Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 8:14

Διότι φαίνεται ότι σκέπτεται για τον εαυτό του εκείνος που βουλεύεται για το ίδιον της δικής του ουσίας. Επειδή, λοιπόν, υπάρχει μεγάλη βλασφημία σε μια τέτοια αντίληψη, με ευσέβεια θα μπορούσε να λεχθεί ότι τα μεν γενητά δημιουργήθηκαν με την ευδοκία και τη βούληση του Θεού, ο δε Υιός δεν είναι δημιούργημα του θελήματος που προέκυψε εκ των υστέρων, όπως η κτίση, αλλά είναι κατά φύσιν ίδιον γέννημα της ουσίας. Διότι, όντας ο ίδιος Λόγος του Πατρός, δεν επιτρέπει να λογαριαστεί καμία βούληση πριν από αυτόν, αφού ο ίδιος είναι η ζωντανή βουλή του Πατρός, και η δύναμη, και ο δημιουργός όσων είναι αρεστά στον Πατέρα. Και αυτά ο ίδιος τα λέει για τον εαυτό του στις Παροιμίες: «Δική μου είναι η βουλή και η ασφάλεια, δική μου η φρόνηση, δική μου και η ισχύς». Διότι, όπως ακριβώς ο ίδιος είναι η φρόνηση με την οποία ετοίμασε τους ουρανούς, και ο ίδιος είναι ισχύς και δύναμη –διότι ο Χριστός είναι Θεού δύναμη και Θεού σοφία– (και) τώρα παραλλάσσοντας την έκφραση είπε: «Δική μου η φρόνηση, και δική μου η ισχύς»· έτσι και όταν λέει: «Δική μου η βουλή», φανερώνει ότι ο ίδιος είναι η ζωντανή βουλή του Πατρός, όπως ακριβώς διδαχθήκαμε και από τον προφήτη, ότι ο ίδιος γίνεται ο Άγγελος της μεγάλης βουλής, και ο ίδιος ονομάστηκε θέλημα του Πατρός. Διότι έτσι πρέπει να ελέγχουμε αυτούς που σκέπτονται με ανθρώπινα κριτήρια περί του Θεού.

Έπρεπε, λοιπόν, αυτοί, εφόσον λέγουν ότι ο Υιός έγινε με τη βούληση, να πουν ότι έγινε και με τη φρόνηση· διότι θεωρώ ότι η φρόνηση και η βούληση είναι το ίδιο πράγμα. Διότι ό,τι βουλεύεται κάποιος, αυτό οπωσδήποτε και το φρονεί· και ό,τι φρονεί, αυτό και το βουλεύεται. Άλλωστε, ο ίδιος ο Σωτήρας τα συνέδεσε αναλογικά αυτά ως αδελφά, λέγοντας ταυτόχρονα: «Δική μου είναι η βουλή και η ασφάλεια, δική μου η φρόνηση, δική μου και η ισχύς». Διότι, όπως η ισχύς και η ασφάλεια είναι το ίδιο πράγμα, εφόσον πρόκειται για την ίδια δύναμη, έτσι ταυτίζεται το να πει κανείς πως η φρόνηση και η βουλή είναι ένα, τα οποία ακριβώς είναι ο Κύριος.

