Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 8:12

Εάν ο Θεός είναι και ονομάζεται πηγή σοφίας και ζωής, όπως αφενός λέει μέσω του Ιερεμία: «Εμένα εγκατέλειψαν, την πηγή του ζώντος ύδατος»· και πάλι: «Θρόνος δόξας υψωμένος, το αγίασμά μας, η υπομονή του Ισραήλ, Κύριε, όλοι όσοι σε εγκαταλείπουν ας ντροπιαστούν· όσοι αποστατούν ας γραφτούν πάνω στη γη, διότι εγκατέλειψαν τον Κύριο, την πηγή της ζωής»· και αφετέρου στον Βαρούχ είναι γραμμένο: «Εγκαταλείψατε την πηγή της σοφίας»· είναι επόμενο η ζωή και η σοφία ούτε να είναι ξένες προς την ουσία της πηγής, αλλά να είναι οικείες σε αυτήν, ούτε να είναι κάποτε ανύπαρκτες, αλλά να υπάρχουν πάντοτε. Και αυτά είναι ο Υιός, ο οποίος λέει: «Εγώ είμαι η ζωή», και, «Εγώ, η σοφία, κατεσκήνωσα μαζί με τη βουλή». Πώς, λοιπόν, δεν ασεβεί εκείνος που λέει: «Υπήρξε κάποτε καιρός που δεν υπήρχε ο Υιός»; Διότι είναι το ίδιο σαν να λέει: «Υπήρξε κάποτε καιρός που η πηγή ήταν ξηρή, χωρίς τη ζωή και τη σοφία». Μια τέτοια όμως δεν θα μπορούσε να είναι πηγή· διότι αυτό που δεν γεννά από τον εαυτό του δεν είναι πηγή. Και από πόση ατοπία είναι γεμάτο αυτό! Διότι, από τη μια, ο Θεός υπόσχεται σε όσους πράττουν το θέλημά του ότι θα γίνουν σαν πηγή από την οποία δεν εξέλιπε ποτέ το νερό, λέγοντας μέσω του προφήτη Ησαΐα: «Και θα χορτάσεις, όπως ακριβώς επιθυμεί η ψυχή σου, και τα οστά σου θα παχύνουν, και θα είσαι σαν κήπος άφθονα ποτισμένος, και σαν πηγή από την οποία δεν εξέλιπε το νερό»· αυτοί, από την άλλη, τολμούν να δυσφημούν τον Θεό, ο οποίος ονομάζεται και είναι πηγή της σοφίας, θεωρώντας τον άγονο και ότι κάποτε στερήθηκε την ίδια του τη σοφία.

Εάν ο Θεός είναι και ονομάζεται πηγή σοφίας και ζωής, όπως λέει μέσω του Ιερεμία: «εμένα εγκατέλειψαν, την πηγή του ζωντανού νερού», και πάλι: «θρόνος δόξας υψωμένος είναι το αγίασμά μας· η ελπίδα του Ισραήλ, Κύριε, όλοι όσοι σε εγκαταλείπουν ας καταντροπιαστούν· όσοι αποστατούν ας γραφτούν στο χώμα, διότι εγκατέλειψαν τον Κύριο, την πηγή της ζωής», ενώ στον Βαρούχ έχει γραφτεί: «εγκαταλείψατε την πηγή της σοφίας», τότε θα ήταν επόμενο η ζωή και η σοφία ούτε να είναι ξένες προς την ουσία της πηγής, αλλά γνήσια δικά της χαρακτηριστικά, ούτε να είναι κάποτε ανύπαρκτες, αλλά να υπάρχουν πάντοτε. Και αυτά είναι ο Υιός, ο οποίος λέει: «Εγώ είμαι η ζωή» και «Εγώ, η σοφία, κατοίκησα μαζί με τη σύνεση». Πώς, λοιπόν, δεν ασεβεί εκείνος που λέει «υπήρξε καιρός που δεν υπήρχε ο Υιός»; Διότι είναι το ίδιο σαν να λέει «υπήρξε καιρός που η πηγή ήταν ξηρή, χωρίς τη ζωή και τη σοφία». Μια τέτοια όμως δεν θα μπορούσε να είναι πηγή· διότι εκείνο που δεν γεννά από τον εαυτό του δεν είναι πηγή. Και από πόσο παραλογισμό είναι γεμάτο αυτό! Διότι ο μεν Θεός υπόσχεται σε όσους πράττουν το θέλημά του ότι θα γίνουν σαν πηγή από την οποία δεν λείπει το νερό, λέγοντας μέσω του προφήτη Ησαΐα: «και θα χορτάσεις, όπως ακριβώς επιθυμεί η ψυχή σου, και τα οστά σου θα αναζωογονηθούν, και θα είσαι σαν πλούσια ποτισμένος κήπος και σαν πηγή που δεν της έλειψε το νερό»· αυτοί όμως τολμούν να δυσφημούν τον Θεό, ο οποίος ονομάζεται και είναι πηγή της σοφίας, παρουσιάζοντάς τον ως άγονο και ισχυριζόμενοι ότι στερήθηκε κάποτε τη δική του σοφία.

Διότι, όπως ακριβώς εκείνος που λέει μόνο το «ομοιούσιον» δεν αναγνωρίζει πάντοτε και το εκ της ουσίας, έτσι και εκείνος που λέει το «ομοούσιον» φανερώνει το νόημα και των δύο, δηλαδή και του ομοιοουσίου και του εκ της ουσίας. Και αυτοί, λοιπόν, όταν αντιτάσσονται πάλι σε εκείνους που υποστηρίζουν ότι ο Λόγος είναι κτίσμα και δεν θέλουν να είναι Αυτός γνήσιος Υιός, έχουν αντλήσει τις εναντίον τους αποδείξεις από τα ανθρώπινα παραδείγματα του υιού και του πατέρα, με την εξαίρεση αυτού του σημείου, ότι δηλαδή ο Θεός δεν είναι σαν τον άνθρωπο ούτε η γέννηση του Υιού είναι όμοια με την ανθρώπινη τεκνογονία, αλλά είναι όπως ταιριάζει στον Θεό και όπως αρμόζει σε εμάς να την κατανοούμε. Διότι έχουν ονομάσει τον Πατέρα πηγή της σοφίας και της ζωής, ενώ τον Υιό απαύγασμα του αϊδίου φωτός και ότι ο Ίδιος είναι το γέννημα από την πηγή, το οποίο λέει: «Εγώ είμαι η ζωή» και «Εγώ είμαι η σοφία, που κατέστησα κατοικία μου τη βουλή». Αλλά το απαύγασμα εκ του φωτός, το γέννημα εκ της πηγής και τον Υιό εκ του Πατρός, πώς αλλιώς θα μπορούσε κάποιος να τα ονομάσει πιο ταιριαστά παρά «ομοούσιον»; Μήπως, λοιπόν, επειδή τα ανθρώπινα γεννήματα είναι ομοούσια, πρέπει να φοβόμαστε μήπως ο Υιός, ονομαζόμενος ομοούσιος, θεωρηθεί και Αυτός ως ανθρώπινο γέννημα; Μη γένοιτο· δεν έχουν έτσι τα πράγματα. Αλλά αυτό επιδέχεται και άμεση λύση· διότι ο Υιός είναι Λόγος και Σοφία του Πατρός, από τα οποία γίνεται γνωστό το απαθές και το αμέριστο της γεννήσεώς Του από τον Πατέρα.

