Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 6:8

Εάν δε κάποιος φανεί πιο οκνηρός απέναντι στις εγγύς ασχολίες της ημέρας και της νύχτας, ας απευθυνθεί σε ακόμη πιο ταπεινούς δασκάλους, ακούγοντας τον μύρμηγκα και τη μέλισσα: «Πήγαινε στον μύρμηγκα, ω οκνηρέ», ή πήγαινε στη μέλισσα και μάθε. Δεν θέλησας να μάθεις από τους προφήτες, τους αποστόλους, τους ουρανούς και τις ημέρες. μάθαινε από τον μύρμηγκα και τη μέλισσα, εσύ ο λογικός από τα άλογα και ταπεινά δημιουργήματα. Είθε δε εμείς, διαβάζοντας το βιβλίο του ουρανού και της γης, βλέποντας τα δημιουργήματα ως γράμματα του Θεού και έχοντας ως δασκάλους τους αγίους, να βρεθούμε μαζί τους στη βασιλεία των ουρανών. «Η ημέρα στην ημέρα αναγγέλλει λόγο». Αναγγέλλει δε λόγο και ο προφήτης στην εκκλησία λέγοντας: «Η καρδιά μου ανέβλυσε λόγο αγαθό. Και η νύχτα στη νύχτα αναγγέλλει γνώση: η νύχτα» κατά την οποία ο Χριστός βρισκόταν σπαργανωμένος στη φάτνη, στη «νύχτα» της ψυχής των ποιμένων που ήταν ακόμη σκοτισμένη από την άγνοια. «Και υπήρχαν ποιμένες», λέει, «στην ίδια περιοχή που έμεναν στο ύπαιθρο και φυλούσαν νυχτερινές σκοπιές στο ποίμνιό τους». Έπειτα, η νύχτα δανειζόμενη το στόμα του αγγέλου οδήγησε τους ποιμένες, που αγνοούσαν, στη γνώση, λέγοντας με τα ίδια τα πράγματα: «Γεννήθηκε για εσάς σήμερα σωτήρας, ο οποίος είναι ο Χριστός ο Κύριος, στην πόλη του Δαβίδ. Και η νύχτα στη νύχτα αναγγέλλει γνώση». Διότι η διδασκαλία του αγγέλου εκείνης της νύχτας έγινε για εμάς διήγηση.

Διότι αυτά θα ανατρέψουν τα έθνη. Κάποιες φορές μάλιστα τους αναιρεί με την επίκληση του Θεού, εκκόπτοντας τις εμπαθείς ορμές και ανατρέποντας τους σοφιστικούς λόγους. Οι δε κηφήνες, επειδή μοιάζουν με τις μέλισσες σε τέτοιο βαθμό ώστε να ξεγελούν όσους έχουν άγνοια, δεν διαθέτουν κεντρί και δεν παράγουν μέλι· αντίθετα, έχοντας μεγαλύτερο σώμα, καταναλώνουν το έργο των μελισσών. Αυτούς ακριβώς τους κηφήνες εξοντώνουν οι μέλισσες όταν συνασπίζονται μεταξύ τους. Η Εκκλησία, λοιπόν, είναι μέλισσα· και παραγωγός του μελιού είναι εκείνη που προτιμά τη σοφία του Θεού, της οποίας τους κόπους βασιλείς και ιδιώτες μεταχειρίζονται για την υγεία τους, μολονότι φαίνεται ασθενής, σύμφωνα με τον λόγο ότι το κήρυγμα δεν βασίζεται στην πειθώ της ανθρώπινης σοφίας. Εντούτοις, διαθέτει το κεντρί μέσα από την απόδειξη του Πνεύματος και της δυνάμεως του Θεού, κατέχοντας τον λόγο της πίστεως, ώστε να εξολοθρεύει τις αιρέσεις, όπως ακριβώς τους κηφήνες, κατακόβοντάς τες με τον έλεγχο της αληθείας.

Διότι το μεν κερί το συγκεντρώνει φανερά από τα άνθη, το δε μέλι, δηλαδή την υγρασία που είναι διάσπαρτη σαν δροσιά στα άνθη, αφού την αναρροφήσει με το στόμα της, την εναποθέτει στα κοιλώματα των κηρηθρών. Γι' αυτό και στην αρχή είναι υγρό· έπειτα, με την πάροδο του χρόνου, αφού ωριμάσει, αποκτά την οικεία του σύσταση και γλυκύτητα. Καλών και πρεπόντων επαίνων έχει τύχει αυτή από το βιβλίο των Παροιμιών, ονομασθείσα σοφή και εργατική· διότι τόσο φιλόπονα συγκεντρώνει την τροφή (τους κόπους της οποίας, λέει, βασιλείς και ιδιώτες λαμβάνουν για την υγεία τους), και τόσο σοφά φιλοτεχνεί τις αποθήκες του μέλιτος (διότι, αφού λεπτήνει το κερί σαν μεμβράνη, οικοδομεί τα κοιλώματα πυκνά και συνεχόμενα μεταξύ τους), ώστε η πυκνή σύνδεση αυτών των μικρότατων μερών μεταξύ τους να γίνεται έρεισμα στο σύνολο. Διότι κάθε κελί βαστάζεται από το έτερο, χωριζόμενο από αυτό και ταυτόχρονα συναπτόμενο με ένα λεπτό διάφραγμα. Έπειτα, αυτές οι κυψελίδες είναι οικοδομημένες η μία πάνω στην άλλη δίωροφες και τρίωροφες.

Μάθε από τον μύρμηκα. Διότι εκείνος ούτε γεωργικό κτήμα έχει, ούτε κατέχεται από κάποιον δεσπότη, ούτε βρίσκεται υπό καταναγκασμό· και, μη δουλεύοντας σε καμία ανάγκη, όντας χωρίς αφέντη, κατέχοντας βίο αυτόνομο και ελεύθερο, είναι ο ίδιος επιστάτης του εαυτού του, παρακινώντας τον προς την εργασία. Ποιος είπε στον μύρμηκα ότι τώρα είναι θέρος; Και ποιος πάλι θα του πει ότι τώρα πάλι είναι χειμώνας; Για να σου δείξει ότι η πρόνοια του Θεού διαμέσου όλων φθάνει σε εμάς· και για να μην θεωρήσεις τον εαυτό σου ανεξάρτητο ή αδέσποτο, σου παρουσίασε ως παράδειγμα τον μύρμηκα. Διότι και εκείνος δεν τα πράττει αυτά από κάποια αυθαίρετη σύμπτωση, αλλά έχει ως παρακινητή του την οικονομία του Θεού, χρησιμοποιώντας ως διδάσκαλο τον νόμο της φύσεως. Αυτά είναι τα διδάγματα. Είναι θέρος, και ο μύρμηκας εργάζεται, καθιστώντας δικό του κέρδος αυτά που πέφτουν από τη δική σου εργασία. Φοβάμαι μήπως κάποτε γίνει κατήγορός σου, επειδή δεν συγκέντρωσες με φιλοπονία τις δωρεές του Θεού, έτσι όπως εκείνος γεμίζει τις δικές του αποθήκες. Μελέτησε την κατοικία των μυρμήκων.

