Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 6:7

Μάθε από τον μύρμηκα. Διότι εκείνος ούτε γεωργικό κτήμα έχει, ούτε κατέχεται από κάποιον δεσπότη, ούτε βρίσκεται υπό καταναγκασμό· και, μη δουλεύοντας σε καμία ανάγκη, όντας χωρίς αφέντη, κατέχοντας βίο αυτόνομο και ελεύθερο, είναι ο ίδιος επιστάτης του εαυτού του, παρακινώντας τον προς την εργασία. Ποιος είπε στον μύρμηκα ότι τώρα είναι θέρος; Και ποιος πάλι θα του πει ότι τώρα πάλι είναι χειμώνας; Για να σου δείξει ότι η πρόνοια του Θεού διαμέσου όλων φθάνει σε εμάς· και για να μην θεωρήσεις τον εαυτό σου ανεξάρτητο ή αδέσποτο, σου παρουσίασε ως παράδειγμα τον μύρμηκα. Διότι και εκείνος δεν τα πράττει αυτά από κάποια αυθαίρετη σύμπτωση, αλλά έχει ως παρακινητή του την οικονομία του Θεού, χρησιμοποιώντας ως διδάσκαλο τον νόμο της φύσεως. Αυτά είναι τα διδάγματα. Είναι θέρος, και ο μύρμηκας εργάζεται, καθιστώντας δικό του κέρδος αυτά που πέφτουν από τη δική σου εργασία. Φοβάμαι μήπως κάποτε γίνει κατήγορός σου, επειδή δεν συγκέντρωσες με φιλοπονία τις δωρεές του Θεού, έτσι όπως εκείνος γεμίζει τις δικές του αποθήκες. Μελέτησε την κατοικία των μυρμήκων.

Τα ζώα που καταπατούνται, τα οποία συνυπάρχουν μαζί μας, αυτά μας υποδεικνύει. Για να λάβουμε δε από αυτά καθοδήγηση για το πώς να επιμελούμαστε τον εαυτό μας, επειδή δεν ήταν επαρκές το παράδειγμα του μύρμηκα, προσέθεσε και τη μέλισσα. Διότι θα μπορούσε να μου πει ο φειδωλός, εκείνος που κρατά σφιχτά τα δικά του αποκτήματα: «Εγώ μιμούμαι τον μύρμηκα· διότι το ζώο δεν μοιράζεται τα αγαθά του, και για τον εαυτό του μεν συγκεντρώνει, για άλλον όμως δεν θησαυρίζει». Θα έλεγε: «Υπακούω στη διδασκαλία. Ο μύρμηγκας κοπιάζει για τη δική του απόλαυση· επομένως, κι εγώ αποταμιεύω· ας μη μου δίνεται καμία άλλη συμβουλή».

Πώς λοιπόν να μην είναι μισητή η αργία, η οποία κάνει τον άνθρωπο κατώτερο από το μυρμήγκι και τη μέλισσα, αυτόν που εξαρχής, όταν πλάστηκε, τοποθετήθηκε στον παράδεισο για να τον εργάζεται και να τον φυλάσσει; Ώστε, το πρώτο και πλέον οικείο στον άνθρωπο είναι η προθυμία για τα έργα, και τρόπον τινά είναι παρά φύση σε αυτόν η αργία, την οποία ο Κύριος είπε να μισούμε. —Αλλά ως προς τι θέλει να παραμένουμε αδρανείς; Στο να μην εργαζόμαστε για την τροφή που φθείρεται, να μη σηκώνουμε τα μάτια μας στα μάταια, να μη δεχόμαστε στα αυτιά μας μάταια ακούσματα, να αποτινάσσουμε τα χέρια μας από δώρα, να μην έχουμε πόδια γρήγορα στο να χύσουν αίμα, και με έναν λόγο, να μην εκτελούμε καμία από τις μέριμνες που αφορούν το σώμα.