ΑΛΛΟ. Πηγή σοφίας και ζωής ονομάζεται και είναι ο Θεός. Διότι μέσω του Ιερεμία λέει: «Εμένα εγκατέλειψαν, την πηγή του ζωντανού ύδατος.» Και πάλι: «Θρόνος δόξας υψωμένος, το αγίασμά μας, η υπομονή του Ισραήλ, είναι ο Κύριος. Όλοι όσοι σε εγκαταλείπουν ας καταντροπιαστούν, όσοι αποστατούν πάνω στη γη. Ας γραφτεί ότι εγκατέλειψαν την πηγή της ζωής, τον Κύριο.» Μέσω δε του Βαρούχ: «Εγκαταλείψατε την πηγή της σοφίας.» Εφόσον λοιπόν έτσι είναι και έτσι ονομάζεται ο Θεός, είναι φυσικό επακόλουθο να συνυπάρχουν με την πηγή της σοφίας και όσα προέρχονται από αυτήν· επειδή δεν θα μπορούσε να είναι πηγή χωρίς να αναβλύζει τίποτα. Επομένως, το να λέει κανείς «Υπήρξε καιρός που δεν υπήρχε ο Υιός», ο οποίος λέει «Εγώ είμαι η ζωή, και εγώ η σοφία, εγώ κατεσκήνωσα τη βουλή», είναι σαν να ομολογεί ξεκάθαρα ότι η πηγή ήταν κάποτε ξηρή και άγονη. Εάν όμως αυτό είναι ασεβές, διότι η θεία φύση είναι πάντοτε καρπογόνος και δεν υπάρχει σε αυτήν τίποτα το καινοφανές, άρα ο γνήσιος Λόγος, που προέρχεται από Αυτόν, ήταν συναΐδιος με Εκείνον που τον γέννησε, αναβλύζοντας σαν από κάποια πηγή από την πατρική ουσία.

Νομίζω δε ότι, για καθέναν που διαθέτει σύνεση, από μία ή δύο ή πέντε μαρτυρίες περί των όσων κακώς έχουν επινοηθεί από αυτούς και τα οποία ελέγχονται και ανατρέπονται, καθώς όλη η αλήθεια κηρύσσεται και επιβεβαιώνεται σαφώς μέσα στην ορθόδοξη πίστη, αυτοί θα ελεγχθούν από τους προαναφερθέντες που διαθέτουν θεϊκό νου, ακόμη κι αν μετά από αυτές τις ανασκευές προβάλουν αμέτρητες άλλες επινοημένες φράσεις. Διότι από τις λίγες θα ανασκευαστούν και οι περισσότερες, εφόσον έχουν την ίδια ισχύ. 20. Και θα αρχίσω πρώτα να ομιλώ από εκεί από όπου διανοήθηκαν να φυτέψουν κακώς τη ρίζα της πικρίας τους, δηλαδή από τον λόγο που ειπώθηκε από τον Σολομώντα: «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του». Και βεβαίως πουθενά η Γραφή δεν το επιβεβαίωσε, ούτε κάποιος από τους αποστόλους μνημόνευσε αυτήν τη φράση, ώστε να την αποδώσει στο όνομα του Χριστού. Επομένως, δεν ομιλεί επ' ουδενί περί του Υιού του Θεού, ακόμη και όταν λέγει ότι «εγώ η σοφία κατοίκησα με τη βουλή και τη γνώση, και επικαλέστηκα τη σύνεση». Διότι πόσες είναι οι καταχρηστικώς ονομαζόμενες σοφίες του Θεού; Μία όμως είναι η πραγματική, ο Μονογενής, ο οποίος δεν ονομάζεται έτσι καταχρηστικώς, αλλά κατ' αλήθειαν. Διότι τα πάντα είναι σοφία του Θεού, και όσα προέρχονται από τον Θεό, είναι σοφία.

Και πολλά μπορούν να ειπωθούν περί της σοφίας, και «ποιος είναι ο τόπος της φρονήσεως, και η σοφία από πού βρέθηκε;» Εάν, λοιπόν, αυτή η υμνούμενη σοφία λέει: «Εγώ, η σοφία, συγκατοίκησα με τη βουλή και τη γνώση, και εγώ επικαλέστηκα την έννοια. Δι' εμού οι βασιλείς βασιλεύουν, και δι' εμού οι μεγιστάνες μεγαλύνονται, και οι ισχυροί νομοθετούν δικαιοσύνη, και οι ηγεμόνες κυβερνούν τη γη. Εγώ αγαπώ εκείνους που με αγαπούν, και εκείνοι που με αναζητούν θα με βρουν· σε εμένα ανήκει ο πλούτος και η δόξα και η κτήση πολλών αγαθών και η δικαιοσύνη. Περπατώ στην οδό της δικαιοσύνης και αναστρέφομαι ανάμεσα στους δρόμους του δικαίου, για να μοιράσω σε αυτούς που με αγαπούν ύπαρξη και περιουσία, και να γεμίσω τους θησαυρούς τους με αγαθά. Εάν σας αναγγείλω όσα γίνονται καθημερινά, θα θυμηθώ να απαριθμήσω τα από αιώνος. Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του, προ του αιώνος με θεμελίωσε εν αρχή, προτού δημιουργήσει τη γη και προτού δημιουργήσει τις αβύσσους, προτού προέλθουν οι πηγές των υδάτων, και προτού εδραιωθούν τα όρη, και προ πάντων των βουνών με γεννά», και τα εξής. Προφανώς, επειδή κάποιοι επιθυμούν να αντιλέξουν στο ρητό, οι αντίπαλοι χρησιμοποιούν ως ανθυποφορά το όνομα της σοφίας και την αλληλουχία του λόγου που λέει «ο Κύριος με έκτισε», σε συνδυασμό με το «εγώ, η σοφία, συγκατοίκησα με τη βουλή»· λέγοντας ότι «ιδού, η σοφία από την αρχή ονόμασε τον εαυτό της και προχωρώντας στη συνέχεια υποδηλώνει τον εαυτό της λέγοντας: ο Κύριος με έκτισε».