Διότι φαίνεται πως σκέπτεται για τον ίδιο τον εαυτό του εκείνος που βουλεύεται για ό,τι προσιδιάζει στη δική του ουσία. Επειδή λοιπόν υπάρχει πολλή βλασφημία σε ένα τέτοιο φρόνημα, με ευσέβεια θα μπορούσε να λεχθεί ότι τα μεν γενητά δημιουργήθηκαν με την ευδοκία και τη βούληση του Θεού, ο δε Υιός δεν είναι δημιούργημα του θελήματος που προέκυψε εκ των υστέρων, όπως η κτίση, αλλά είναι εκ φύσεως ίδιον γέννημα της ουσίας. Και πράγματι, επειδή είναι ο ίδιος Λόγος του Πατρός, δεν επιτρέπει να νοηθεί καμία βούληση πριν από αυτόν, αφού ο ίδιος είναι η ζωντανή βουλή και δύναμη του Πατρός, και ο δημιουργός εκείνων που εγκρίνει ο Πατέρας. Και αυτά τα λέει ο ίδιος στις Παροιμίες για τον εαυτό του: «Δική μου είναι η βουλή και η ασφάλεια, δική μου η φρόνηση, δική μου και η ισχύς». Διότι, όπως ακριβώς ο ίδιος είναι η φρόνηση «με την οποία ετοίμασε τους ουρανούς», και ο ίδιος είναι η ισχύς και η δύναμη —διότι «ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού»— και τώρα παραλλάσσοντας κάπως την έκφραση είπε: «Δική μου η φρόνηση και δική μου η ισχύς», έτσι, λέγοντας «δική μου η βουλή», ο ίδιος είναι η ζωντανή βουλή του Πατρός, όπως ακριβώς έχουμε διδαχθεί και από τον προφήτη, ότι αυτός είναι ο «άγγελος της μεγάλης βουλής» και ο ίδιος ονομάστηκε θέλημα του Πατρός. Διότι έτσι πρέπει να ανασκευάζουμε τα επιχειρήματα όσων διανοούνται με ανθρώπινα κριτήρια περί του Θεού.

Έπρεπε, λοιπόν, αυτοί που λένε ότι ο Υιός έγινε «με τη βούληση», να πουν ότι έγινε και «με τη φρόνηση». Διότι θεωρώ ότι η φρόνηση και η βούληση είναι το ίδιο πράγμα· επειδή ό,τι βουλεύεται κανείς, αυτό οπωσδήποτε και φρονεί, και ό,τι φρονεί, αυτό και βουλεύεται. Ο ίδιος ο Σωτήρας, άλλωστε, τα συνέδεσε αυτά ως αδελφά, λέγοντας ταυτόχρονα: «Δική μου είναι η βουλή και η ασφάλεια, δική μου η φρόνηση και δική μου η ισχύς». Διότι, όπως η ισχύς και η ασφάλεια είναι το ίδιο πράγμα —αφού αποτελούν την ίδια δύναμη—, έτσι είναι το ίδιο να πούμε ότι είναι η φρόνηση και η βουλή, τα οποία είναι ο ίδιος ο Κύριος. Αλλ’ οι ασεβείς δεν θέλουν μεν να είναι ο Υιός ζωντανός Λόγος και βουλή, αντιθέτως μυθολογούν ότι η φρόνηση, η βουλή και η σοφία του Θεού εμφανίζονται με ανθρώπινο τρόπο ως κατάσταση που αποκτάται και χάνεται· και τα πάντα κινούν και προβάλλουν την «έννοια» και τη «θέληση» του Ουαλεντίνου, μόνο και μόνο για να διαχωρίσουν τον Υιό από τον Πατέρα και να μην ομολογήσουν ότι Αυτός είναι ο ίδιος ο Λόγος του Πατέρα, αλλά κτίσμα. Εκείνοι, λοιπόν, ας ακούσουν ό,τι άκουσε και ο Σίμων ο μάγος: η ασέβεια του Ουαλεντίνου «ας πάει μαζί σας στην απώλεια». Ο καθένας, όμως, ας πεισθεί μάλλον στον Σολομώντα, ο οποίος λέει ότι ο Λόγος είναι η ίδια η σοφία και η φρόνηση. Διότι λέει: «Ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη, και ετοίμασε τους ουρανούς με τη φρόνηση».

