Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 8:11

Γι' αυτό αγάπησα τις εντολές σου περισσότερο από τον χρυσό και το τοπάζι. Αυτά συνάδουν με το: Είναι καλός για μένα ο νόμος του στόματός σου, περισσότερο από χιλιάδες χρυσού και αργύρου· και με το: Λάβετε παιδεία, και όχι αργύριο, και γνώση περισσότερο από τον δοκιμασμένο χρυσό. Διότι η σοφία είναι ανώτερη από τους πολύτιμους λίθους· και κανένα πολύτιμο πράγμα δεν είναι ισάξιό της.

Αλλά θα ντραπούν όσοι φαντάζονται τέτοια πράγματα από τον υμνωδό που λέει: «Ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;» και, «Ποιος είναι όμοιός σου ανάμεσα στους θεούς, Κύριε;». Θα ακούσουν όμως, μήπως και τουλάχιστον έτσι μάθουν, ότι οι συγκρίσεις, όπως είναι ομολογουμένως αποδεκτό, συνηθίζουν να γίνονται μεταξύ των ομογενών και όχι μεταξύ των ετερογενών. Κανείς, βεβαίως, δεν θα συνέκρινε τον Θεό με τον άνθρωπο, ούτε πάλι τον άνθρωπο με τα άλογα όντα, ούτε τα ξύλα με τους λίθους, εξαιτίας της ανόμοιας φύσεώς τους. Αντιθέτως, ο μεν Θεός είναι κάτι το απολύτως ασύγκριτο· ο άνθρωπος όμως συγκρίνεται με άνθρωπο, και το ξύλο με ξύλο, και ο λίθος με λίθο. Και δεν θα χρησιμοποιούσε κανείς για αυτά τη λέξη «ανώτερο», αλλά το «μάλλον» και το «περισσότερο». Έτσι, ο Ιωσήφ ήταν μάλλον πιο ωραίος από τους αδελφούς του, και η Ραχήλ από τη Λεία· και ένα άστρο δεν είναι ανώτερο από άλλο άστρο, αλλά μάλλον διαφέρει ως προς τη δόξα. Στην περίπτωση όμως των ετερογενών, όταν κανείς τα παραβάλλει μεταξύ τους, τότε το «ανώτερο» λέγεται σε σχέση με εκείνο που διαφέρει, όπως ακριβώς έχει ειπωθεί για τη σοφία και τους λίθους.

Έπειτα, καθώς η αφήγηση αφορούσε την περί ημάς θεία οικονομία, μιλώντας για τους έσχατους καιρούς, ανέφερε στη συνέχεια ότι ο Θεός δεν σιώπησε προς τους ανθρώπους ούτε κατά τους παλαιότερους χρόνους. Διότι τους μίλησε «μέσω των προφητών»· και επειδή και οι προφήτες διακόνησαν και «ο νόμος παραδόθηκε μέσω αγγέλων», αλλά και ο Υιός ήλθε στον κόσμο και «ήλθε για να διακονήσει», αναγκαίως πρόσθεσε το «έχοντας γίνει τόσο πολύ ανώτερος από τους αγγέλους», θέλοντας να δείξει ότι, όσο διαφέρει ο Υιός από τον δούλο, τόσο ανώτερη έχει γίνει η διακονία του Υιού σε σύγκριση με τη διακονία των δούλων. Διακρίνοντας, λοιπόν, ο απόστολος τη διακονία της Παλαιάς και της Καινής, μιλάει με παρρησία γράφοντας προς τους Ιουδαίους και λέγοντας: «έχοντας γίνει τόσο πολύ ανώτερος από τους αγγέλους». Γι' αυτό τον λόγο, εξάλλου, δεν χρησιμοποίησε καθόλου τους συγκριτικούς όρους έχοντας γίνει «μεγαλύτερος» ή «τιμιότερος», ώστε να μην θεωρήσει κανείς ότι Αυτός και εκείνοι ανήκουν στο ίδιο γένος (ότι είναι ομογενείς), αλλά είπε «ανώτερος» (κρείττων), για να φανερώσει τη διαφορά της φύσεως του Υιού σε σχέση με τα γενητά κτίσματα. Και για αυτά έχουμε την απόδειξη από τις θείες Γραφές, αφενός από τον Δαβίδ που ψάλλει: «Ανώτερη είναι μία ημέρα στις αυλές σου παρά χιλιάδες», και αφετέρου από τον Σολομώντα που αναφωνεί: «Λάβετε παιδεία και όχι αργύριο, και γνώση παρά δοκιμασμένο χρυσάφι· διότι η σοφία είναι ανώτερη από τους πολύτιμους λίθους, και κανένα πολύτιμο πράγμα δεν είναι αντάξιό της». Διότι πώς είναι δυνατόν η σοφία και οι λίθοι της γης να μην είναι ετερούσια και διαφορετικής φύσεως;