Πολλές φορές, λοιπόν, βγάζοντας τον σίτο από τις υπόγειες κρύπτες τους, τον στεγνώνουν, όταν αυτός βραχεί. Τότε, λοιπόν, όταν δεις τις προμήθειες πάνω στη μυρμηγκοφωλιά, να γνωρίζεις ότι η βροχή αναστέλλεται. Από πού προέρχεται αυτό, αν όχι από τον Κύριο; Για να επιβιώσει το ζώο και να μην εξολοθρευτεί από την πείνα. Μην νομίσεις, επομένως, ότι και τα όσα σε αφορούν οικονομούνται από κάποια άλογη και αυθαίρετη σύμπτωση. «Ή πορεύσου προς τη μέλισσα». Τι είναι πιο συνηθισμένο από αυτά τα παραδείγματα; Ποιος αγνοεί το μυρμήγκι; Ποιος δεν γνωρίζει τη μέλισσα;

Τα ζώα που καταπατούνται, τα οποία συνυπάρχουν μαζί μας, αυτά μας υποδεικνύει. Για να λάβουμε δε από αυτά καθοδήγηση για το πώς να επιμελούμαστε τον εαυτό μας, επειδή δεν ήταν επαρκές το παράδειγμα του μύρμηκα, προσέθεσε και τη μέλισσα. Διότι θα μπορούσε να μου πει ο φειδωλός, εκείνος που κρατά σφιχτά τα δικά του αποκτήματα: «Εγώ μιμούμαι τον μύρμηκα· διότι το ζώο δεν μοιράζεται τα αγαθά του, και για τον εαυτό του μεν συγκεντρώνει, για άλλον όμως δεν θησαυρίζει». Θα έλεγε: «Υπακούω στη διδασκαλία. Ο μύρμηγκας κοπιάζει για τη δική του απόλαυση· επομένως, κι εγώ αποταμιεύω· ας μη μου δίνεται καμία άλλη συμβουλή».

Αλλά εδώ, για να γίνεις φιλόπονος και εργατικός, προβλήθηκε το παράδειγμα του μύρμηγκα· ενώ για το μεταδοτικό, της μέλισσας. «Ή πήγαινε στη μέλισσα και μάθε πόσο εργατική είναι.» Είναι χρήσιμο το παράδειγμα της μέλισσας τόσο στην προσφορά του καρπού της όσο και στην άμυνά της. Διότι και η μέλισσα, όταν αμύνεται, πεθαίνει με το ίδιο της το κτύπημα, και για τον Χριστιανό θάνατος είναι η ανταπόδοση του κακού. Εκείνον μεν ελάχιστα τον ονείδισες, αλλά τον εαυτό σου τον θανάτωσες με την παρακοή της εντολής: «Σε κανέναν να μην ανταποδίδετε κακό αντί κακού.» Είδες πώς η μέλισσα αφήνει τη ζωή της μαζί με το κεντρί; Έτσι και ο Χριστιανός, αμυνόμενος εναντίον του εχθρού, διά της πληγής που καταφέρει στον εχθρό χάνει τη δική του ζωή. Μην είσαι λοιπόν εκδικητικός προς τους εχθρούς, ούτε φειδωλός στα δικά σου αγαθά· αλλά μάθε από τη μέλισσα, στην οποία η μεν άμυνα προξενεί τον θάνατο, ενώ τον καρπό της εργασίας της τον προσφέρει για απόλαυση σε βασιλιάδες και απλούς ανθρώπους, σε όσους ζουν με ανέσεις και σε αρρώστους· με την επιτηδειότητά της δε και με όλη της τη ζωή καθίσταται χρήσιμη, μέχρι και με την οσμή της. Η μέλισσα, με την ποικιλία της τέχνης της, γνωρίζει πώς να συλλέγει το μέλι από το ίδιο άνθος· και το μεν το αποθηκεύει ως μέλι, το δε ως κηρήθρα, και πήζει το κερί γύρω από το μέλι. Ποιος δίδαξε εκείνη τη μέλισσα να κατασκευάζει τις κυψελίδες και να υφαίνει τον λεπτό υμένα; Ποια από αυτές, έχοντας φοιτήσει σε παλαιό διδάσκαλο, διδάχθηκε να κατασκευάζει τα εξάπλευρα και τα τετράπλευρα σχήματα;

Πώς λοιπόν να μην είναι μισητή η αργία, η οποία κάνει τον άνθρωπο κατώτερο από το μυρμήγκι και τη μέλισσα, αυτόν που εξαρχής, όταν πλάστηκε, τοποθετήθηκε στον παράδεισο για να τον εργάζεται και να τον φυλάσσει; Ώστε, το πρώτο και πλέον οικείο στον άνθρωπο είναι η προθυμία για τα έργα, και τρόπον τινά είναι παρά φύση σε αυτόν η αργία, την οποία ο Κύριος είπε να μισούμε. —Αλλά ως προς τι θέλει να παραμένουμε αδρανείς; Στο να μην εργαζόμαστε για την τροφή που φθείρεται, να μη σηκώνουμε τα μάτια μας στα μάταια, να μη δεχόμαστε στα αυτιά μας μάταια ακούσματα, να αποτινάσσουμε τα χέρια μας από δώρα, να μην έχουμε πόδια γρήγορα στο να χύσουν αίμα, και με έναν λόγο, να μην εκτελούμε καμία από τις μέριμνες που αφορούν το σώμα.