Ούτε θα μπορούσε κανείς να διδάξει τον νου πώς να προσηλώνεται στα νοητά. Και όπως ακριβώς, αν αυτές πάθουν κάτι, χρειάζονται μόνο φροντίδα και εκπληρώνουν εύκολα την οικεία τους ενέργεια, έτσι και ο νους, έχοντας συνδεθεί με τη σάρκα και έχοντας γεμίσει από τις φαντασίες που προέρχονται από αυτήν, έχει ανάγκη από πίστη και ορθή πολιτεία, οι οποίες καταρτίζουν τα πόδια του σαν του ελαφιού και τον στήνουν στα υψηλά. Αυτό ακριβώς παραγγέλλει και ο σοφός Σολομών, και άλλοτε μεν μας προβάλλει τον ακαταίσχυντο εργάτη, το μυρμήγκι, και μέσω αυτού μας υποδεικνύει την πρακτική οδό, άλλοτε δε το κηρόπλαστο όργανο της σοφής μέλισσας, και μέσω αυτής υποδηλώνει τη φυσική θεωρία, μέσα στην οποία είναι συγκερασμένος και ο λόγος περί της Αγίας Τριάδος, εφόσον από την ωραιότητα των κτισμάτων αναλογικά θεωρείται ο Δημιουργός. Αλλά, αφού ευχαριστήσουμε τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, ας δώσουμε ένα τέλος στο κείμενο, επειδή, όπως λέει και η παροιμία, «παν μέτρον άριστον».

Άκουσε δε τι λέει ο Παροιμιαστής: «Έως πότε, οκνηρέ, θα κοιμάσαι; Και πότε θα εγερθείς από τον ύπνο; Λίγο μεν κοιμάσαι, λίγο δε νυστάζεις, λίγο δε σταυρώνεις τα χέρια στο στήθος· έπειτα έρχεται σε σένα η φτώχεια σαν κακός οδηγός.» Τον παρακινεί δε και με άλλον τρόπο στην επιθυμία της αρετής, λαμβάνοντας ως παράδειγμα τα μικρά και ευτελή ζωύφια. «Πήγαινε, λέει, στο μυρμήγκι, οκνηρέ. Δες τους δρόμους του, ζήλεψέ το και γίνε σοφότερος από αυτό. Διότι εκείνο, αν και δεν έχει δικό του χωράφι, ούτε βρίσκεται υπό την εξουσία κάποιου κυρίου, ούτε έχει κάποιον να το εξαναγκάζει, ετοιμάζει την τροφή του το καλοκαίρι και συγκεντρώνει άφθονη προμήθεια κατά τον θερισμό.» Ή πήγαινε στη μέλισσα και μάθε πόσο εργατική είναι, και πόσο σεμνή κάνει την εργασία της.

Όταν έρθει αυτός που σε αναζητά και εγκαταλείψεις το σώμα σου να αποσυντίθεται στη γη· «διότι ποιος θα σε δοξολογήσει στον άδη;». «Πήγαινε στο μυρμήγκι, ω οκνηρέ». Πήγαινε «στο μυρμήγκι», δηλαδή στο έθνος που έχει εξουθενωθεί από τους άρχοντες αυτού του αιώνα, αλλά έχει αποκτήσει ελπίδα στον Χριστό. «Και ζήλωσε τους δρόμους του και γίνε σοφότερος από αυτό». [Μιμήσου την καλή του πολιτεία «και γίνε σοφότερος», το οποίο, «χωρίς να έχει χωράφι ούτε κάποιον να το εξαναγκάζει, ετοιμάζει την τροφή του το καλοκαίρι»]. Ή αλλιώς: Αυτός που δεν έχει καμία ελπίδα στον κόσμο, ούτε εξαπατάται από το θέαμα των ανομιών που διαπράττονται στον βίο, ούτε βιάζεται από κάποιον, αλλά εκούσια και με την προαίρεση της καρδιάς του πιστεύει στον Θεό, ετοιμάζει μέσω των αγαθών έργων την αιώνια ζωή. «Ή πήγαινε στη μέλισσα». Ή προστρέξε στην Εκκλησία και μάθε τα έργα του φωτός που γίνονται σε αυτήν. «Και καθιστά την εργασία της σεμνή». Επιδεικνύοντας δε την πολιτεία της ως σώφρονα και αγνή. «Τους κόπους της οποίας βασιλείς και ιδιώτες». Τις εντολές της οποίας πλούσιοι και φτωχοί λαμβάνουν για τη σωτηρία τους. «Αν και είναι ασθενική στη δύναμη». Αν και είναι ευτελής στον κόσμο, όμως επειδή πίστεψε στον Χριστό, ανυψώθηκε. «Η σοφία οικοδόμησε για τον εαυτό της οίκο». Του Ιππολύτου: Τη νέα Ιερουσαλήμ και την αγία σάρκα. «Και υποστήριξε επτά στύλους».