Και ελαττώθηκε μεν λίγο σε σχέση με τους αγγέλους λόγω του μέτρου της ανθρωπότητας, διότι η φύση του ανθρώπου υπολείπεται από το ένδοξο των αγγέλων. Ήταν όμως και υπό αυτή την κατάσταση «υπεράνω κάθε αρχής και εξουσίας και κυριότητας και κάθε ονόματος που ονομάζεται όχι μόνο σε τούτον τον αιώνα, αλλά και στον μέλλοντα». Και γνωρίζοντας αυτό ο θεσπέσιος Παύλος γράφει: «Διότι γνωρίζετε τη χάρη του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ότι ενώ ήταν πλούσιος, έγινε φτωχός για εμάς, ώστε εμείς με τη δική του φτώχεια να πλουτίσουμε». <Έχοντας γίνει τόσο πολύ ανώτερος από τους αγγέλους.> Διότι η λέξη Άγγελος είναι όνομα που δηλώνει υπηρεσία και μας υποδηλώνει την ιδιότητα του υπηρέτη, ενώ η λέξη Υιός δηλώνει την ουσιώδη και φυσική ύπαρξη από τον Πατέρα. Γι' αυτόν τον λόγο, λοιπόν, δεν είπε συγκριτικά μεγαλύτερος ή τιμιότερος, ώστε να μην θεωρήσει κάποιος ότι Αυτός και εκείνοι ανήκουν στο ίδιο γένος, αλλά είπε Ανώτερος, για να καταστήσει γνωστή τη διαφορά της φύσεως του Υιού ως προς τα δημιουργήματα. Και για αυτά έχουμε την απόδειξη από τις θείες Γραφές, αφού ο μεν Δαβίδ ψάλλει: «Διότι είναι ανώτερη μία ημέρα στις αυλές σου παρά χιλιάδες», ο δε Σολομών αναφωνεί: «Είναι ανώτερη η σοφία από τους πολύτιμους λίθους». Διότι πώς να μην είναι ετερούσια και άλλης φύσεως, η σοφία και οι λίθοι της γης; Και ποια συγγένεια υπάρχει μεταξύ των επουράνιων αυλών και των επίγειων οικημάτων;

Κανείς, λοιπόν, δεν θα συνέκρινε τον Θεό με τον άνθρωπο, ούτε πάλι τον άνθρωπο με τα άλογα ζώα, ούτε τα ξύλα με τους λίθους, λόγω της ανομοιότητας της φύσεώς τους. Ο Θεός είναι κάτι το ασύγκριτο, ενώ ο άνθρωπος συγκρίνεται με τον άνθρωπο, το ξύλο με το ξύλο, και ο λίθος με τον λίθο. Και δεν θα έλεγε κανείς για αυτά τη λέξη «ανώτερος», αλλά «περισσότερο» και «πλέον». Έτσι ο Ιωσήφ ήταν περισσότερο ωραίος από τους αδελφούς του, και η Ραχήλ από τη Λεία. Και αστέρας από αστέρα δεν είναι «ανώτερος», αλλά μάλλον «διαφέρει σε δόξα». Όταν όμως πρόκειται για ετερογενή πράγματα, όταν κανείς τα παραβάλλει μεταξύ τους, τότε το «ανώτερος» λέγεται για να δηλώσει τη διαφορά, όπως έχει ειπωθεί για τη σοφία και τους λίθους. Εάν, λοιπόν, ο απόστολος είχε πει «Κατά τόσο περισσότερο ο Υιός προέχει των αγγέλων» ή «τόσο μεγαλύτερος είναι», θα αποτελούσε για εσάς πρόφαση ώστε να θεωρηθεί ότι ο Υιός συγκρίνεται με τους αγγέλους. Τώρα όμως, λέγοντας ότι είναι ανώτερος και διαφέρει τόσο πολύ, όσο απέχει ο Υιός από τους δούλους, αποδεικνύει ότι έχει διαφορετική φύση από τους αγγέλους. Λέγοντας δε πάλι ότι Αυτός είναι που θεμελίωσε τα πάντα, αποδεικνύει ότι είναι διαφορετικός από όλα τα δημιουργήματα. Εφόσον, λοιπόν, είναι διαφορετικός και ετερούσιος σε σχέση με τη φύση των δημιουργημάτων, ποια σύγκριση ή ομοιότητα ως προς την ουσία Του μπορεί να υπάρξει με τα δημιουργήματα;