Επειδή καθετί που κάποιος βουλεύεται, αυτό και φρονεί· και πάλι, αντιστρόφως, ό,τι φρονεί, αυτό και βουλεύεται. Βρίσκεται λοιπόν και ο Σωτήρας να τα συνδέει αυτά ως ισοδύναμα για τον εαυτό Του, λέγοντας: Δική μου είναι η βουλή και η ασφάλεια, δική μου η φρόνηση, δική μου και η ισχύς. Διότι, όπως ακριβώς η ασφάλεια και η ισχύς ταυτίζονται, έτσι ταυτίζονται η βουλή και η φρόνηση. Εάν, λοιπόν, πιστεύουν ότι ο Πατέρας υπήρξε ποτέ άφρων, ας ερωτήσουν εάν γέννησε τον Υιό εν φρονήσει. Εάν όμως φρίττουν και μόνο στο άκουσμα αυτού, πώς δεν είναι ασεβές το να ερωτούν και να λέγουν για τον Υιό το: Γεννήθηκε με βούληση ή όχι;, εφόσον ένας τέτοιος λόγος εισάγει τόσο μεγάλη δυσφήμηση.

Και πολλά μπορούν να ειπωθούν περί της σοφίας, και «ποιος είναι ο τόπος της φρονήσεως, και η σοφία από πού βρέθηκε;» Εάν, λοιπόν, αυτή η υμνούμενη σοφία λέει: «Εγώ, η σοφία, συγκατοίκησα με τη βουλή και τη γνώση, και εγώ επικαλέστηκα την έννοια. Δι' εμού οι βασιλείς βασιλεύουν, και δι' εμού οι μεγιστάνες μεγαλύνονται, και οι ισχυροί νομοθετούν δικαιοσύνη, και οι ηγεμόνες κυβερνούν τη γη. Εγώ αγαπώ εκείνους που με αγαπούν, και εκείνοι που με αναζητούν θα με βρουν· σε εμένα ανήκει ο πλούτος και η δόξα και η κτήση πολλών αγαθών και η δικαιοσύνη. Περπατώ στην οδό της δικαιοσύνης και αναστρέφομαι ανάμεσα στους δρόμους του δικαίου, για να μοιράσω σε αυτούς που με αγαπούν ύπαρξη και περιουσία, και να γεμίσω τους θησαυρούς τους με αγαθά. Εάν σας αναγγείλω όσα γίνονται καθημερινά, θα θυμηθώ να απαριθμήσω τα από αιώνος. Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του, προ του αιώνος με θεμελίωσε εν αρχή, προτού δημιουργήσει τη γη και προτού δημιουργήσει τις αβύσσους, προτού προέλθουν οι πηγές των υδάτων, και προτού εδραιωθούν τα όρη, και προ πάντων των βουνών με γεννά», και τα εξής. Προφανώς, επειδή κάποιοι επιθυμούν να αντιλέξουν στο ρητό, οι αντίπαλοι χρησιμοποιούν ως ανθυποφορά το όνομα της σοφίας και την αλληλουχία του λόγου που λέει «ο Κύριος με έκτισε», σε συνδυασμό με το «εγώ, η σοφία, συγκατοίκησα με τη βουλή»· λέγοντας ότι «ιδού, η σοφία από την αρχή ονόμασε τον εαυτό της και προχωρώντας στη συνέχεια υποδηλώνει τον εαυτό της λέγοντας: ο Κύριος με έκτισε».