Πολύ σωστά δε είπε: «χωρίς να έχει κανέναν να τον αναγκάζει»· διότι, παρόλο που το καλοκαίρι έχει μπροστά του πλούσια τράπεζα, τότε που δεν υπάρχει καμία υποψία πείνας, εκείνος δεν αποβλέπει στο παρόν, αλλά φροντίζει για το μέλλον. Και δεν τον κάνει πιο ράθυμο η παρούσα αφθονία, όπως ακριβώς εμείς πολλές φορές, όταν ζούμε μέσα στην ευημερία, δεν έχουμε αίσθηση των μελλοντικών δεινών. Πρόσεξε, λοιπόν, και εσύ, μήπως τυχόν, εάν στερηθείς τη δυνατότητα της συγκομιδής στο παρόν, σε περικυκλώσει ο χειμώνας, ο πικρός εγκλεισμός, και πάθεις ό,τι έπαθαν οι παρθένες. — [cod. f. 30 a.] Πήγαινε στο μυρμήγκι, δηλαδή στο έθνος που είναι περιφρονημένο από τους άρχοντες τούτου του αιώνος, αλλά που έχει αποκτήσει ελπίδα στον Χριστό· και μιμήσου την καλή του πολιτεία, και γίνε σοφότερος. Αυτός, ενώ δεν διαθέτει χωράφι, που σημαίνει ότι δεν έχει καμία ελπίδα σε αυτόν τον κόσμο, και χωρίς να εξαπατάται από το θέαμα των ανομιών που διαπράττονται στη ζωή, ούτε να εξαναγκάζεται από κανέναν, αλλά εκουσίως και με ελεύθερη προαίρεση της καρδιάς πιστεύοντας στον Θεό, ετοιμάζει μέσω των αγαθών έργων την αιώνια ζωή.

Ας ντραπούμε, αγαπητοί, ας φοβηθούμε· έστω και με τον τρόπο που οι δούλοι υπηρετούν εμάς, ας υπηρετήσουμε κι εμείς τον Δεσπότη. Ή μάλλον, επιδεικνύουμε εμείς έστω και το πολλοστό μέρος αυτής της υπηρεσίας; Εκείνοι, εξαιτίας της ανάγκης, ζουν με φιλοσοφημένη καρτερία, έχοντας μόνο σκεπάσματα και τροφές. Εμείς όμως, που διαθέτουμε αμέτρητα αγαθά, άλλα κατέχοντάς τα και άλλα ελπίζοντας να τα αποκτήσουμε, προσβάλλουμε τον ευεργέτη με την πολυτέλειά μας. Αν όχι από πουθενά αλλού, ας διδαχθούμε τουλάχιστον από εκείνους τους κανόνες της ενάρετης φιλοσοφίας. Διότι η Γραφή γνωρίζει να παραπέμπει τους ανθρώπους για παραδειγματισμό όχι μόνο σε δούλους, αλλά και στα άλογα ζώα· όπως, για παράδειγμα, όταν προτρέπει να μιμούμαστε τη μέλισσα και τα μυρμήγκια. Εγώ λοιπόν σας προτρέπω να μιμηθείτε έστω τους δούλους· όσα πράττουν εκείνοι από φόβο προς εμάς, ας πράττουμε κι εμείς τουλάχιστον τα ίδια από φόβο προς τον Θεό· διότι δεν διαπιστώνουμε να τα πράττετε. Εκείνοι, εξαιτίας του φόβου τους προς εμάς, υβρίζονται αμέτρητες φορές και στέκονται σιωπηλοί, επιδεικνύοντας μεγαλύτερη καρτερία από κάθε φιλόσοφο· υβρίζονται και δίκαια και άδικα, και δεν αντιλέγουν, αλλά παρακαλούν, παρόλο που πολλές φορές δεν έχουν σφάλλει σε τίποτα.