Του εν αγίοις πατρός ημών Κυρίλλου αρχιεπισκόπου Αλεξανδρείας εις τους Ψαλμούς. Προοίμιον. Οι ιεροί λόγοι και η συλλογή των θείων διδαγμάτων προσπορίζουν ένδοξη ωφέλεια σε όσους τους εκφωνούν· «Διότι η σοφία είναι ανώτερη από τους πολύτιμους λίθους, και τίποτε το πολύτιμο δεν είναι ισάξιό της». Και νομίζω ότι πρέπει κανείς να κοπιάζει, και μάλιστα με μεγάλη προθυμία, για τα τόσο ωφέλιμα πράγματα, και όποιος αγαπά τα αξιοθαύμαστα έργα πρέπει να ξεπερνά τον δισταγμό και τη ραθυμία· διότι τα εξαιρετικά κατορθώματα δεν κατακτώνται από εκείνους που έχουν συνηθίσει να παραδίδονται στη ραθυμία, αλλά από εκείνους που θέλουν να ιδρώσουν γι' αυτά. Γι' αυτό τον λόγο λοιπόν και εγώ έχω παρακινηθεί τώρα στο να εκθέσω, κατά το δυνατόν, και λίγα πράγματα ερμηνευτικά για τη βίβλο των Ψαλμών. Διότι αυτά τα ψάλλουν πολύ συχνά στην Εκκλησία του Κυρίου για να τα ακούει ο λαός· και οι προφήτες που ανήκουν στον κύκλο του Ασάφ μπορούν να αναδειχθούν ως αρχηγοί και διδάσκαλοι, έχοντας οριστεί από τον Δαβίδ για τους λαούς, προκειμένου να αινούν τον Κύριο και να τον δοξολογούν. Και αυτά μεν ειπώθηκαν κατ' αυτόν τον τρόπο από εμάς. Περί δε των υπολοίπων που τυχόν βρίσκονται, όπως του διαψάλματος, ή του οβελού, ή του λημνίσκου, ή κάποιας άλλης υπομνήσεως σε κάθε ψαλμό, καθοδηγούμενος από τη χάρη του Κυρίου και στηριζόμενος στη δική Του δύναμη, θα μιλήσω στη συνέχεια.

Κυρίλλου Αρχιεπισκόπου Αλεξανδρείας εις τους Ψαλμούς. Οι ιεροί λόγοι και η συγκέντρωση των θείων διδασκαλιών παρέχουν ένδοξη ωφέλεια σε εκείνους που τα διατυπώνουν, διότι «η σοφία είναι ανώτερη από τους πολύτιμους λίθους, και κανένα πολύτιμο πράγμα δεν είναι αντάξιό της». Φρονώ δε ότι πρέπει κανείς να κοπιάζει, και μάλιστα με μεγάλη προθυμία, σε πράγματα που είναι τόσο ωφέλιμα, και εκείνος που επιθυμεί τα αξιοθαύμαστα έργα πρέπει να υπερνικά την οκνηρία και τη ραθυμία. Διότι τα εξαιρετικά κατορθώματα δεν είναι δυνατόν να κατακτηθούν από αυτούς που συνηθίζουν να παραδίδονται στη ραθυμία, αλλά από εκείνους που είναι πρόθυμοι να ιδρώσουν για αυτά. Γι' αυτόν τον λόγο, λοιπόν, παρακινήθηκα και εγώ τώρα από την ανάγκη να ερμηνεύσω με λίγα λόγια, κατά το μέτρο των δυνατοτήτων μου, και τη βίβλο των Ψαλμών, διότι τη θαυμάζω υπερβολικά. Αν και έχουν βέβαια γράψει ήδη γι' αυτήν κάποιοι προγενέστεροι, δεν υπολείπεται καθόλου ως θεοφιλής άσκηση το να επιχειρήσουμε και εμείς αυτή τη συγγραφή.

