ισραήλ», ώστε, σε αντιδιαστολή με την αρετή του προγόνου, να καταδείξει μεγαλύτερη την αγνωμοσύνη των απογόνων. Διότι εκείνος μεν με την αρετή της ψυχής του είλκυσε την ευλογία αυτής της προσωνυμίας, ενώ αυτοί με την παρανομία τους την πρόδωσαν.

Και μία είναι η κοιλιά της γης και παράγει διάφορους καρπούς· και μία είναι η θερμότητα της ηλιακής ακτίνας, η οποία όμως ωριμάζει τα πάντα με διαφορετικό τρόπο, οδηγώντας προς την ωρίμανση άλλα μεν βραδύτερα, άλλα δε ταχύτερα. Ποιος δεν θα εκπλησσόταν και δεν θα τα θαύμαζε αυτά; Μάλλον δε, δεν είναι μόνο αυτό το θαυμαστό, ότι δηλαδή την κατασκεύασε ποικίλη και διαφορετική, αλλά ότι την προσέφερε κοινή σε όλους, και σε πλούσιους και σε φτωχούς, και σε αμαρτωλούς και σε δικαίους. Όπως ακριβώς έλεγε και ο Χριστός, ότι «ανατέλλει τον ήλιο Του επί πονηρούς και αγαθούς και βρέχει επί δικαίους και αδίκους»· και, αφού τη γέμισε με μύρια ζώα και ενέθεσε στα ζώα φυσικά ήθη, έδωσε την εντολή άλλα μεν να τα μιμούμαστε, άλλα δε να τα αποφεύγουμε. Για παράδειγμα λέγω το εξής: το μυρμήγκι είναι φιλόπονο και εκτελεί την εργασία του με κόπο· εάν λοιπόν προσέξεις, θα δεχθείς από το ζώο αυτό μεγίστη παραίνεση, ώστε να μη γίνεσαι μαλθακός ούτε να αποφεύγεις τους ιδρώτες και τους κόπους. Γι' αυτόν τον λόγο και η Γραφή έστειλε τον οκνηρό σε εκείνο, λέγοντας: «Πήγαινε στο μυρμήγκι, ω οκνηρέ, και ζήλωσε τις οδούς του, και γίνε σοφότερος από αυτό». Δεν θέλεις, λέει, να μάθεις από τις Γραφές ότι το να εργάζεται κανείς είναι καλό, και ότι εκείνος που δεν εργάζεται δεν πρέπει ούτε να τρώει; Δεν θέλεις να το ακούσεις αυτό από τους διδασκάλους; Διδάξου από τα άλογα ζώα.

Η΄. Και αλλού πάλι ένας άλλος σοφός άνδρας, δείχνοντας ότι ο νωθρός, ο παραδομένος στην αδράνεια και φθειρόμενος από την αργία είναι χειρότερος και από τα μυρμήγκια, τον στέλνει εκεί για να διδαχθεί τη φιλοπονία, λέγοντας: «Πήγαινε στο μυρμήγκι, ω οκνηρέ, και μίμησου τους δρόμους του».

Τη φιλοπονία, πάλι, θα τη γνωρίσει από το μυρμήγκι, και το φιλόκαλο καθώς και την κοινωνικότητα από τη μέλισσα, όπως ακριβώς λέει η Παροιμία: «Πήγαινε στο μυρμήγκι, οκνηρέ, και μίμησου τις οδούς του, και γίνε σοφότερος από αυτό».

Διότι γνωρίζει η Γραφή να παραπέμπει τους ανθρώπους όχι μόνο σε δούλους, αλλά και στα άλογα ζώα· όπως, για παράδειγμα, όταν προτρέπει να μιμούμαστε τη μέλισσα και τα μυρμήγκια. Εγώ όμως σας προτρέπω να μιμηθείτε έστω τους δούλους· όσα πράττουν εκείνοι από τον δικό μας φόβο, έστω τόσα ας πράττουμε κι εμείς από τον φόβο του Θεού· διότι δεν πρόκειται να διαπιστώσουμε ότι εσείς τα πράττετε. Εκείνοι, εξαιτίας του δικού μας φόβου, υβρίζονται αμέτρητες φορές, και στέκονται σιωπηλοί περισσότερο από κάθε φιλόσοφο· υβρίζονται και δίκαια και άδικα, και δεν αντιμιλούν, αλλά παρακαλούν, παρόλο που πολλές φορές δεν έχουν φταίξει σε τίποτα· και μολονότι δεν λαμβάνουν τίποτα περισσότερο από τα απολύτως αναγκαία, και πολλές φορές μάλιστα λαμβάνουν λιγότερα, αρκούνται σε αυτά· και ενώ κοιμούνται πάνω σε στρωμνές, και χορταίνουν μόνο με ψωμί, και έχουν όλη την υπόλοιπη διαβίωσή τους φτωχική, δεν διαμαρτύρονται ούτε δυσανασχετούν.