Ψ. Από τις Παροιμίες. Α'. Ολόκληρο το βιβλίο των Παροιμιών φαίνεται να εκφέρεται από το πρόσωπο της Σοφίας, η οποία από τη μία υποδεικνύει τον ηθικό βίο και από την άλλη προσωποποιεί τα λόγια άλλων· άλλοτε προβάλλει αινίγματα, και άλλοτε πάλι διδάσκει κάποια πράγματα για τον εαυτό της, εκπαιδεύοντας σχετικά με το δικό της ένθεο αξίωμα. Από αυτά θα σταχυολογήσουμε εκείνα μέσα από τα οποία μαθαίνουμε ότι η Σοφία είναι ένα θείο ον και απολύτως ενάρετη ως προς τη φύση της, όντας η ίδια με το δεύτερο αίτιο των όλων, μετά τον πρώτο Θεό, και με τον Θεό Λόγο που βρισκόταν εν αρχή προς τον Θεό, αλλά και με την πρόνοια του Θεού που διοικεί και οικονομεί τα σύμπαντα και φθάνει μέχρι τα επίγεια πράγματα, η οποία έχει κτισθεί πριν από κάθε ουσία και υπόσταση, αποτελώντας την αρχή των οδών της όλης δημιουργίας. Τα σχετικά ρητά, λοιπόν, λέγονται ως εκ μέρους της ίδιας της Σοφίας με αυτόν τον τρόπο: «Εγώ η σοφία έκανα κατοικία μου τη βουλή και τη γνώση, και εγώ επικαλέστηκα την ορθή σκέψη. Ο φόβος του Κυρίου μισεί την κακία, την ύβρη και την υπερηφάνεια και τις οδούς των πονηρών, και εγώ μίσησα τις διεστραμμένες οδούς των κακών. Δική μου είναι η βουλή και η ασφάλεια· εγώ είμαι η σύνεση, και δική μου είναι η ισχύς. Δι' εμού οι βασιλείς βασιλεύουν, και οι άρχοντες νομοθετούν δικαιοσύνη. Δι' εμού οι μεγιστάνες δοξάζονται. Εγώ αγαπώ εκείνους που με αγαπούν, και όσοι με αναζητούν θα βρουν χάρη. Πλούτος και δόξα υπάρχουν σε εμένα, καθώς και απόκτηση πολλών αγαθών και δικαιοσύνη».

Πρέπει δε να μην αγνοούμε ότι οι θείοι χρησμοί, επειδή περιέχουν στην εβραϊκή γλώσσα πολύ το υπερβατικό και ως προς τη λέξη και ως προς το νόημα, έτυχαν διαφορετικής μετάφρασης στην ελληνική γλώσσα εξαιτίας της δυσκολίας κατανόησής τους. Εβδομήντα, λοιπόν, Εβραίοι άνδρες όλοι μαζί τις μετέφρασαν ομόφωνα, στους οποίους μάλιστα θα στρέψουμε την προσοχή μας, διότι και στην Εκκλησία του Χριστού είναι αρεστό να χρησιμοποιούνται αυτές. Εάν όμως προκύψει κάπου ανάγκη, δεν θα παραλείψουμε ούτε τις εκδόσεις των μεταγενέστερων νεότερων μεταφραστών, τις οποίες αρέσκονται ακόμη και σήμερα να χρησιμοποιούν οι Ιουδαίοι, ώστε τα επιχειρήματα της απόδειξης να τύχουν για εμάς ασφαλέστερης τεκμηρίωσης από παντού. Έχοντας προτάξει αυτά ως προοίμιο, ας καταπιαστούμε πλέον λοιπόν με τις θεόπνευστες φωνές. 〈〈Από τις Παροιμίες〉〉. «Εγώ, η σοφία, συγκατοίκησα με τη βουλή, και τη γνώση και την κατανόηση εγώ τις επικαλέστηκα. Ο φόβος του Κυρίου μισεί την αδικία, την ύβρη και την υπερηφάνεια και τις οδούς των πονηρών· εγώ δε εμίσησα τις διεστραμμένες οδούς των κακών. Δική μου είναι η βουλή και η ασφάλεια, δική μου η φρόνηση, και δική μου η ισχύς· δι' εμού οι βασιλείς βασιλεύουν, και οι άρχοντες νομοθετούν δικαιοσύνη· δι' εμού οι μεγιστάνες δοξάζονται, και οι ηγεμόνες δι' εμού κυβερνούν τη γη. Εγώ αγαπώ αυτούς που με αγαπούν, και εκείνοι που με αναζητούν θα βρουν χάρη. Πλούτος και δόξα υπάρχουν σε εμένα, και απόκτηση πολλών αγαθών και δικαιοσύνη. Είναι προτιμότερο να καρπώνεται κανείς εμένα παρά χρυσάφι και πολλούς πολύτιμους λίθους, και τα δικά μου γεννήματα είναι ανώτερα από εκλεκτό ασήμι».