Διότι, ιδού, λέγει παραπάνω: «Εγώ είμαι η σοφία», και παρακάτω λέγει: «Εάν σας αναγγείλω όσα γίνονται καθημερινά, θα θυμηθώ να απαριθμήσω εκείνα που υπάρχουν από τους αιώνες». Και τι λέγει; «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του». 21. Αναφέραμε δε ότι υπάρχουν πολλές σοφίες που λέγονται καταχρηστικώς και έχουν δοθεί κατά καιρούς από τον Θεό, διότι ο Θεός επιτελεί τα πάντα με σοφία. Μία όμως είναι η πραγματική σοφία του Πατρός, ο ενυπόστατος Θεός Λόγος. Διότι η συγκεκριμένη ρήση δεν με αναγκάζει οπωσδήποτε να αναφέρομαι στον Υιό του Θεού· καθότι ούτε η Γραφή το δήλωσε, ούτε κάποιος από τους αποστόλους το μνημόνευσε, αλλά ούτε και το Ευαγγέλιο. Εάν πάλι αυτό εκλαμβανόταν ως αναφορά στον Υιό του Θεού, η ρήση δεν σημαίνει το ίδιο ούτε έχει τεθεί προς κυριολεκτική ερμηνεία. Διότι ολόκληρο το βιβλίο αποτελείται από Παροιμίες. Και καθετί που διατυπώνεται παροιμιωδώς δεν ταυτίζεται με την εσωτερική του έννοια, αλλά με άλλη διατύπωση περιγράφεται και με άλλη έννοια αλληγορείται. Εάν λοιπόν λέγει αυτό, και τολμούν ορισμένοι να το αποδίδουν στον Υιό του Θεού —μη γένοιτο· η ρήση αυτή δεν αποδίδεται στη θεότητά Του.

Διότι, αφού η Σοφία είπε «εγώ, η σοφία, κατεσκήνωσα μαζί με τη βουλή» και τα εξής, και αφού μετέβη στον λόγο περί του «δι' ου» (διότι είπε «δι' εμού οι βασιλείς» και το «εάν σας αναγγείλω τα όσα γίνονται δι' εμού, θα θυμηθώ να απαριθμήσω τα από αιώνος») και αφού είπε «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών αυτού για τα έργα του, προ του αιώνος με εθεμελίωσε, και προ πάντων με γεννά», αντί μεν της λέξεως «αρχή» έλαβε ο Απόστολος τη λέξη «πρώτος», αντί δε του «με γεννά» τη λέξη «τόκος», και αντί ολόκληρης μαζί της φράσεως «με έκτισε ως αρχή των οδών αυτού και με γεννά» έλαβε το «πρωτότοκος πάσης κτίσεως», αντί δε του «εθεμελίωσε» το «εν αυτώ εκτίσθησαν τα πάντα», και αντί του «δι' εμού τα από αιώνος», το «είτε θρόνοι είτε κυριότητες είτε αρχές είτε εξουσίες· τα πάντα δι' αυτού και εις αυτόν έχουν κτιστεί».

Εφόσον, λοιπόν, όλες οι αποστολικές λέξεις εξισώνονται επακριβώς με αυτές που αφορούν τη σοφία, δηλαδή το «αρχή» με το «πρώτος» και το «γεννά» με το «τόκος», και το «με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του» με το «πρωτότοκος πάσης κτίσεως», ενώ αντί του «με θεμελίωσε» υπάρχει το «εν αυτώ εκτίσθη», και αντί του «δι' εμού τα από αιώνος» το «τα πάντα δι' αυτού», είναι φανερό ότι και η «εικόνα» δεν ενέχει την έννοια του πάθους, αλλά έχει χρησιμοποιηθεί αντί του «εγώ είμαι η σοφία», και όπως η σοφία του σοφού είναι υιός, ουσία από ουσία, έτσι και η εικόνα της ουσίας είναι όμοια. Γι' αυτό και νοήθηκε ως «εικόνα του αόρατου Θεού» η σοφία, η οποία είναι ο Υιός. Και έχουμε όλες τις λέξεις να εξισώνονται: αντί για τον «σοφό» υπάρχει ο «Θεός», αντί για τη «σοφία» η «εικόνα», αντί για την «αρχή» ο «πρώτος», αντί για το «γεννά» ο «τόκος», και αντί για όλα μαζί, λέμε: αντί του «με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του και με γεννά», χρησιμοποιείται το «πρωτότοκος πάσης κτίσεως», αντί του «με θεμελίωσε» το «εν αυτώ εκτίσθη», και αντί του «δι' εμού» το «τα πάντα δι' αυτού και εις αυτόν».

Και αυτά μεν θα ίσχυαν, αν η επιγραφή αναφερόταν στο ίδιο το πρόσωπο του Σολομώντα, φέροντας κατά τους Εβδομήκοντα την ένδειξη «εις Σολομώντα»· αν όμως, κατά τους υπόλοιπους ερμηνευτές, λεχθεί ότι η προφητεία ανήκει στον Σολομώντα, θα πούμε ότι ο ίδιος ο Σολομών, όντας πλήρης Πνεύματος, παρουσιάζει μέσω αυτών τρία πρόσωπα: τον Θεό, προς τον οποίο αναπέμπει την προσευχή, και τον βασιλιά, για τον οποίο είχε πεισθεί ότι βασιλεύει στα πάντα, δηλαδή τον Υιό του Θεού· και τρίτον, τον άνθρωπο τον οποίο προσέλαβε, που γεννήθηκε από το σπέρμα του Δαβίδ και από τον ίδιο τον Σολομώντα, ο οποίος είναι έτερος σε σχέση με τον βασιλιά που είπε μέσω του ψαλμού: «Εγώ δε εγκαταστάθηκα βασιλιάς από αυτόν στη Σιών, το άγιο όρος του, διαγγέλλοντας το πρόσταγμα του Κυρίου. Ο Κύριος είπε προς εμένα: Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα. Ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου, και ως ιδιοκτησία σου τα πέρατα της γης». Διότι, έχοντας εγκατασταθεί σαφώς μέσω αυτών, ακούει από τον Πατέρα: «Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα. Ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου». Γνωρίζει δε και ο ίδιος ο Σολομών τον Υιό του Θεού, ονομάζοντάς τον Σοφία, εκεί όπου εκ μέρους του προσώπου Του στις Παροιμίες λέει τα εξής: «Εγώ, η Σοφία, κατοίκησα μαζί με τη βουλή, και εγώ επικαλέστηκα τη γνώση και την έννοια».