Γʹ. Τι θα μπορούσαμε λοιπόν να πούμε ως προς αυτό; Ότι, έστω κι αν σε εκείνα υπάρχει εκ φύσεως, είναι δυνατόν και σε εμάς να κατορθωθεί αυτό με την προαίρεσή μας. Διότι δεν είπε: «κοιτάξτε ότι τα πτηνά πετούν», πράγμα που θα ήταν αδύνατο για τον άνθρωπο, αλλά ότι τρέφονται χωρίς μέριμνα, πράγμα που είναι εύκολο να κατορθωθεί και από εμάς, εάν το θελήσουμε. Και αυτό το απέδειξαν όσοι το κατόρθωσαν εμπράκτως. Γι' αυτό ακριβώς αξίζει να θαυμάσει κανείς ιδιαίτερα τη σύνεση του νομοθέτη, διότι, ενώ μπορούσε να προσφέρει το παράδειγμα από τους ανθρώπους, και ενώ μπορούσε να αναφέρει τον Ηλία, τον Μωυσή, τον Ιωάννη και άλλους τέτοιους που δεν μερίμνησαν, προκειμένου να τους ελέγξει, μνημόνευσε τα άλογα ζώα. Διότι, εάν μεν ανέφερε εκείνους τους δικαίους, αυτοί θα μπορούσαν να προφασιστούν ότι δεν έχουμε φτάσει ακόμη στο δικό τους μέτρο. Τώρα όμως, αποσιωπώντας τους, και φέρνοντας ως παράδειγμα τα πτηνά του ουρανού, απέκοψε κάθε δικαιολογία τους, μιμούμενος και σε αυτό τον παλαιό νόμο. Διότι και η Παλαιά Διαθήκη παραπέμπει και στη μέλισσα, και στο μυρμήγκι, και στο τρυγόνι, και στο χελιδόνι. Αποτελεί δε όχι μικρό δείγμα τιμής και τούτο: το να μπορούμε εμείς να κατορθώσουμε με την προαίρεσή μας όσα εκείνα κατέχουν εκ φύσεως.

Έτσι κάνει και ο Ιερεμίας, φέρνοντας ως παράδειγμα το τρυγόνι και το χελιδόνι, αλλά και ο Σολομών, ο οποίος παραπέμπει εκείνον που ζει με οκνηρία άλλοτε στο μυρμήγκι και άλλοτε στη μέλισσα. «Ο Ισραήλ όμως δεν με εγνώρισε». Αποτελεί επίταση της κακίας το γεγονός ότι οι ίδιοι οι οικείοι του Θεού, και μάλιστα μετά από τόσες τιμές, έχουν όλοι μαζικά αυτομολήσει προς την κακία. Δεν είπε «Ιακώβ», αλλά «Ισραήλ», ώστε, σε αντιδιαστολή με την αρετή του προγόνου, να καταδείξει μεγαλύτερη την αγνωμοσύνη των απογόνων. Διότι εκείνος μεν με την αρετή της ψυχής του είλκυσε την ευλογία αυτής της προσωνυμίας, ενώ αυτοί με την παρανομία τους την πρόδωσαν.

Διότι εκείνος, χωρίς να διαθέτει χωράφι, ούτε έχοντας κάποιον να τον εξαναγκάζει, ούτε βρισκόμενος υπό την εξουσία κάποιου κυρίου, ετοιμάζει την τροφή του το καλοκαίρι, και συγκεντρώνει άφθονη προμήθεια κατά τον θερισμό. Και πάλι παραγγέλλει να πάμε στη μέλισσα: Πήγαινε στη μέλισσα, και μάθε πόσο εργατική είναι· διότι ο καρπός της είναι η πηγή των γλυκισμάτων, και τους κόπους της οι βασιλείς και οι απλοί άνθρωποι τους χρησιμοποιούν για την υγεία τους.