Ούτε θα μπορούσε κανείς να διδάξει τον νου πώς να προσηλώνεται στα νοητά. Και όπως ακριβώς, αν αυτές πάθουν κάτι, χρειάζονται μόνο φροντίδα και εκπληρώνουν εύκολα την οικεία τους ενέργεια, έτσι και ο νους, έχοντας συνδεθεί με τη σάρκα και έχοντας γεμίσει από τις φαντασίες που προέρχονται από αυτήν, έχει ανάγκη από πίστη και ορθή πολιτεία, οι οποίες καταρτίζουν τα πόδια του σαν του ελαφιού και τον στήνουν στα υψηλά. Αυτό ακριβώς παραγγέλλει και ο σοφός Σολομών, και άλλοτε μεν μας προβάλλει τον ακαταίσχυντο εργάτη, το μυρμήγκι, και μέσω αυτού μας υποδεικνύει την πρακτική οδό, άλλοτε δε το κηρόπλαστο όργανο της σοφής μέλισσας, και μέσω αυτής υποδηλώνει τη φυσική θεωρία, μέσα στην οποία είναι συγκερασμένος και ο λόγος περί της Αγίας Τριάδος, εφόσον από την ωραιότητα των κτισμάτων αναλογικά θεωρείται ο Δημιουργός. Αλλά, αφού ευχαριστήσουμε τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, ας δώσουμε ένα τέλος στο κείμενο, επειδή, όπως λέει και η παροιμία, «παν μέτρον άριστον».

Άκουσε δε τι λέει ο Παροιμιαστής: «Έως πότε, οκνηρέ, θα κοιμάσαι; Και πότε θα εγερθείς από τον ύπνο; Λίγο μεν κοιμάσαι, λίγο δε νυστάζεις, λίγο δε σταυρώνεις τα χέρια στο στήθος· έπειτα έρχεται σε σένα η φτώχεια σαν κακός οδηγός.» Τον παρακινεί δε και με άλλον τρόπο στην επιθυμία της αρετής, λαμβάνοντας ως παράδειγμα τα μικρά και ευτελή ζωύφια. «Πήγαινε, λέει, στο μυρμήγκι, οκνηρέ. Δες τους δρόμους του, ζήλεψέ το και γίνε σοφότερος από αυτό. Διότι εκείνο, αν και δεν έχει δικό του χωράφι, ούτε βρίσκεται υπό την εξουσία κάποιου κυρίου, ούτε έχει κάποιον να το εξαναγκάζει, ετοιμάζει την τροφή του το καλοκαίρι και συγκεντρώνει άφθονη προμήθεια κατά τον θερισμό.» Ή πήγαινε στη μέλισσα και μάθε πόσο εργατική είναι, και πόσο σεμνή κάνει την εργασία της.

Και πάλι: Πήγαινε στη μέλισσα και μάθε πόσο εργατική είναι, πώς περιτρέχοντας κάθε είδους άνθη συνθέτει για την ωφέλειά σου το μέλι· ώστε και εσύ, περιδιαβαίνοντας τις θείες Γραφές, να αδράξεις τη σωτηρία σου, και τρεφόμενος από αυτές να πεις: Πόσο γλυκά είναι στον λάρυγγά μου τα λόγια σου· περισσότερο από μέλι [και κηρήθρα] στο στόμα μου.

Είπε η Σοφία στις Παροιμίες να πορευθούμε προς το μυρμήγκι και να μάθουμε φρόνηση. Είπε και το Ευαγγέλιο να γίνουμε φρόνιμοι σαν τα φίδια· διότι δεν είναι ευάλωτα, παρότι είναι αθλιότατα. Αντί για το περιστέρι του Ευαγγελίου, η Παροιμία παρέθεσε τη μέλισσα, και αντί για το φίδι το μυρμήγκι.

Μετά το μυρμήγκι έρχεται η μέλισσα. Λέει και ο Παύλος: πρώτα το σαρκικό και έπειτα το πνευματικό· διότι μετά τους πόνους έρχεται η δόξα. Και λέει για τη μέλισσα ότι είναι επιθυμητή σε όλους και ένδοξη. Βλέπετε ότι πρέπει πρώτα να γυμναζόμαστε μέσα στους πόνους, και να στεφανωνόμαστε μέσα στον αγώνα, ώστε με αυτόν τον τρόπο να απολαύσουμε τη θεία χάρη; Την πίκρα της ασκήσεως τη διαδέχεται η γλυκύτητα της αναπαύσεως, και την τραχύτητα της ζωής τη διαδέχεται η χάρη. Εάν δεν μισηθούμε όπως τα φίδια, δεν θα αγαπηθούμε όπως τα περιστέρια. Εάν δεν γίνουμε ταπεινοί όπως τα μυρμήγκια, δεν θα γίνουμε ένδοξοι όπως οι μέλισσες.

Θεωρούν δε ως φθαρτή («απολλυμένη») την καλή εργασία, μέσω της οποίας κοπιάζουμε για τη δικαιοσύνη· η οποία εκπληρωνόταν στον Αβραάμ μέσω του μόσχου και στον κοπιαστικό μόχθο της χήρας μέσω του Ηλία, καθώς και στην εργασία του Ιώβ μέσω των παιδιών και των κτημάτων του και σε όλους τους δούλους του Θεού που κοπιάζουν για τη δικαιοσύνη με τα ίδια τους τα χέρια, «ώστε να επαρκούν και για όσους έχουν ανάγκη», όπως ακριβώς και σε κάθε μοναστήρι, τόσο στη χώρα των Αιγυπτίων όσο και σε όλες τις χώρες, έτσι κοπιάζουν για τη δικαιοσύνη. Όπως η μέλισσα, που έχοντας στα χέρια της το κερί της εργασίας και τη σταγόνα του μελιού στο στόμα, με τη δική της υμνητική φωνή υμνεί τον Δεσπότη των πάντων σύμφωνα με τη δική της αίσθηση, όπως μαρτυρεί και ο Σολομών ότι «επειδή τίμησε τη σοφία, προάχθηκε», έτσι και οι δούλοι του Θεού, που είναι αληθινά θεμελιωμένοι πάνω στη στερεή πέτρα της αλήθειας και οικοδομούν τον οίκο τους με ασφάλεια, εργάζονται με τα ίδια τους τα χέρια τα λεπτά τους εργόχειρα σύμφωνα με την τέχνη του καθενός, ενώ με το στόμα τους απαγγέλλουν σχεδόν όλη τη Θεία Γραφή, και ακούραστα και άοκνα τελούν συχνές αγρυπνίες, άλλοτε με προσευχές και άλλοτε με ψαλμωδίες, συμμετέχοντας ανελλιπώς στις συνάξεις που έχουν θεσμικά οριστεί σύμφωνα με το έθος, και περνούν πάντοτε την ημέρα τους αναπέμποντας τις προσευχές τους στον Θεό κατά τις αδιάλειπτες και τακτές ώρες, ακατάκριτα, με πολλή ταπεινοφροσύνη και με επίπονους στεναγμούς, και, όπως ανέφερα, εργαζόμενοι με τα ίδια τους τα χέρια σε συνδυασμό με την πνευματική εργασία, ώστε να μην περιέλθουν σε ένδεια και πέσουν σε ανθρώπινες υποκρισίες, μη δυνάμενοι πλέον να πουν την αλήθεια σε αυτόν που ασεβεί, ούτε να μείνουν μακριά από τον ρύπο των πλούσιων ανθρώπων που πλουτίζουν από αδικίες και εκμεταλλεύονται τους φτωχούς, ούτε να απέχουν από τέτοια φαγητά, αφού δεν θα μπορούν να έχουν την καθημερινή τους τροφή από δίκαιους κόπους, αλλά θα αναγκάζονται, εξαιτίας της στέρησης που προκαλεί η απραξία, να συμμετέχουν στα τραπέζια των πλουσίων. 5.