Και ότι βέβαια υπάρχει κάποια προκοσμική ουσία, ζωντανή και υποστατική, η οποία υπηρέτησε τον Πατέρα και Θεό των όλων στη δημιουργία όλων των κτιστών πραγμάτων, ονομαζόμενη Λόγος του Θεού και Σοφία, εκτός από τις αποδείξεις που έχουν ήδη παρατεθεί, είναι δυνατόν να ακούσουμε και την ίδια τη Σοφία να μιλά από το δικό της πρόσωπο, αποκαλύπτοντας τα περί του εαυτού της μέσω του Σολομώντα με απόλυτη σαφήνεια κάπως έτσι: «Εγώ, η σοφία, συγκατοίκησα με τη σύνεση, και εγώ επικαλέστηκα τη γνώση και την επίγνωση. Μέσω εμού οι βασιλείς βασιλεύουν, και οι άρχοντες νομοθετούν δικαιοσύνη· μέσω εμού οι μεγιστάνες δοξάζονται, και οι κυρίαρχοι μέσω εμού κρατούν τη γη». Στα οποία προσθέτει: «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του, προ του αιώνος με εθεμελίωσε· στην αρχή, προτού να δημιουργήσει τη γη, προτού να αναβλύσουν οι πηγές των υδάτων, προτού να εδραιωθούν τα όρη, και προ πάντων των βουνών, με γεννά. Όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν παρούσα μαζί του, και όταν καθιστούσε ασφαλείς τις πηγές κάτω από τον ουρανό, ήμουν μαζί του ρυθμίζοντας τα πάντα. Εγώ ήμουν εκείνη στην οποία έβρισκε χαρά καθημερινά, και ευφραινόμουν ενώπιόν του σε κάθε καιρό, όταν ευφραινόταν έχοντας ολοκληρώσει την οικουμένη». Ότι λοιπόν ο θείος Λόγος προϋπήρχε και εμφανιζόταν σε κάποιους, αν και όχι σε όλους, αυτά ας έχουν λεχθεί από εμάς εν συντομία.

Ψ. Από τις Παροιμίες. Α'. Ολόκληρο το βιβλίο των Παροιμιών φαίνεται να εκφέρεται από το πρόσωπο της Σοφίας, η οποία από τη μία υποδεικνύει τον ηθικό βίο και από την άλλη προσωποποιεί τα λόγια άλλων· άλλοτε προβάλλει αινίγματα, και άλλοτε πάλι διδάσκει κάποια πράγματα για τον εαυτό της, εκπαιδεύοντας σχετικά με το δικό της ένθεο αξίωμα. Από αυτά θα σταχυολογήσουμε εκείνα μέσα από τα οποία μαθαίνουμε ότι η Σοφία είναι ένα θείο ον και απολύτως ενάρετη ως προς τη φύση της, όντας η ίδια με το δεύτερο αίτιο των όλων, μετά τον πρώτο Θεό, και με τον Θεό Λόγο που βρισκόταν εν αρχή προς τον Θεό, αλλά και με την πρόνοια του Θεού που διοικεί και οικονομεί τα σύμπαντα και φθάνει μέχρι τα επίγεια πράγματα, η οποία έχει κτισθεί πριν από κάθε ουσία και υπόσταση, αποτελώντας την αρχή των οδών της όλης δημιουργίας. Τα σχετικά ρητά, λοιπόν, λέγονται ως εκ μέρους της ίδιας της Σοφίας με αυτόν τον τρόπο: «Εγώ η σοφία έκανα κατοικία μου τη βουλή και τη γνώση, και εγώ επικαλέστηκα την ορθή σκέψη. Ο φόβος του Κυρίου μισεί την κακία, την ύβρη και την υπερηφάνεια και τις οδούς των πονηρών, και εγώ μίσησα τις διεστραμμένες οδούς των κακών. Δική μου είναι η βουλή και η ασφάλεια· εγώ είμαι η σύνεση, και δική μου είναι η ισχύς. Δι' εμού οι βασιλείς βασιλεύουν, και οι άρχοντες νομοθετούν δικαιοσύνη. Δι' εμού οι μεγιστάνες δοξάζονται. Εγώ αγαπώ εκείνους που με αγαπούν, και όσοι με αναζητούν θα βρουν χάρη. Πλούτος και δόξα υπάρχουν σε εμένα, καθώς και απόκτηση πολλών αγαθών και δικαιοσύνη».