Διότι γνωρίζει η Γραφή να παραπέμπει τους ανθρώπους όχι μόνο σε δούλους, αλλά και στα άλογα ζώα· όπως, για παράδειγμα, όταν προτρέπει να μιμούμαστε τη μέλισσα και τα μυρμήγκια. Εγώ όμως σας προτρέπω να μιμηθείτε έστω τους δούλους· όσα πράττουν εκείνοι από τον δικό μας φόβο, έστω τόσα ας πράττουμε κι εμείς από τον φόβο του Θεού· διότι δεν πρόκειται να διαπιστώσουμε ότι εσείς τα πράττετε. Εκείνοι, εξαιτίας του δικού μας φόβου, υβρίζονται αμέτρητες φορές, και στέκονται σιωπηλοί περισσότερο από κάθε φιλόσοφο· υβρίζονται και δίκαια και άδικα, και δεν αντιμιλούν, αλλά παρακαλούν, παρόλο που πολλές φορές δεν έχουν φταίξει σε τίποτα· και μολονότι δεν λαμβάνουν τίποτα περισσότερο από τα απολύτως αναγκαία, και πολλές φορές μάλιστα λαμβάνουν λιγότερα, αρκούνται σε αυτά· και ενώ κοιμούνται πάνω σε στρωμνές, και χορταίνουν μόνο με ψωμί, και έχουν όλη την υπόλοιπη διαβίωσή τους φτωχική, δεν διαμαρτύρονται ούτε δυσανασχετούν.

Σχετικά με το: «Πίνε νερό από τα δικά σου αγγεία» και «Η πηγή του νερού σου ας είναι για σένα ευχάριστη». Διότι, ζώντας σύμφωνα με τη σοφία αυτής, θα μακροημερεύσεις. Πήγαινε στο μυρμήγκι, ω οκνηρέ νέε, και γίνε σοφότερος, διότι συγκεντρώνει πολλή τροφή κατά τον θερισμό. Σχετικά με εκείνον που πηγαίνει στη μέλισσα: «Και μάθε πόσο εργατική είναι». Σχετικά με το: «Έως πότε, οκνηρέ, θα ξαπλώνεις; Λίγο κοιμάσαι, λίγο κάθεσαι. Γι’ αυτό έρχεται ξαφνικά η καταστροφή σου». Σχετικά με την τήρηση των νόμων του πατέρα: «Διότι οι εντολές είναι λύχνος και φως και οδός ζωής». Σχετικά με το: «Μπορεί να βάλει κάποιος φωτιά στον κόρφο του, και τα ενδύματά του να μην κατακαούν; Ή θα περπατήσει πάνω σε αναμμένα κάρβουνα, και δεν θα κατακάψει αυτός τα πόδια του;»

Διότι εκείνος, αν και δεν έχει χωράφι, ούτε κάποιον να τον εξαναγκάζει, ούτε βρίσκεται υπό την εξουσία κυρίου, ετοιμάζει την τροφή του το καλοκαίρι και συγκεντρώνει άφθονη προμήθεια κατά τον θερισμό. Ή πήγαινε στη μέλισσα και μάθε ότι είναι εργατική· και πόσο σεμνά επιτελεί την εργασία της. Τους κόπους της οποίας βασιλείς και απλοί άνθρωποι χρησιμοποιούν για την υγεία τους. Είναι δε επιθυμητή σε όλους και ένδοξη, αν και είναι αδύναμη στη σωματική δύναμη.» «Τέσσερα είναι τα μικρότερα πάνω στη γη· αυτά όμως είναι σοφότερα από τους σοφούς: τα μυρμήγκια, τα οποία δεν έχουν δύναμη, και όμως ετοιμάζουν την τροφή τους το καλοκαίρι· και οι χοιρόγρυλλοι, γένος που δεν είναι ισχυρό, οι οποίοι έφτιαξαν τις κατοικίες τους μέσα στους βράχους. Χωρίς βασιλιά είναι η ακρίδα, κι όμως εκστρατεύει όλη μαζί με ένα παράγγελμα· και η σαύρα, που στηρίζεται στα πόδια της και είναι ευάλωτη, κατοικεί στα οχυρώματα των βασιλέων. Τρία είναι εκείνα που πορεύονται με καλό βηματισμό, και το τέταρτο που βαδίζει καλά: το λιονταράκι, το ισχυρότερο από τα ζώα, το οποίο δεν οπισθοχωρεί ούτε δειλιάζει μπροστά σε κανένα ζώο, και ο πετεινός που περπατά θαρραλέα ανάμεσα στις θηλυκές, και ο τράγος που ηγείται του κοπαδιού.» Τα ψαρόνια τρέφονται με κώνειο, και αποφεύγουν τη βλάβη από το δηλητήριο λόγω της κατασκευής του σώματός τους. Επειδή δηλαδή έχουν λεπτούς τους πόρους που οδηγούν στην καρδιά, προλαβαίνουν να το αποβάλουν. Ο ελλέβορος πάλι είναι τροφή για τα ορτύκια, τα οποία αποφεύγουν τη βλάβη λόγω της ιδιαιτερότητας της κράσης τους. Αλλά και αυτά τα ίδια κάποιες φορές, στην κατάλληλη στιγμή, είναι χρήσιμα και σε εμάς.