Πρέπει να γνωρίζουμε ότι, πριν από την παρούσα συγγραφή, αφού συντάξαμε τους Χρονικούς Κανόνες και παραθέσαμε παράλληλα σε αυτούς μια επιτομή της παντοδαπής ιστορίας των Ελλήνων και των βαρβάρων, αποδείξαμε μέσω αυτών την αρχαιότητα του Μωυσή και των προφητών που προήλθαν από αυτόν. Θεωρώντας ότι το ανά χείρας έργο, σταχυολογημένο από διάφορες πηγές, αποτελεί συνέχειά τους, εύλογα μετά από εκείνο προχωρήσαμε στην παρούσα πραγματεία. Αυτήν θα μπορούσε κανείς πολύ εύστοχα να την παρομοιάσει με τον φυσικό μόχθο της σοφής μέλισσας, στην οποία μας παραπέμπει ο ιερός λόγος στις Παροιμίες λέγοντας: «ή πήγαινε στη μέλισσα, και δες πόσο εργατική είναι, και πόσο σεμνά επιτελεί το έργο της· τους καρπούς των κόπων της οποίας βασιλείς και ιδιώτες λαμβάνουν για την υγεία τους· είναι δε σε όλους επιθυμητή και αξιέπαινη, και μολονότι είναι σωματικά αδύναμη, επειδή τίμησε τη σοφία αναδείχθηκε».

Διότι, με τον ίδιο τρόπο που εκείνη η εργάτρια [η μέλισσα], η οποία μαρτυρείται ότι τιμά τη σοφία, συλλέγοντας τα κατάλληλα στοιχεία από τους θαλερούς βλαστούς, από τη συγκέντρωση και την επεξεργασία όλων προσφέρει σε βασιλείς και ιδιώτες τους υγιεινούς της κόπους, όπως λέει η Γραφή, κάτι παρόμοιο πιστεύω ότι θα περιέχουν και οι δικές μας Προφητικές Εκλογές περί του Χριστού, οι οποίες αποτελούν απάνθισμα από τους λογικούς λειμώνες του Θεού. Από τη μία πλευρά διασώζουν στις απλές λέξεις την εύπλαστη δημιουργία των κηρηθρών, και από την άλλη, αποταμιεύω κάπου βαθιά στα απόρρητα τα νοήματα που είναι τεθησαυρισμένα σε αυτό, τα οποία είναι ανάλογα με το γλυκύ και υγιεινότατο γέννημα εκείνης της σοφής. Διότι, ποιος από τους πιστούς δεν θα ομολογούσε ότι οι σωτήριες παραθέσεις περί του Λόγου του Θεού ξεπερνούν με ασύγκριτη υπεροχή κάθε σωματική ηδονή και ωφέλεια, εφόσον είναι κατάλληλες για την οικειοποίηση της αληθινά ωφέλιμης και υγιούς ορθοδοξίας;

Ο δε επόμενος λόγος προάγει τον έπαινο σε υψηλότερο επίπεδο, επιμαρτυρώντας με τον λόγο τον πλούτο των πνευματικών χαρισμάτων που απέκτησε μέσα από τη μελέτη και την προσοχή· διότι, επειδή ο παροιμιακός λόγος θέλει τον μαθητή της σοφίας να μαθητεύει κοντά στη μέλισσα (αντιλαμβάνεσαι βεβαίως από τα μαθήματα ποια είναι η δασκάλα), λέγοντας στους εραστές της σοφίας: «Πήγαινε στη μέλισσα και μάθε πόσο εργατική είναι και πόσο σεμνή είναι η εργασία που επιτελεί, της οποίας τους κόπους βασιλείς και ιδιώτες χρησιμοποιούν για την υγεία τους» (και λέει ότι είναι ποθητή σε όλους και ένδοξη, αν και αδύναμη κατά τη σωματική ρώμη, επειδή τίμησε τη σοφία και για τον λόγο αυτό προβλήθηκε ως υπόδειγμα βίου για τους ενάρετους· διότι, λέει, «επειδή τίμησε τη σοφία, αναδείχθηκε»), συμβουλεύει λοιπόν μέσα από όσα ειπώθηκαν να μην απέχει κανείς από κανένα από τα αγαθά μαθήματα, αλλά, πετώντας πάνω από το λιβάδι των θεόπνευστων λόγων, και σταχυολογώντας από το καθένα κάτι χρήσιμο για την απόκτηση της σοφίας, να πλάθει για τον εαυτό του την κηρήθρα, εναποθέτοντας αυτή τη φιλεργία μέσα στην ίδια του την καρδιά σαν σε κάποια κυψέλη, δημιουργώντας στη μνήμη του τις θήκες των πολυειδών μαθημάτων εντελώς ασύγχυτες, όπως ακριβώς τα κελιά μέσα στην κηρήθρα, και έτσι, κατά μίμηση εκείνης της σοφής μέλισσας, της οποίας η κηρήθρα είναι γλυκιά και το κεντρί ακίνδυνο, να επιτελεί διαπαντός αυτή τη σεμνή εργασία των αρετών.