Σχετικά με το: «Πίνε νερό από τα δικά σου αγγεία» και «Η πηγή του νερού σου ας είναι για σένα ευχάριστη». Διότι, ζώντας σύμφωνα με τη σοφία αυτής, θα μακροημερεύσεις. Πήγαινε στο μυρμήγκι, ω οκνηρέ νέε, και γίνε σοφότερος, διότι συγκεντρώνει πολλή τροφή κατά τον θερισμό. Σχετικά με εκείνον που πηγαίνει στη μέλισσα: «Και μάθε πόσο εργατική είναι». Σχετικά με το: «Έως πότε, οκνηρέ, θα ξαπλώνεις; Λίγο κοιμάσαι, λίγο κάθεσαι. Γι’ αυτό έρχεται ξαφνικά η καταστροφή σου». Σχετικά με την τήρηση των νόμων του πατέρα: «Διότι οι εντολές είναι λύχνος και φως και οδός ζωής». Σχετικά με το: «Μπορεί να βάλει κάποιος φωτιά στον κόρφο του, και τα ενδύματά του να μην κατακαούν; Ή θα περπατήσει πάνω σε αναμμένα κάρβουνα, και δεν θα κατακάψει αυτός τα πόδια του;»

Μήπως γνωρίζεις τον καιρό του τοκετού του τραγελάφου επάνω στον βράχο, και παρακολούθησες τις ωδίνες των ελαφιών; Μήπως μέτρησες τους μήνες της κυοφορίας τους μέχρι τον τοκετό, και ανακούφισες τις ωδίνες τους; Και ανέθρεψες τα μικρά τους χωρίς φόβο; Ποιος είναι αυτός που άφησε ελεύθερο το άγριο ονάγαρο; Και τα δεσμά του ποιος τα έλυσε; Εγώ που όρισα ως κατοικία του την έρημο.» «Πήγαινε στο μυρμήγκι, ω οκνηρέ, και βλέποντας τους τρόπους του παραδειγματίσου, και γίνε σοφότερος από αυτό.

Σχετικά δε με τα ζώα, ο Σολομών συμβουλεύει: «πήγαινε, λέγει, στη μέλισσα, και μάθε πόσο εργατική είναι· και παραδειγματίσου από τον μύρμηγκα, ω οκνηρέ», και όλα τα εξής. Περί δε της μιμήσεως του αγίου και του Θεού, προτρέπει ο Παύλος: «γίνεσθε μιμητές μου, όπως κι εγώ του Χριστού». Και πρόσεξέ μου την ακρίβεια του λόγου· διότι δεν είπε σε έναν «γίνε μιμητής μου», αλλά προς όλους· και το «γίνεσθε» σημαίνει, σε όλη τη διάρκεια του βίου, και με κάθε τρόπο, σε κάθε τι αγαθό.

Εάν, λοιπόν, είμαστε έτσι και συνδεόμαστε και δενόμαστε μεταξύ μας με την ένωση της αγάπης, θα προκόβουμε όλο και περισσότερο και ο Θεός θα δοξαστεί με το έργο μας, και η πολιτεία μας θα γίνει ακουστή σε μεγάλο μέρος της οικουμένης. Αλλά κανείς, παρακαλώ, ας μην κάνει το δικό του θέλημα και ας μην είναι ιδιόρρυθμος· διότι, όπως λέει, «αλίμονο σε εκείνους που είναι συνετοί κατά την ιδέα τους και σοφοί στα δικά τους μάτια». Κανείς να μην είναι νωθρός και χαλαρός, για να μην ακούσει: «Πήγαινε στο μυρμήγκι, ώ οκνηρέ»· μήτε πάλι να είναι αναποφάσιστος και να ταλαντεύεται στις κρίσεις του, για να μην ακούσει και αυτός τον λόγο που λέει: «Ο δίγνωμος άνθρωπος είναι ασταθής σε όλους τους δρόμους του». Αντίθετα, όλοι να είστε ευκίνητοι και αεικίνητοι προς την εκπλήρωση της εντολής, ειλικρινείς και απρόσκοπτοι μέσω της εξαγόρευσης των κρυφών σας λογισμών, να μην κυριεύεστε από την κενοδοξία, μήτε να καταβαραθρώνεστε από τις μιαρές ηδονές, μήτε να παρασύρεστε από τις δικές σας επιθυμίες· διότι ένας τέτοιος άνθρωπος μοιάζει με κύμα της θάλασσας που το σπρώχνει και το χτυπά ο άνεμος και δεν έχει καμία σταθερότητα, μήτε στερεό θεμέλιο στην καρδιά του. Αλλά μακριά από όλους σας τέτοια πράγματα. Όσα όμως είναι αξιέπαινα και ανώτερα, αυτά να αποκτήσετε, με αυτά να πλουτίσετε και αυτά να αποθησαυρίσετε στις τίμιες ψυχές σας, ώστε να επιτύχετε τη βασιλεία των ουρανών.