Παράθεση ρητών που δηλώνουν ότι η θεία Γραφή χρησιμοποιεί το «κρείττων» (ανώτερος) ακόμη και για πράγματα που απέχουν πολύ μεταξύ τους, είτε ως προς τον λόγο της φύσης, είτε ως προς την αξία, είτε ως προς το μέτρο της χάρης. Όσον αφορά τη χάρη: «Είναι ανώτερη μία ημέρα στις αυλές σου παρά χιλιάδες»· διότι τι θα μπορούσε να είναι ίσο με τις αυλές που βρίσκονται στους ουρανούς; Ως προς την ανομοιότητα της φύσης: «Λάβετε παιδεία, και όχι αργύριο· διότι η σοφία είναι ανώτερη από τους πολύτιμους λίθους». Ο Ησαΐας, σχετικά με τους ευνούχους, παρουσιάζει τον Θεό να λέει: «Θα τους δώσω αιώνιο όνομα, ανώτερο από γιους και κόρες». Επομένως, το «ανώτερο» δεν χρησιμοποιείται για οποιαδήποτε τυχαία διαφορά, αλλά συχνά τίθεται και για μεγάλη και ασύγκριτη υπεροχή.

Η λύση σε αυτό είναι η εξής. Ομολογουμένως, οι συγκρίσεις συνηθίζεται να γίνονται μεταξύ ομοειδών πραγμάτων. Όταν όμως αυτά συγκρίνονται μεταξύ τους, αποφεύγεται η χρήση του όρου «ανώτερος» (κρείττων), και η λέξη αυτή δεν επιδέχεται οικεία χρήση· αντίθετα, σε αυτά αρμόζει το «περισσότερο» και το «λιγότερο», καθώς και η έκφραση «με διαφορά», και ενίοτε το «πλέον»· τα οποία άλλωστε καθιστούν τη σύγκριση πιο κυριολεκτική· έτσι, ο Ιωσήφ ήταν ωραίος σε σύγκριση με τους αδελφούς του. Επίσης, ένα αστέρι δεν είναι «ανώτερο» από ένα άλλο αστέρι, αλλά διαφέρει ως προς τη δόξα· έτσι και ο Σωτήρας, όταν συγκρίνεται με τους ανθρώπους ως άνθρωπος, δεν χαρακτηρίζεται ανώτερος σε ομορφιά, αλλά «ωραίος σε σχέση με τους υιούς των ανθρώπων». Όταν, όμως, συγκρίνονται μεταξύ τους τα ετεροειδή, τότε η λέξη «ανώτερος» χρησιμοποιείται καταλληλότερα. Έτσι άλλωστε έχει γραφτεί: «Διότι η σοφία είναι ανώτερη από τους πολύτιμους λίθους». Ποια κοινωνία φύσεως υπάρχει όμως ανάμεσα στη σοφία και τους λίθους; Εάν, λοιπόν, η σύγκριση έχει διαφορετικό χαρακτήρα στα ομοειδή, ενώ στα ανόμοια κατά τη φύση τοποθετείται το «ανώτερος», ο Υιός δεν θα είναι όμοιος με τους αγγέλους, ούτε κτιστός όπως εκείνοι, αλλά η σύγκρισή Του υποδηλώνει απόλυτη υπεροχή. Και ακριβώς επειδή ονομάζεται ανώτερος (κρείττων), θα είναι μάλλον ετεροειδής παρά ομοειδής σε σχέση με αυτούς.