Αλλά μου φαίνεται ορθό να θυμηθούμε την κατάλληλη στιγμή τον έπαινο των Παροιμιών και να μιμηθούμε τη μέλισσα· για την οποία η Γραφή αναφέρει ότι είναι μεν αδύναμη ως προς τη δύναμη (διότι ποτέ δεν την είδε κανείς να συλλέγει ολόκληρο το άνθος και να το μεταφέρει στην πλάτη της προς τις κυψέλες), όμως, αφού τινάξει με τα φτερά της το λεπτό και χνοώδες τμήμα που βρίσκεται στο κέντρο και το συλλέξει με τα άκρα της, μέσω αυτών επιτελεί εκείνη τη σοφή της εργασία, ανεγείροντας κάθετα με τα έξι της άκρα ισάριθμες γωνίες, και στο ενδιάμεσο, με τη λειότητα των φτερών της, σαν με κάποιες αλοιφές, λειαίνει εκείνα τα λεπτά και υμενώδη τοιχώματα. Αν, λοιπόν, πρόκειται και ο δικός μας λόγος να καταστεί ωφέλιμος για την υγεία, τόσο των βασιλέων όσο και των κοινών ανθρώπων, όπως λέει ο Σολομών, ας ελκύσουμε τη θεία χάρη δια της προσευχής, τόσο εγώ όσο και εσείς παρομοίως.

Όταν έρθει αυτός που σε αναζητά και εγκαταλείψεις το σώμα σου να αποσυντίθεται στη γη· «διότι ποιος θα σε δοξολογήσει στον άδη;». «Πήγαινε στο μυρμήγκι, ω οκνηρέ». Πήγαινε «στο μυρμήγκι», δηλαδή στο έθνος που έχει εξουθενωθεί από τους άρχοντες αυτού του αιώνα, αλλά έχει αποκτήσει ελπίδα στον Χριστό. «Και ζήλωσε τους δρόμους του και γίνε σοφότερος από αυτό». [Μιμήσου την καλή του πολιτεία «και γίνε σοφότερος», το οποίο, «χωρίς να έχει χωράφι ούτε κάποιον να το εξαναγκάζει, ετοιμάζει την τροφή του το καλοκαίρι»]. Ή αλλιώς: Αυτός που δεν έχει καμία ελπίδα στον κόσμο, ούτε εξαπατάται από το θέαμα των ανομιών που διαπράττονται στον βίο, ούτε βιάζεται από κάποιον, αλλά εκούσια και με την προαίρεση της καρδιάς του πιστεύει στον Θεό, ετοιμάζει μέσω των αγαθών έργων την αιώνια ζωή. «Ή πήγαινε στη μέλισσα». Ή προστρέξε στην Εκκλησία και μάθε τα έργα του φωτός που γίνονται σε αυτήν. «Και καθιστά την εργασία της σεμνή». Επιδεικνύοντας δε την πολιτεία της ως σώφρονα και αγνή. «Τους κόπους της οποίας βασιλείς και ιδιώτες». Τις εντολές της οποίας πλούσιοι και φτωχοί λαμβάνουν για τη σωτηρία τους. «Αν και είναι ασθενική στη δύναμη». Αν και είναι ευτελής στον κόσμο, όμως επειδή πίστεψε στον Χριστό, ανυψώθηκε. «Η σοφία οικοδόμησε για τον εαυτό της οίκο». Του Ιππολύτου: Τη νέα Ιερουσαλήμ και την αγία σάρκα. «Και υποστήριξε επτά στύλους».

Πορεύσου προς τη μέλισσα. [κώδ. φ. 30 β.] Πρόστρεξε στην Εκκλησία και μάθε τα έργα του φωτός που επιτελούνται μέσα σε αυτήν, και το πόσο σεμνά εκτελεί την εργασία της· και πώς επιδεικνύει την πολιτεία της σώφρονα και αγνή· τους κόπους της οποίας βασιλείς και ιδιώτες, και τις εντολές της οποίας πλούσιοι και πένητες αποδέχονται για τη σωτηρία τους, μολονότι είναι ασθενής στη ρώμη, μολονότι είναι ευτελής μέσα στον κόσμο. Αλλά, πιστεύοντας στον Χριστό, προσήχθη σε Αυτόν· διότι παρίσταται σε αυτόν πλούσια και πολυτελής τράπεζα, κατά τον καιρό που αποταμιεύει· αλλά δεν αποβλέπει στο παρόν, παρά λαμβάνει μεγάλη πρόνοια για το μέλλον· το θέρος ετοιμάζει την τροφή, και κατά τον θερισμό συγκεντρώνει άφθονη την προμήθεια.

Δες πώς φροντίζει για το μέλλον το ζώο· έτσι και εσύ απολαμβάνεις ασφάλεια κατά τον παρόντα βίο· αλλά πρόσεξε μήπως, όταν έρθει ο χειμώνας, βρεθεί το σπίτι σου άδειο και στερημένο από τροφή. [κώδ. φ. 31 α.] Δες τη δικαιοσύνη της· δεν είναι στους μεν βασιλείς χρήσιμη, στους δε απλούς ανθρώπους άχρηστη· εξίσου θεραπεύει το φάρμακό της το πλήθος και των μεν και των δε· κοπιάζει για τη φύση, όχι για τις τιμές· τέτοιος να είσαι και εσύ, μην τιμώντας το πρόσωπο, αλλά τη φύση των πραγμάτων. Και όμως, τι το αξιόλογο έχει στο σώμα της; Τίποτα· ώστε, για να μην μπορεί ο οκνηρός να καταφύγει στη δικαιολογία της αδυναμίας, παρέλαβε ως παράδειγμα ένα ζώο πιο αδύναμο από όλα, αναιρώντας έτσι την απολογία του. —Είναι δε επιθυμητή, ακόμη και σε εκείνους που δεν την έχουν, ούτε την κατέχουν· κάθε ημέρα στους αγρούς, στις πόλεις, θα ακούσουμε όλους να διεξέρχονται μύρια εγκώμια για αυτό το είδος.

Αμάρτησε όχι αυτός που υπέστη το κακό, αλλά αυτός που το έπραξε. Επομένως, δεν πρέπει να εκδικούμαστε αυτόν που έχει νεκρωθεί, αλλά να προσευχόμαστε υπέρ αυτού, ώστε να τον ελευθερώσουμε από τον θάνατο. Δεν βλέπετε τη μέλισσα, ότι όταν κεντρίζει, πεθαίνει αφήνοντας το κεντρί της; Μέσω αυτού του πλάσματος ο Θεός μάς διδάσκει να μην προκαλούμε λύπη στους πλησίον μας· διότι εμείς οι ίδιοι δεχόμαστε πρώτοι τον θάνατο. Διότι, πλήττοντάς τους, ίσως τους προκαλέσαμε λύπη για λίγο· εμείς όμως δεν θα ζήσουμε πλέον, όπως ακριβώς και εκείνο το πλάσμα. Αν και η Γραφή την επαινεί λέγοντας: «Πόσο εργατική είναι· τον καρπό της εργασίας της οποίας βασιλείς και απλοί άνθρωποι χρησιμοποιούν για την υγεία τους», εντούτοις τίποτα από αυτά δεν την προστατεύει ώστε να μην πεθάνει, αλλά είναι απολύτως αναπόφευκτο να χαθεί. Εάν, λοιπόν, εκείνη δεν την απαλλάσσει από τον θάνατο η υπόλοιπη αξία της όταν κάνει κακό, πολύ περισσότερο δεν θα απαλλάξει εμάς.