Εφόσον, λοιπόν, η παροιμιακή αυτή διδασκαλία περιλαμβάνει αυτά τα στοιχεία, κανείς από τους συνετούς ανθρώπους δεν θα αποδεχθεί ανεξέταστα και αθεώρητα τίποτε από όσα προβάλλονται σε αυτό το βιβλίο, ακόμη και αν κάτι φαίνεται εκ πρώτης όψεως να είναι εξαιρετικά σαφές και γνώριμο. Διότι, οπωσδήποτε, ακόμη και σε όσα φαίνονται ολοφάνερα, υποκρύπτεται κάποια αναγωγική θεωρία. Εάν δε τα εκ πρώτης όψεως κατανοητά σημεία αυτής της Γραφής απαιτούν αναγκαστικά λεπτομερέστερη εξέταση, πόσο μάλλον εκείνα τα οποία παρουσιάζουν πολλή ασάφεια και δυσκολία στη θεωρητική προσέγγιση κατά την άμεση κατανόησή τους; Ας εξετάσουμε, λοιπόν, από τα συμφραζόμενα των λέξεων γύρω από εκείνο το χωρίο, εάν η ανάγνωση των παρακείμενων εδαφίων προσφέρει κάποια σαφήνεια. Ο λόγος περιγράφει προηγουμένως τη Σοφία να εκφέρει κάποιες ρήσεις σε πρώτο πρόσωπο. Ο φιλομαθής, βεβαίως, γνωρίζει τα όσα αναφέρονται στο εν λόγω χωρίο, όπου η Σοφία κατασκηνώνει μαζί με τη βουλή, επικαλείται τη γνώση και την έννοια, και λέει ότι έχει ως κτήμα της την ισχύ και τη φρόνηση, ότι η ίδια ονομάζεται σύνεση, ότι περπατά σε οδούς δικαιοσύνης και κινείται στο μέσον οδών δικαιώματος, και αναφέρει ότι μέσω αυτής βασιλεύουν οι βασιλείς, θεσπίζουν δικαιοσύνη οι άρχοντες και κυριαρχούν στη γη τους οι ηγεμόνες. Διότι είναι σε όλους φανερό ότι ο συνετός άνθρωπος δεν αποδέχεται ανεξέταστα κανένα από τα λεγόμενα βάσει της επιφανειακής τους κατανόησης.