Εκείνος που επιχειρεί να νουθετήσει τον μεθυσμένο, τι άραγε θα ωφελήσει; Αν υπακούς στον θείο Απόστολο που ρητώς διακηρύσσει ότι οι μέθυσοι σε καμία περίπτωση δεν θα κληρονομήσουν τη βασιλεία των ουρανών, απόφευγε την καταραμένη μέθη. ΤΙΤΛΟΣ ΣΤ΄. — Περί εκείνων που μισούν την εργασία, των οκνηρών, των ράθυμων και των καταφρονητών. «Πήγαινε στο μυρμήγκι, ω οκνηρέ, και ζήλεψέ το, βλέποντας τους τρόπους του, και γίνε σοφότερος από αυτό· διότι αυτό, χωρίς να έχει χωράφι, ούτε κάποιον να το εξαναγκάζει, ούτε ευρισκόμενο υπό την εξουσία αφέντη, ετοιμάζει την τροφή του κατά το θέρος, και συγκεντρώνει πολλή προμήθεια κατά τον θερισμό. Πήγαινε προς τη μέλισσα, και μάθε πόσο εργατική είναι· και πόσο σεμνά εκτελεί την εργασία της, τους κόπους της οποίας βασιλείς και ιδιώτες προσφέρουν για την υγεία τους. Είναι δε επιθυμητή σε όλους και αξιοσέβαστη, αν και είναι αδύναμη στη σωματική της δύναμη. Έως πότε, οκνηρέ, θα είσαι ξαπλωμένος; Και πότε θα εγερθείς από τον ύπνο; Λίγο κοιμάσαι, λίγο κάθεσαι· λίγο νυστάζεις, και λίγο σταυρώνεις τα χέρια στο στήθος. Έπειτα, φτάνει σε εσένα η πενία σαν γρήγορος δρομέας, και η φτώχεια σαν κακός οδοιπόρος.» «Η ψυχή του αργόσχολου θα πεινάσει.» «Οι οκνηροί στερούνται τον πλούτο.» «Ο οκνηρός όταν περιπαίζεται δεν ντρέπεται, όπως ακριβώς και εκείνος που δανείζεται σιτάρι τον καιρό του θερισμού.» «Προφασίζεται ο οκνηρός και λέει: Υπάρχει λιοντάρι στους δρόμους, και δολοφόνοι στις πλατείες.» «Κάθε υπναράς ντύνεται με σκισμένα ρούχα και κουρέλια.» «

Σχετικά δε με τα ζώα, ο Σολομών συμβουλεύει: «πήγαινε, λέγει, στη μέλισσα, και μάθε πόσο εργατική είναι· και παραδειγματίσου από τον μύρμηγκα, ω οκνηρέ», και όλα τα εξής. Περί δε της μιμήσεως του αγίου και του Θεού, προτρέπει ο Παύλος: «γίνεσθε μιμητές μου, όπως κι εγώ του Χριστού». Και πρόσεξέ μου την ακρίβεια του λόγου· διότι δεν είπε σε έναν «γίνε μιμητής μου», αλλά προς όλους· και το «γίνεσθε» σημαίνει, σε όλη τη διάρκεια του βίου, και με κάθε τρόπο, σε κάθε τι αγαθό.