Ας ντραπούμε, αγαπητοί, ας φοβηθούμε· έστω και με τον τρόπο που οι δούλοι υπηρετούν εμάς, ας υπηρετήσουμε κι εμείς τον Δεσπότη. Ή μάλλον, επιδεικνύουμε εμείς έστω και το πολλοστό μέρος αυτής της υπηρεσίας; Εκείνοι, εξαιτίας της ανάγκης, ζουν με φιλοσοφημένη καρτερία, έχοντας μόνο σκεπάσματα και τροφές. Εμείς όμως, που διαθέτουμε αμέτρητα αγαθά, άλλα κατέχοντάς τα και άλλα ελπίζοντας να τα αποκτήσουμε, προσβάλλουμε τον ευεργέτη με την πολυτέλειά μας. Αν όχι από πουθενά αλλού, ας διδαχθούμε τουλάχιστον από εκείνους τους κανόνες της ενάρετης φιλοσοφίας. Διότι η Γραφή γνωρίζει να παραπέμπει τους ανθρώπους για παραδειγματισμό όχι μόνο σε δούλους, αλλά και στα άλογα ζώα· όπως, για παράδειγμα, όταν προτρέπει να μιμούμαστε τη μέλισσα και τα μυρμήγκια. Εγώ λοιπόν σας προτρέπω να μιμηθείτε έστω τους δούλους· όσα πράττουν εκείνοι από φόβο προς εμάς, ας πράττουμε κι εμείς τουλάχιστον τα ίδια από φόβο προς τον Θεό· διότι δεν διαπιστώνουμε να τα πράττετε. Εκείνοι, εξαιτίας του φόβου τους προς εμάς, υβρίζονται αμέτρητες φορές και στέκονται σιωπηλοί, επιδεικνύοντας μεγαλύτερη καρτερία από κάθε φιλόσοφο· υβρίζονται και δίκαια και άδικα, και δεν αντιλέγουν, αλλά παρακαλούν, παρόλο που πολλές φορές δεν έχουν σφάλλει σε τίποτα.

Γʹ. Τι θα μπορούσαμε λοιπόν να πούμε ως προς αυτό; Ότι, έστω κι αν σε εκείνα υπάρχει εκ φύσεως, είναι δυνατόν και σε εμάς να κατορθωθεί αυτό με την προαίρεσή μας. Διότι δεν είπε: «κοιτάξτε ότι τα πτηνά πετούν», πράγμα που θα ήταν αδύνατο για τον άνθρωπο, αλλά ότι τρέφονται χωρίς μέριμνα, πράγμα που είναι εύκολο να κατορθωθεί και από εμάς, εάν το θελήσουμε. Και αυτό το απέδειξαν όσοι το κατόρθωσαν εμπράκτως. Γι' αυτό ακριβώς αξίζει να θαυμάσει κανείς ιδιαίτερα τη σύνεση του νομοθέτη, διότι, ενώ μπορούσε να προσφέρει το παράδειγμα από τους ανθρώπους, και ενώ μπορούσε να αναφέρει τον Ηλία, τον Μωυσή, τον Ιωάννη και άλλους τέτοιους που δεν μερίμνησαν, προκειμένου να τους ελέγξει, μνημόνευσε τα άλογα ζώα. Διότι, εάν μεν ανέφερε εκείνους τους δικαίους, αυτοί θα μπορούσαν να προφασιστούν ότι δεν έχουμε φτάσει ακόμη στο δικό τους μέτρο. Τώρα όμως, αποσιωπώντας τους, και φέρνοντας ως παράδειγμα τα πτηνά του ουρανού, απέκοψε κάθε δικαιολογία τους, μιμούμενος και σε αυτό τον παλαιό νόμο. Διότι και η Παλαιά Διαθήκη παραπέμπει και στη μέλισσα, και στο μυρμήγκι, και στο τρυγόνι, και στο χελιδόνι. Αποτελεί δε όχι μικρό δείγμα τιμής και τούτο: το να μπορούμε εμείς να κατορθώσουμε με την προαίρεσή μας όσα εκείνα κατέχουν εκ φύσεως.

Έτσι κάνει και ο Ιερεμίας, φέρνοντας ως παράδειγμα το τρυγόνι και το χελιδόνι, αλλά και ο Σολομών, ο οποίος παραπέμπει εκείνον που ζει με οκνηρία άλλοτε στο μυρμήγκι και άλλοτε στη μέλισσα. «Ο Ισραήλ όμως δεν με εγνώρισε». Αποτελεί επίταση της κακίας το γεγονός ότι οι ίδιοι οι οικείοι του Θεού, και μάλιστα μετά από τόσες τιμές, έχουν όλοι μαζικά αυτομολήσει προς την κακία. Δεν είπε «Ιακώβ», αλλά «Ισραήλ», ώστε, σε αντιδιαστολή με την αρετή του προγόνου, να καταδείξει μεγαλύτερη την αγνωμοσύνη των απογόνων. Διότι εκείνος μεν με την αρετή της ψυχής του είλκυσε την ευλογία αυτής της προσωνυμίας, ενώ αυτοί με την παρανομία τους την πρόδωσαν.

Διότι εκείνος, χωρίς να διαθέτει χωράφι, ούτε έχοντας κάποιον να τον εξαναγκάζει, ούτε βρισκόμενος υπό την εξουσία κάποιου κυρίου, ετοιμάζει την τροφή του το καλοκαίρι, και συγκεντρώνει άφθονη προμήθεια κατά τον θερισμό. Και πάλι παραγγέλλει να πάμε στη μέλισσα: Πήγαινε στη μέλισσα, και μάθε πόσο εργατική είναι· διότι ο καρπός της είναι η πηγή των γλυκισμάτων, και τους κόπους της οι βασιλείς και οι απλοί άνθρωποι τους χρησιμοποιούν για την υγεία τους.