Πρέπει δε να μην αγνοούμε ότι οι θείοι χρησμοί, επειδή περιέχουν στην εβραϊκή γλώσσα πολύ το υπερβατικό και ως προς τη λέξη και ως προς το νόημα, έτυχαν διαφορετικής μετάφρασης στην ελληνική γλώσσα εξαιτίας της δυσκολίας κατανόησής τους. Εβδομήντα, λοιπόν, Εβραίοι άνδρες όλοι μαζί τις μετέφρασαν ομόφωνα, στους οποίους μάλιστα θα στρέψουμε την προσοχή μας, διότι και στην Εκκλησία του Χριστού είναι αρεστό να χρησιμοποιούνται αυτές. Εάν όμως προκύψει κάπου ανάγκη, δεν θα παραλείψουμε ούτε τις εκδόσεις των μεταγενέστερων νεότερων μεταφραστών, τις οποίες αρέσκονται ακόμη και σήμερα να χρησιμοποιούν οι Ιουδαίοι, ώστε τα επιχειρήματα της απόδειξης να τύχουν για εμάς ασφαλέστερης τεκμηρίωσης από παντού. Έχοντας προτάξει αυτά ως προοίμιο, ας καταπιαστούμε πλέον λοιπόν με τις θεόπνευστες φωνές. 〈〈Από τις Παροιμίες〉〉. «Εγώ, η σοφία, συγκατοίκησα με τη βουλή, και τη γνώση και την κατανόηση εγώ τις επικαλέστηκα. Ο φόβος του Κυρίου μισεί την αδικία, την ύβρη και την υπερηφάνεια και τις οδούς των πονηρών· εγώ δε εμίσησα τις διεστραμμένες οδούς των κακών. Δική μου είναι η βουλή και η ασφάλεια, δική μου η φρόνηση, και δική μου η ισχύς· δι' εμού οι βασιλείς βασιλεύουν, και οι άρχοντες νομοθετούν δικαιοσύνη· δι' εμού οι μεγιστάνες δοξάζονται, και οι ηγεμόνες δι' εμού κυβερνούν τη γη. Εγώ αγαπώ αυτούς που με αγαπούν, και εκείνοι που με αναζητούν θα βρουν χάρη. Πλούτος και δόξα υπάρχουν σε εμένα, και απόκτηση πολλών αγαθών και δικαιοσύνη. Είναι προτιμότερο να καρπώνεται κανείς εμένα παρά χρυσάφι και πολλούς πολύτιμους λίθους, και τα δικά μου γεννήματα είναι ανώτερα από εκλεκτό ασήμι».

Η πριν από τα γενητά θεία και πανάρετη ουσία, η νοερή και πρωτότοκη εικόνα της αγενήτου φύσεως, ο γνήσιος και μονογενής Υιός του Θεού των όλων, ο οποίος έχει πολλά ονόματα και για τον οποίο θεολογούμε με πάρα πολλές προσηγορίες, στο παρόν κείμενο τιμάται με το αξίωμα και την προσηγορία της σοφίας. Έχουμε δε διδαχθεί να τον ονομάζουμε Λόγο του Θεού και φως και ζωή και αλήθεια και, πάνω από όλα, «Χριστό, Θεού δύναμη και Θεού σοφία». Ήδη, λοιπόν, στο προκείμενο κείμενο ο ίδιος ομιλεί για τον εαυτό του, ως ζώσα και αυθυπόστατη σοφία του Θεού, μέσω του σοφότατου Σολομώντα: «Εγώ, η σοφία, κατοίκησα μαζί με τη σύνεση, και εγώ επικαλέστηκα τη γνώση και την κατανόηση», λέγοντας και όσα ακολουθούν αυτά. Αλλά και έχοντας αναλάβει τη διοίκηση και την πρόνοια των όλων, προσθέτει: «Μέσω εμού οι βασιλείς βασιλεύουν και οι άρχοντες θεσπίζουν δικαιοσύνη· μέσω εμού οι μεγιστάνες δοξάζονται». Έπειτα, αφού είπε ότι θα μνημονεύσει τα προαιώνια, προσθέτει λέγοντας: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του, προ του αιώνος με εθεμελίωσε». Με τα λόγια αυτά διδάσκει ταυτόχρονα ότι και ο ίδιος είναι γενητός και δεν ταυτίζεται με τον αγένητο, έχοντας ουσιωθεί πριν από κάθε αιώνα και έχοντας προβληθεί ως θεμέλιο όλων των γενητών πραγμάτων. Γι' αυτό είναι εύλογο ότι ο θείος απόστολος, ορμώμενος από αυτό, λέει γι' αυτόν: «ο οποίος είναι εικόνα του αοράτου, πρωτότοκος όλης της κτίσεως, διότι σε αυτόν κτίστηκαν τα πάντα, αυτά που βρίσκονται στον ουρανό και αυτά που βρίσκονται επί της γης».

ΙΔ΄. ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΑΙΤΙΟΥ Ο μεν Θαλής ο Μιλήσιος αποφάνθηκε ότι αρχή των πάντων είναι το ύδωρ, ο δε Αναξιμένης ο αέρας, ο Ηράκλειτος το πυρ, ο Πυθαγόρας οι αριθμοί, ο Επίκουρος μαζί με τον Δημόκριτο τα άτομα σώματα, και ο Εμπεδοκλής τα τέσσερα στοιχεία. Ας δούμε, λοιπόν, και τα λόγια των Εβραίων. Μετά την άναρχη και αγένητη ουσία του Θεού των όλων, η οποία είναι άμικτη και επέκεινα κάθε κατάληψης, εισάγουν μία δεύτερη ουσία και θεία δύναμη, αρχή όλων των γενητών, που έλαβε πρώτη υπόσταση και γεννήθηκε από το πρώτο αίτιο, ονομάζοντάς την Λόγο και Σοφία και Δύναμη του Θεού. Αυτό δε πρώτος το διδάσκει ο Ιώβ λέγοντας: «Από πού βρέθηκε η σοφία; Και ποιος είναι ο τόπος της γνώσης; Δεν γνωρίζει ο θνητός την οδό της ούτε βέβαια βρέθηκε μεταξύ των ανθρώπων, έχουμε όμως ακούσει τη δόξα της. Ο Κύριος καθόρισε την οδό της, και αυτός γνωρίζει τον τόπο της». Και ο Δαβίδ επίσης, κάπου στους ψαλμούς, αποκαλώντας τη σοφία με άλλο όνομα, λέει: «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί», εξυμνώντας με αυτόν τον τρόπο τον Λόγο του Θεού που είναι δημιουργός των πάντων. Αλλά και ο γιος του, ο Σολομών, προσωποποιώντας την ίδια τη σοφία, λέει κάπως έτσι: «Εγώ, η σοφία, έκανα κατοικία μου τη βουλή και τη γνώση, και επικαλέστηκα τη σύνεση. Μέσω εμού οι βασιλείς βασιλεύουν, και οι άρχοντες θεσπίζουν δικαιοσύνη».