Και εδώ καταρχάς πρέπει να παρατηρηθεί ότι ονομάζεται «σοφία» απολύτως· διότι λέγει «εγώ [η σοφία] κατοίκησα μαζί με τη βουλή» και δεν έχει ειπωθεί «σοφία του Θεού». Αλλά όπως ακριβώς στον Ευαγγελιστή το «εν αρχή ην ο Λόγος» γράφτηκε απολύτως, και πάλι «ο Λόγος ην προς τον Θεόν», και δεν ειπώθηκε «ο Λόγος του Θεού», για να μην νομίσει κανείς ότι αυτός αναφέρεται ως κάτι το σχετικό, ούτε ως συμβεβηκός στον Θεό, αλλά ως ενυπόστατος και ζωντανός (για αυτό και προσθέτει «και Θεός ην ο Λόγος», χωρίς να πει «και του Θεού ην ο Λόγος»), έτσι συμβαίνει και στην περίπτωση της σοφίας· διότι ένα και το αυτό ήταν ο Θεός Λόγος και η Σοφία. Γι' αυτό ονομάζεται απολύτως στις Παροιμίες, τόσο στα ρητά που προπαρατέθηκαν, όσο μάλιστα και σε εκείνα όπου λέγεται με αυτόν τον τρόπο: «μακάριος ο άνθρωπος που βρήκε σοφία» και «ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη» και «πες ότι η σοφία είναι αδελφή σου» και «εσύ κήρυξε τη σοφία, ώστε να σε ακολουθήσει η φρόνηση» και «διότι η σοφία είναι ανώτερη από πολύτιμους λίθους» και «η σοφία έχτισε οίκο για τον εαυτό της, και τον στήριξε σε επτά στύλους» και όσα άλλα παρόμοια με αυτά αναφέρονται στο ίδιο βιβλίο. Στα χωρία αυτά πουθενά δεν ονομάστηκε «σοφία του Θεού», αλλά απροσδιόριστα «η σοφία», για να μην νομίσουμε ότι αυτή είναι κάποιο συμβεβηκός στον Θεό, όπως ακριβώς η επιστήμη στον επιστήμονα άνθρωπο, αλλά ότι είναι ενυπόστατη και ζωντανή σοφία, η οποία είναι η ίδια με τον Υιό του Θεού.

«Διότι είναι προτιμότερο να εμπορεύεται κανείς αυτήν, παρά θησαυρούς από χρυσό και ασήμι. Είναι δε πολυτιμότερη από τους πολυτελείς λίθους· κανένα πονηρό δεν μπορεί να της αντισταθεί· και κανένα πολύτιμο πράγμα δεν είναι αντάξιό της.» «Τα γεννήματα της φρονήσεως είναι προτιμότερα από το ασήμι.» «Οι οδοί της είναι οδοί καλές, και όλα τα μονοπάτια της βρίσκονται μέσα στην ειρήνη. Είναι δέντρο ζωής για όλους όσοι την κρατούν γερά.» «Απόκτησε σοφία, απόκτησε σύνεση· μην την ξεχάσεις, για να δώσει στο κεφάλι σου στεφάνι χαρίτων.» «Λάβετε την παιδεία και όχι το ασήμι, και τη γνώση περισσότερο από το δοκιμασμένο χρυσάφι. Διότι η σοφία είναι ανώτερη από τους πολυτελείς λίθους· και κανένα πολύτιμο πράγμα δεν είναι αντάξιό της.» «Γιε μου, εάν γίνεις σοφός για τον εαυτό σου, θα είσαι και για τον πλησίον σου.» «Περπατώ σε οδούς δικαιοσύνης και κινούμαι ανάμεσα σε δρόμους δικαιοσύνης, λέει η Σοφία.» «Ο συνετός άνδρας είναι θρόνος της επίγνωσης.» «Με τη σοφία οικοδομείται ο οίκος, και με τη σύνεση ανορθώνεται.» «Όταν ο άνθρωπος αγαπά τη σοφία, ευφραίνεται ο πατέρας.» «Είναι προτιμότερος ένας νέος φτωχός και σοφός, παρά ένας βασιλιάς ηλικιωμένος και άφρονας.» «Πορεύσου προς τη λάμψη της σοφίας, απέναντι από το φως της.» «Ποιος ανέβηκε στον ουρανό και την πήρε, και την κατέβασε από τα σύννεφα; Ποιος πέρασε πέρα από τη θάλασσα και τη βρήκε; Δεν υπάρχει κανείς που να γνωρίζει την οδό της, ούτε κανείς που να αναλογίζεται το μονοπάτι της· αλλά Εκείνος που γνωρίζει τα πάντα, τη γνωρίζει· την ανακάλυψε με τη σύνεσή Του.» «