Διότι, εάν τα αφήσεις εκείνα να νέμονται στην έρημο και, χωρίς να τα στριμώξεις, δεν τα φέρεις σε κατάσταση ανάγκης, ποτέ δεν πρόκειται να προξενήσουν βλάβη, ούτε θα πλησιάσουν, ούτε θα δαγκώσουν, αλλά θα απέλθουν στον δικό τους δρόμο· εσύ όμως, όντας λογικός άνθρωπος, τιμημένος με τόση εξουσία και τιμή και δόξα, ούτε τα θηρία δεν μιμείσαι απέναντι στους ομοφύλους σου, αλλά αδικείς και κατασπαράζεις τον αδελφό σου; Και πώς θα μπορέσεις να απολογηθείς; Δεν βλέπεις τη μέλισσα, της οποίας το έργο χρησιμοποιούν βασιλείς και απλοί άνθρωποι για την υγεία τους, πώς τίποτα δεν την προστατεύει από τον θάνατο όταν κάνει κακό, αλλά πεθαίνει μαζί με το κεντρί της; Μέσα από αυτήν διδάξου να μην προξενείς λύπη στους πλησίον σου· διότι εμείς οι ίδιοι δεχόμαστε πρώτοι τον θάνατο. Εκείνους βέβαια ίσως τους λυπήσαμε για λίγο, εμείς όμως δεν θα ζήσουμε πλέον, όπως ακριβώς ούτε εκείνη. Γι' αυτόν τον λόγο ονομάζονται «χρήματα», για να τα χρησιμοποιούμε για ό,τι είναι αναγκαίο, όχι για να τα φυλάμε· διότι αυτό πλέον δεν σημαίνει ότι κατέχουμε, αλλά ότι κατεχόμαστε. Εάν, πράγματι, έχουμε ως σκοπό μας αυτό, το πώς δηλαδή θα τα αυξήσουμε και όχι πώς θα τα απολαύσουμε για τα δέοντα, τότε η τάξη έχει ανατραπεί, και μάλλον εκείνα κατέχουν εμάς, παρά εμείς εκείνα. Διότι αυτός που αγαπά τα χρήματα, όχι μόνο δεν πρόκειται να αγαπήσει τους εχθρούς του, αλλά θα μισήσει ακόμη και τους φίλους του.

Διότι γνωρίζει η Γραφή να παραπέμπει τους ανθρώπους όχι μόνο σε δούλους, αλλά και στα άλογα ζώα· όπως, για παράδειγμα, όταν προτρέπει να μιμούμαστε τη μέλισσα και τα μυρμήγκια. Εγώ όμως σας προτρέπω να μιμηθείτε έστω τους δούλους· όσα πράττουν εκείνοι από τον δικό μας φόβο, έστω τόσα ας πράττουμε κι εμείς από τον φόβο του Θεού· διότι δεν πρόκειται να διαπιστώσουμε ότι εσείς τα πράττετε. Εκείνοι, εξαιτίας του δικού μας φόβου, υβρίζονται αμέτρητες φορές, και στέκονται σιωπηλοί περισσότερο από κάθε φιλόσοφο· υβρίζονται και δίκαια και άδικα, και δεν αντιμιλούν, αλλά παρακαλούν, παρόλο που πολλές φορές δεν έχουν φταίξει σε τίποτα· και μολονότι δεν λαμβάνουν τίποτα περισσότερο από τα απολύτως αναγκαία, και πολλές φορές μάλιστα λαμβάνουν λιγότερα, αρκούνται σε αυτά· και ενώ κοιμούνται πάνω σε στρωμνές, και χορταίνουν μόνο με ψωμί, και έχουν όλη την υπόλοιπη διαβίωσή τους φτωχική, δεν διαμαρτύρονται ούτε δυσανασχετούν.

Σχετικά με το: «Πίνε νερό από τα δικά σου αγγεία» και «Η πηγή του νερού σου ας είναι για σένα ευχάριστη». Διότι, ζώντας σύμφωνα με τη σοφία αυτής, θα μακροημερεύσεις. Πήγαινε στο μυρμήγκι, ω οκνηρέ νέε, και γίνε σοφότερος, διότι συγκεντρώνει πολλή τροφή κατά τον θερισμό. Σχετικά με εκείνον που πηγαίνει στη μέλισσα: «Και μάθε πόσο εργατική είναι». Σχετικά με το: «Έως πότε, οκνηρέ, θα ξαπλώνεις; Λίγο κοιμάσαι, λίγο κάθεσαι. Γι’ αυτό έρχεται ξαφνικά η καταστροφή σου». Σχετικά με την τήρηση των νόμων του πατέρα: «Διότι οι εντολές είναι λύχνος και φως και οδός ζωής». Σχετικά με το: «Μπορεί να βάλει κάποιος φωτιά στον κόρφο του, και τα ενδύματά του να μην κατακαούν; Ή θα περπατήσει πάνω σε αναμμένα κάρβουνα, και δεν θα κατακάψει αυτός τα πόδια του;»

Διότι εκείνος, αν και δεν έχει χωράφι, ούτε κάποιον να τον εξαναγκάζει, ούτε βρίσκεται υπό την εξουσία κυρίου, ετοιμάζει την τροφή του το καλοκαίρι και συγκεντρώνει άφθονη προμήθεια κατά τον θερισμό. Ή πήγαινε στη μέλισσα και μάθε ότι είναι εργατική· και πόσο σεμνά επιτελεί την εργασία της. Τους κόπους της οποίας βασιλείς και απλοί άνθρωποι χρησιμοποιούν για την υγεία τους. Είναι δε επιθυμητή σε όλους και ένδοξη, αν και είναι αδύναμη στη σωματική δύναμη.» «Τέσσερα είναι τα μικρότερα πάνω στη γη· αυτά όμως είναι σοφότερα από τους σοφούς: τα μυρμήγκια, τα οποία δεν έχουν δύναμη, και όμως ετοιμάζουν την τροφή τους το καλοκαίρι· και οι χοιρόγρυλλοι, γένος που δεν είναι ισχυρό, οι οποίοι έφτιαξαν τις κατοικίες τους μέσα στους βράχους. Χωρίς βασιλιά είναι η ακρίδα, κι όμως εκστρατεύει όλη μαζί με ένα παράγγελμα· και η σαύρα, που στηρίζεται στα πόδια της και είναι ευάλωτη, κατοικεί στα οχυρώματα των βασιλέων. Τρία είναι εκείνα που πορεύονται με καλό βηματισμό, και το τέταρτο που βαδίζει καλά: το λιονταράκι, το ισχυρότερο από τα ζώα, το οποίο δεν οπισθοχωρεί ούτε δειλιάζει μπροστά σε κανένα ζώο, και ο πετεινός που περπατά θαρραλέα ανάμεσα στις θηλυκές, και ο τράγος που ηγείται του κοπαδιού.» Τα ψαρόνια τρέφονται με κώνειο, και αποφεύγουν τη βλάβη από το δηλητήριο λόγω της κατασκευής του σώματός τους. Επειδή δηλαδή έχουν λεπτούς τους πόρους που οδηγούν στην καρδιά, προλαβαίνουν να το αποβάλουν. Ο ελλέβορος πάλι είναι τροφή για τα ορτύκια, τα οποία αποφεύγουν τη βλάβη λόγω της ιδιαιτερότητας της κράσης τους. Αλλά και αυτά τα ίδια κάποιες φορές, στην κατάλληλη στιγμή, είναι χρήσιμα και σε εμάς.