Και ο γιος του και συνάμα διάδοχός του, ο Σολομών, παρουσιάζοντας το ίδιο νόημα με διαφορετική προσωνυμία, λέγοντας «σοφία» αντί για «Λόγο», εκθέτει τα εξής ωσάν από το δικό της πρόσωπο: «Εγώ, η σοφία, εγκαταστάθηκα στη βουλή, και εγώ επικαλέσθηκα τη γνώση και την έννοια». Έπειτα στη συνέχεια προσθέτει: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του· προ του αιώνος με εθεμελίωσε, στην αρχή προτού ποιήσει τη γη, προτού εδραιωθούν τα όρη· και προ πάντων των βουνών με γεννά. Όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν παρούσα μαζί του». Στον ίδιο πάλι ανήκουν και τα εξής: «Ο Θεός με τη σοφία εθεμελίωσε τη γη, και ετοίμασε τους ουρανούς με φρόνηση». Ακόμη, λέγεται ότι είναι δικά του και τα εξής: «Όσα είναι κρυφά και φανερά τα γνώρισα· διότι με δίδαξε η σοφία, η τεχνίτρια των πάντων». Έπειτα προσθέτει: «Το τι είναι όμως η σοφία και πώς δημιουργήθηκε, θα το αναγγείλω και δεν θα σας αποκρύψω μυστήρια, αλλά θα την εξιχνιάσω από την αρχή της γένεσής της». Και στη συνέχεια διασαφηνίζει τα εξής: «Διότι αυτή είναι πνεύμα νοερό, άγιο, μονογενές, πολυμερές, λεπτό, ευκίνητο, τρανό, αμόλυντο, παντοδύναμο, παντεπόπτη, που διεισδύει μέσα από όλα τα νοερά, καθαρά και λεπτότατα πνεύματα. Διότι η σοφία είναι πιο κινητική από κάθε κίνηση. Διέρχεται δε και εισχωρεί μέσα από τα πάντα εξαιτίας της καθαρότητάς της. Επειδή είναι ατμίδα της δυνάμεως του Θεού και καθαρή απόρροια της δόξας του Παντοκράτορος. Για τον λόγο αυτόν, τίποτε το μολυσμένο δεν παρεισφρέει μέσα της».

Και επιβεβαιώνει τον λόγο του προσθέτοντας στη συνέχεια: ονομάστηκε, λοιπόν, «πρωτότοκος πάσης κτίσεως» εξαιτίας της κατά σάρκα γέννησής του, και όχι 〈λόγω της πρώτης〉, όπως αυτοί νομίζουν, 〈κτίσεως〉. Και συμπληρώνει: επομένως, αυτός ο αγιώτατος Λόγος δεν είχε ονομαστεί «πρωτότοκος πάσης κτίσεως» πριν από την ενανθρώπηση (διότι πώς είναι δυνατόν αυτός που υπάρχει αιώνια να είναι πρωτότοκος κάποιου;), αλλά τον πρώτο «καινό άνθρωπο», στον οποίο ο Θεός θέλησε «να ανακεφαλαιώσει τα πάντα», αυτόν οι θείες Γραφές ονομάζουν «πρωτότοκο πάσης κτίσεως». Και πάλι προσθέτει: ακούς πώς όχι μόνο αυτά, αλλά και τα προϋπάρχοντα «στον ουρανό και στη γη» συμβαίνει να έχουν «κτιστεί σε αυτόν» σύμφωνα με την καινή κτίση. Αυτά, λοιπόν, ανέφερε, λέγοντας ότι εξαιτίας της σάρκας ονομάστηκε πρωτότοκος πάσης κτίσεως· πρόσεξε δε πώς και το «ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του» το ανάγει πάλι στη σάρκα, χωρίς να δίνει προσοχή στη θεία Γραφή, η οποία στο βιβλίο των Παροιμιών μιλάει εκ προσώπου της Σοφίας με αυτόν τον τρόπο: «Εγώ η σοφία συγκατοίκησα με τη βουλή, και εγώ επικαλέστηκα τη γνώση και την έννοια· δι' εμού οι βασιλείς βασιλεύουν, και οι άρχοντες ορίζουν τη δικαιοσύνη». Και στα παραπάνω, η ίδια η σοφία προσθέτει αμέσως μετά: «σε οδούς δικαιοσύνης περπατώ, και αναστρέφομαι ανάμεσα σε τρίβους κρίσεως, για να μοιράσω σε αυτούς που με αγαπούν ύπαρξη, και να γεμίσω τους θησαυρούς τους με αγαθά».

Κγ΄. Και σοφία επίσης τον ονομάζει ο Σολομών στις Παροιμίες, λέγοντας: «Η σοφία οικοδόμησε για τον εαυτό της οίκο και στήριξε επτά στύλους» και τα εξής. Και ότι η σοφία υπήρχε προ του κόσμου, ζωντανή και ενυπόστατη, ο ίδιος δίδασκε διατυπώνοντας αυτά τα λόγια εκ μέρους της: «Εγώ, η σοφία, κατεσκήνωσα μαζί με τη βουλή, και τη γνώση και την έννοια εγώ επικαλέστηκα», προσθέτοντας στη συνέχεια: «Δι' εμού οι βασιλείς βασιλεύουν και οι δυνάστες θεσπίζουν δικαιοσύνη, δι' εμού οι μεγιστάνες μεγαλύνονται, και οι άρχοντες δι' εμού κρατούν την εξουσία».

ΚΑʹ. Πώς πρέπει να νοείται το «εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Ο μεν μέγας ευαγγελιστής Ιωάννης, λοιπόν, κήρυττε με ποικίλους τρόπους τη θεολογία του Σωτήρα μας, με τον τρόπο που έχει εκτεθεί. Το πώς όμως ο Μάρκελλος, έχοντας αρνηθεί αυτήν, κατέληξε στην ιουδαϊκή απιστία, έχει φανερωθεί μέσα από όσα έχουν ειπωθεί. Το πώς, επίσης, παρερμήνευε με διεστραμμένο τρόπο τις κοινώς αποδεκτές και σαφείς διδασκαλίες περί του Σωτήρα μας, θα μπορούσε κανείς να το μάθει και από πάρα πολλές άλλες αφηγήσεις του, αλλά βεβαίως και από την εξής. Στις Παροιμίες του Σολομώντα εισάγεται η Σοφία να αναφέρει τα εξής αυτοπροσώπως για τον εαυτό της: «Εγώ, η Σοφία, κατοίκησα μαζί με τη βουλή, και εγώ επικαλέστηκα τη γνώση και τη σύνεση. Ο φόβος του Κυρίου μισεί την κακία, την ύβρη και την υπερηφάνεια και τις οδούς των πονηρών· εγώ δε μίσησα τις διεστραμμένες οδούς των κακών. Δική μου είναι η βουλή και η ασφάλεια, εγώ είμαι η σύνεση, δική μου και η ισχύς. Δι' εμού βασιλεύουν οι βασιλείς, και οι εξουσιαστές νομοθετούν δικαιοσύνη· δι' εμού μεγαλύνονται οι άρχοντες, και οι ηγεμόνες δι' εμού κυβερνούν τη γη. Εγώ αγαπώ αυτούς που με αγαπούν, και εκείνοι που με αναζητούν θα με βρουν. Σε εμένα υπάρχει πλούτος και δόξα, και απόκτηση πολλών αγαθών και δικαιοσύνη. Είναι καλύτερο να καρπώνεται κανείς εμένα παρά το χρυσάφι και τους πολύτιμους λίθους, και τα δικά μου γεννήματα είναι ανώτερα από το εκλεκτό ασήμι».

Και εδώ καταρχάς πρέπει να παρατηρηθεί ότι ονομάζεται «σοφία» απολύτως· διότι λέγει «εγώ [η σοφία] κατοίκησα μαζί με τη βουλή» και δεν έχει ειπωθεί «σοφία του Θεού». Αλλά όπως ακριβώς στον Ευαγγελιστή το «εν αρχή ην ο Λόγος» γράφτηκε απολύτως, και πάλι «ο Λόγος ην προς τον Θεόν», και δεν ειπώθηκε «ο Λόγος του Θεού», για να μην νομίσει κανείς ότι αυτός αναφέρεται ως κάτι το σχετικό, ούτε ως συμβεβηκός στον Θεό, αλλά ως ενυπόστατος και ζωντανός (για αυτό και προσθέτει «και Θεός ην ο Λόγος», χωρίς να πει «και του Θεού ην ο Λόγος»), έτσι συμβαίνει και στην περίπτωση της σοφίας· διότι ένα και το αυτό ήταν ο Θεός Λόγος και η Σοφία. Γι' αυτό ονομάζεται απολύτως στις Παροιμίες, τόσο στα ρητά που προπαρατέθηκαν, όσο μάλιστα και σε εκείνα όπου λέγεται με αυτόν τον τρόπο: «μακάριος ο άνθρωπος που βρήκε σοφία» και «ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη» και «πες ότι η σοφία είναι αδελφή σου» και «εσύ κήρυξε τη σοφία, ώστε να σε ακολουθήσει η φρόνηση» και «διότι η σοφία είναι ανώτερη από πολύτιμους λίθους» και «η σοφία έχτισε οίκο για τον εαυτό της, και τον στήριξε σε επτά στύλους» και όσα άλλα παρόμοια με αυτά αναφέρονται στο ίδιο βιβλίο. Στα χωρία αυτά πουθενά δεν ονομάστηκε «σοφία του Θεού», αλλά απροσδιόριστα «η σοφία», για να μην νομίσουμε ότι αυτή είναι κάποιο συμβεβηκός στον Θεό, όπως ακριβώς η επιστήμη στον επιστήμονα άνθρωπο, αλλά ότι είναι ενυπόστατη και ζωντανή σοφία, η οποία είναι η ίδια με τον Υιό του Θεού.

Το μεν λοιπόν «ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του» το αναφέρει στο πρόσωπο του Σωτήρα, ομολογώντας ότι αυτός είναι εκείνος που τα λέει αυτά στις Παροιμίες. Λέει, λοιπόν, με τα εξής ακριβώς λόγια: «Επομένως, εύλογα, εφόσον τα παλαιά παρήλθαν και όλα επρόκειτο να γίνουν καινά μέσω της καινότητας του Σωτήρα μας, ο Δεσπότης μας ο Χριστός φώναζε μέσω του προφήτη λέγοντας "ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του"». Και αφού το είπε αυτό, υποβιβάζει το νόημα στη σάρκα του Σωτήρα μας, προσθέτοντας στη συνέχεια: «Διότι την έκτισε αληθινά, αφού δημιούργησε αυτό που δεν υπήρχε, ο Δεσπότης μας ο Θεός· διότι τη σάρκα, την οποία ανέλαβε ο Λόγος, εφόσον δεν υπήρχε αλλά ήταν ανύπαρκτη, "την έκτισε αρχή των οδών του"». Και δεν κατανοεί ο γενναίος ότι πρόκειται για μία έκφραση και ότι ένα είναι το πρόσωπο που είπε το «εγώ, η σοφία, κατοίκησα με τη βουλή» και το «ο Κύριος με έκτισε»· ώστε, εάν το ένα ανάγεται στη σάρκα, είναι ανάγκη να αναχθεί και το άλλο· και η σοφία θα είναι αυτή που λέει και τα δύο. Εάν όμως η σάρκα λέει, κατά τον Μάρκελλο, το «ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του», αυτή θα ήταν η σοφία· και θα είναι η σάρκα αυτή που λέει «μέσω εμού οι βασιλείς βασιλεύουν» και «μέσω εμού οι μεγιστάνες μεγαλύνονται». Πώς, λοιπόν, θα μπορούσε να πει η σάρκα το «θα θυμηθώ να απαριθμήσω τα προαιώνια», στα οποία προσθέτει το «ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του»;

Εφόσον, λοιπόν, η παροιμιακή αυτή διδασκαλία περιλαμβάνει αυτά τα στοιχεία, κανείς από τους συνετούς ανθρώπους δεν θα αποδεχθεί ανεξέταστα και αθεώρητα τίποτε από όσα προβάλλονται σε αυτό το βιβλίο, ακόμη και αν κάτι φαίνεται εκ πρώτης όψεως να είναι εξαιρετικά σαφές και γνώριμο. Διότι, οπωσδήποτε, ακόμη και σε όσα φαίνονται ολοφάνερα, υποκρύπτεται κάποια αναγωγική θεωρία. Εάν δε τα εκ πρώτης όψεως κατανοητά σημεία αυτής της Γραφής απαιτούν αναγκαστικά λεπτομερέστερη εξέταση, πόσο μάλλον εκείνα τα οποία παρουσιάζουν πολλή ασάφεια και δυσκολία στη θεωρητική προσέγγιση κατά την άμεση κατανόησή τους; Ας εξετάσουμε, λοιπόν, από τα συμφραζόμενα των λέξεων γύρω από εκείνο το χωρίο, εάν η ανάγνωση των παρακείμενων εδαφίων προσφέρει κάποια σαφήνεια. Ο λόγος περιγράφει προηγουμένως τη Σοφία να εκφέρει κάποιες ρήσεις σε πρώτο πρόσωπο. Ο φιλομαθής, βεβαίως, γνωρίζει τα όσα αναφέρονται στο εν λόγω χωρίο, όπου η Σοφία κατασκηνώνει μαζί με τη βουλή, επικαλείται τη γνώση και την έννοια, και λέει ότι έχει ως κτήμα της την ισχύ και τη φρόνηση, ότι η ίδια ονομάζεται σύνεση, ότι περπατά σε οδούς δικαιοσύνης και κινείται στο μέσον οδών δικαιώματος, και αναφέρει ότι μέσω αυτής βασιλεύουν οι βασιλείς, θεσπίζουν δικαιοσύνη οι άρχοντες και κυριαρχούν στη γη τους οι ηγεμόνες. Διότι είναι σε όλους φανερό ότι ο συνετός άνθρωπος δεν αποδέχεται ανεξέταστα κανένα από τα λεγόμενα βάσει της επιφανειακής τους κατανόησης.