Εκείνος που επιχειρεί να νουθετήσει τον μεθυσμένο, τι άραγε θα ωφελήσει; Αν υπακούς στον θείο Απόστολο που ρητώς διακηρύσσει ότι οι μέθυσοι σε καμία περίπτωση δεν θα κληρονομήσουν τη βασιλεία των ουρανών, απόφευγε την καταραμένη μέθη. ΤΙΤΛΟΣ ΣΤ΄. — Περί εκείνων που μισούν την εργασία, των οκνηρών, των ράθυμων και των καταφρονητών. «Πήγαινε στο μυρμήγκι, ω οκνηρέ, και ζήλεψέ το, βλέποντας τους τρόπους του, και γίνε σοφότερος από αυτό· διότι αυτό, χωρίς να έχει χωράφι, ούτε κάποιον να το εξαναγκάζει, ούτε ευρισκόμενο υπό την εξουσία αφέντη, ετοιμάζει την τροφή του κατά το θέρος, και συγκεντρώνει πολλή προμήθεια κατά τον θερισμό. Πήγαινε προς τη μέλισσα, και μάθε πόσο εργατική είναι· και πόσο σεμνά εκτελεί την εργασία της, τους κόπους της οποίας βασιλείς και ιδιώτες προσφέρουν για την υγεία τους. Είναι δε επιθυμητή σε όλους και αξιοσέβαστη, αν και είναι αδύναμη στη σωματική της δύναμη. Έως πότε, οκνηρέ, θα είσαι ξαπλωμένος; Και πότε θα εγερθείς από τον ύπνο; Λίγο κοιμάσαι, λίγο κάθεσαι· λίγο νυστάζεις, και λίγο σταυρώνεις τα χέρια στο στήθος. Έπειτα, φτάνει σε εσένα η πενία σαν γρήγορος δρομέας, και η φτώχεια σαν κακός οδοιπόρος.» «Η ψυχή του αργόσχολου θα πεινάσει.» «Οι οκνηροί στερούνται τον πλούτο.» «Ο οκνηρός όταν περιπαίζεται δεν ντρέπεται, όπως ακριβώς και εκείνος που δανείζεται σιτάρι τον καιρό του θερισμού.» «Προφασίζεται ο οκνηρός και λέει: Υπάρχει λιοντάρι στους δρόμους, και δολοφόνοι στις πλατείες.» «Κάθε υπναράς ντύνεται με σκισμένα ρούχα και κουρέλια.» «

Σχετικά δε με τα ζώα, ο Σολομών συμβουλεύει: «πήγαινε, λέγει, στη μέλισσα, και μάθε πόσο εργατική είναι· και παραδειγματίσου από τον μύρμηγκα, ω οκνηρέ», και όλα τα εξής. Περί δε της μιμήσεως του αγίου και του Θεού, προτρέπει ο Παύλος: «γίνεσθε μιμητές μου, όπως κι εγώ του Χριστού». Και πρόσεξέ μου την ακρίβεια του λόγου· διότι δεν είπε σε έναν «γίνε μιμητής μου», αλλά προς όλους· και το «γίνεσθε» σημαίνει, σε όλη τη διάρκεια του βίου, και με κάθε τρόπο, σε κάθε τι αγαθό.

Διότι καθετί που τρώγεται φυσιολογικά μέσω του στόματος καταλήγει στον αφεδρώνα· αυτά όμως δεν τρώγονταν με φυσικό τρόπο, όπως είπαμε, αλλά κατ' οικονομίαν. Φαίνεται όμως ότι όσα φαγώθηκαν τότε κρύβουν και κάποιον συμβολισμό: τρώγοντας δηλαδή μέρος από ψητό ψάρι, υποδηλώνει ότι, αφού συνέτηξε με το πυρ της οικείας Του θεότητας τη φύση μας, η οποία κολυμπούσε σε αυτόν τον αλμυρό βίο, και αφού εξάτμισε όλη την υγρασία που είχε από τα βάθη των υδάτων, ή μάλλον των κυμάτων, την έκανε θεία τροφή, μετατρέποντας αυτή που ήταν προηγουμένως βδελυρή σε ευχάριστη τροφή για τον Θεό. Διότι αυτό, λέγει, υποδηλώνει η κηρήθρα μελιού, εννοώ την τωρινή γλυκύτητα της φύσης μας, η οποία προηγουμένως ήταν απορριπτέα. Ή, νομίζω, υποδηλώνει και τούτο: με το ψητό ψάρι υποδηλώνει την πρακτική αρετή, η οποία αφαιρεί από εμάς την πολλή υγρασία και παχύτητα με τη βοήθεια των αναμμένων ανθράκων της ερημικής και ησυχαστικής ζωής· ενώ τη γνώση, δηλαδή τη θεωρία, την υποδηλώνει με την κηρήθρα μελιού, εφόσον τα λόγια του Θεού είναι γλυκά. Υπάρχει βέβαια και άλλη κηρήθρα, αλλά κηφηνώδης, αυτή της ελληνικής σοφίας· ενώ η κηρήθρα της μέλισσας είναι της θείας σοφίας· εφόσον ο Χριστός είναι η μέλισσα, μικρή μεν στο μέγεθος (διότι ο λόγος Του είναι σύντομος και ασθενής ως προς τη δύναμη· διότι ο Παύλος δεν κηρύττει με δύναμη ρητορικού λόγου, για να μην ακυρώσει τον σταυρό), όμως αγαπητή σε βασιλείς και απλούς ανθρώπους, οι οποίοι προσφέρουν τους κόπους της για την ψυχική τους υγεία. «