Διότι αναφέρει καταρχάς την προαιώνια δύναμη και ενέργεια της σοφίας, σημεία στα οποία συμφωνεί κατά κάποιον τρόπο με τον ευαγγελιστή ακόμη και στις ίδιες τις λέξεις. Όπως δηλαδή εκείνος με περιεκτικό λόγο τον ανακήρυξε αίτιο και δημιουργό των πάντων, έτσι και ο Σολομών λέει ότι από Αυτόν έχουν δημιουργηθεί ένα προς ένα όσα συγκαταλέγονται στο σύμπαν. Διότι αναφέρει ότι ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη, ετοίμασε τους ουρανούς με φρόνηση, καθώς και όσα ακολουθούν εν συνεχεία αυτών διατηρώντας το αυτό νόημα. Και για να μη φανεί ότι παραβλέπει αφήνοντας αμνημόνευτη τη δωρεά της αρετής στους ανθρώπους, αναπτύσσει πάλι από το πρόσωπο της σοφίας λέγοντας εκείνα τα οποία μνημονεύσαμε λίγο νωρίτερα, δηλαδή το «Έκανα κατοικία μου τη βουλή και τη γνώση και την έννοια», και όσα ανήκουν στη νοερή και επιστημονική διδασκαλία.

Διότι καθένας που πρόκειται να οδοιπορήσει, εξέρχεται πρώτα από εδώ ή από εκεί και έπειτα οδοιπορεί σε αυτήν ή σε εκείνη την οδό. Επειδή όμως δεν είναι κάθε έξοδος και οδοιπορία ωφέλιμη —διότι εξέρχεται και οδοιπορεί ο μεν για να κλέψει, ο δε για να διαπράξει κάποιο άλλο κακούργημα— και αυτές οι έξοδοι δεν είναι έξοδοι ζωής, αλλά μάλλον έξοδοι θανάτου, ενώ άλλος εξέρχεται για να οδοιπορήσει προς πνευματική εργασία, και η έξοδος αυτή είναι «έξοδος ζωής» και ετοιμάζεται ως «θέλημα από τον Κύριο», σύμφωνα με το «και θα προπορεύεται μπροστά σου η δικαιοσύνη σου, και η δόξα του Θεού θα σε περισκεπάσει». Είναι δυνατόν δε να νοηθεί και διαφορετικά το «οι έξοδοί μου είναι έξοδοι ζωής», δηλαδή περί της ίδιας της σωτήριας εξόδου της σοφίας· «εξήλθες», λέει, «για τη σωτηρία του λαού σου, για να σώσεις τους χριστούς σου»· «διότι οι έξοδοί μου» από τον ουρανό στη γη είναι «έξοδοι ζωής», δηλαδή πρόξενοι ζωής, και «ετοιμάζεται θέλημα από τον Κύριο», δηλαδή με την πατρική ευδοκία και τη συνέργεια του Αγίου Πνεύματος. Γι' αυτό, λέει, «σας παρακαλώ και απευθύνω τη φωνή μου στους υιούς των ανθρώπων». Δεν πιέζω, λέει, δεν διατάζω εξουσιαστικά, ώστε να μου προσφέρετε κάτι, αλλά για να ωφελήσετε τους εαυτούς σας· γι' αυτό σας παρακαλώ να ακούτε και να προσέχετε, διότι «θα μιλήσω για πράγματα σεμνά και θα ανοίξω τα χείλη μου για ορθά» και «μακάριος είναι ο άνθρωπος, ο οποίος θα φυλάξει τις οδούς μου», διότι «οι έξοδοί μου είναι έξοδοι ζωής», διότι «εγώ, η σοφία, κατοίκησα μαζί με τη σύνεση».

Πού άραγε εγκατέστησες τη βουλή, ω μακάρια και άκτιστη σοφία; «Εγώ», λέει, «η σοφία, εγκατέστησα τη βουλή» στην ανθρώπινη φύση «και γνώση και έννοια εγώ επικαλέστηκα», δηλαδή ονόμασα βουλή τη βουλή, γνώση τη γνώση, και έννοια την έννοια· «δική μου είναι η βουλή και η ασφάλεια, δική μου η φρόνηση, δική μου και η ισχύς». Ιδού, λοιπόν, πάλι ένα άλλο θεοσύζευκτο ζεύγος· διότι η βουλή και η ασφάλεια αποτελούν ένα ζεύγος, ενώ η φρόνηση και η ισχύς ένα άλλο ζεύγος· διότι προηγουμένως η φρόνηση συζεύχθηκε με τη σωφροσύνη, όπως προείπαμε, τώρα όμως συζεύχθηκε με την ισχύ. Τι σημαίνει όμως «δική μου είναι η βουλή και η ασφάλεια» και τα άλλα δύο; Δηλαδή είναι δικό μου έργο και παροχή και δωρεά προς εκείνους που με αγαπούν πιστά, διότι «εγώ αγαπώ εκείνους που με αγαπούν, και εκείνοι που με αναζητούν θα βρουν» χάρη. «Η αγαθή βουλή», λέει, «θα σε φυλάξει, και η όσια έννοια θα σε προστατεύσει», και «η βουλή μου», λέει, «ας σου είναι αρεστή» και τα εξής. Επειδή, λοιπόν, δεν είναι κάθε βουλή αγαθή, όπως το «βουλεύτηκαν» εναντίον μου «πονηρή βουλή», γι' αυτό μαζί με τη βουλή συνδέει και την ασφάλεια, διότι άλλος μεν σχεδιάζει να φονεύσει, άλλος δε να κλέψει, και τη δική μου βουλή που δόθηκε ως δωρεά την παρέκαμψαν οι άνθρωποι.