«Διότι ο Πατέρας δεν προέρχεται από κανέναν, ενώ αυτός έχει από τον Πατέρα το να είναι δύναμη»· και πάλι, «εάν όμως μέσα στον Υιό βρίσκεται το θέλημα του Πατέρα, πώς είναι δυνατόν και αυτός να δημιουργείται μέσω θελήσεως και βουλήματος; Διότι είναι ανάγκη και η βούληση γι' αυτόν να συνίσταται σε κάποιον άλλον λόγο, μέσω του οποίου και αυτός δημιουργείται· επειδή η βούληση του Θεού φαίνεται ότι δεν βρίσκεται σε αυτά που δημιουργούνται, αλλά σε εκείνον μέσω του οποίου δημιουργούνται». Ονόμασε δε εδώ βούληση τη σοφία, όπως και ο ίδιος προχωρώντας το αποσαφηνίζει: «διότι όπως η ισχύς», λέει, «και η ασφάλεια είναι το ίδιο, έτσι και η βουλή και η φρόνηση, τα οποία είναι ο Κύριος». Αλλά βλέπεις προς ποιους απευθύνεται ο λόγος; Ότι απευθύνεται προς εκείνους που ανόητα φρονούν ότι ο Υιός είναι κτίσμα; Τι σχέση έχουν λοιπόν αυτά με εμάς, που διατεινόμαστε ότι όχι μόνο η θεία ουσία, αλλά και οι θείες δυνάμεις και ενέργειες είναι άκτιστες, και εξαιτίας αυτού πολεμούμαστε τώρα από τον Ακίνδυνο και τον Βαρλαάμ; Αντιλαμβάνεσαι επίσης και γιατί μόνο ο Υιός είναι δύναμη και ενέργεια και σοφία του Πατέρα; Επειδή έχει μέσα Του τη σοφία και τη θέληση και τη δύναμη του Πατέρα, όχι παρόμοια, αλλά ακριβώς την ίδια. Γι' αυτό πάλι ο ίδιος λέει, «η σοφία λέει, δική μου η φρόνηση, δική μου η ισχύς, δική μου η βουλή και η ασφάλεια· επομένως, αυτός είναι η ζωντανή βουλή του Πατέρα και θέλημα του Πατέρα έχει ονομαστεί. Διότι έτσι πρέπει να τους ελέγχουμε, επειδή σκέφτονται με ανθρώπινα κριτήρια περί του Θεού· διότι έτσι ο Υιός παραμένει εκτός από τα δημιουργήματα που έγιναν μέσω βουλήσεως».

Πού άραγε εγκατέστησες τη βουλή, ω μακάρια και άκτιστη σοφία; «Εγώ», λέει, «η σοφία, εγκατέστησα τη βουλή» στην ανθρώπινη φύση «και γνώση και έννοια εγώ επικαλέστηκα», δηλαδή ονόμασα βουλή τη βουλή, γνώση τη γνώση, και έννοια την έννοια· «δική μου είναι η βουλή και η ασφάλεια, δική μου η φρόνηση, δική μου και η ισχύς». Ιδού, λοιπόν, πάλι ένα άλλο θεοσύζευκτο ζεύγος· διότι η βουλή και η ασφάλεια αποτελούν ένα ζεύγος, ενώ η φρόνηση και η ισχύς ένα άλλο ζεύγος· διότι προηγουμένως η φρόνηση συζεύχθηκε με τη σωφροσύνη, όπως προείπαμε, τώρα όμως συζεύχθηκε με την ισχύ. Τι σημαίνει όμως «δική μου είναι η βουλή και η ασφάλεια» και τα άλλα δύο; Δηλαδή είναι δικό μου έργο και παροχή και δωρεά προς εκείνους που με αγαπούν πιστά, διότι «εγώ αγαπώ εκείνους που με αγαπούν, και εκείνοι που με αναζητούν θα βρουν» χάρη. «Η αγαθή βουλή», λέει, «θα σε φυλάξει, και η όσια έννοια θα σε προστατεύσει», και «η βουλή μου», λέει, «ας σου είναι αρεστή» και τα εξής. Επειδή, λοιπόν, δεν είναι κάθε βουλή αγαθή, όπως το «βουλεύτηκαν» εναντίον μου «πονηρή βουλή», γι' αυτό μαζί με τη βουλή συνδέει και την ασφάλεια, διότι άλλος μεν σχεδιάζει να φονεύσει, άλλος δε να κλέψει, και τη δική μου βουλή που δόθηκε ως δωρεά την παρέκαμψαν οι άνθρωποι.

Γι' αυτόν τον λόγο, στη βουλή που με ευαρεστεί συνέδεσα την ασφάλεια· «δική μου είναι η βουλή και η ασφάλεια». Διότι η βουλή είναι θείο δώρο και ένα από τα επτά χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος, η τρίτη δωρεά. Επειδή πρώτη είναι η σοφία, δεύτερη η σύνεση, τρίτη η βουλή, για την οποία μιλάμε τώρα, τέταρτη η ισχύς, πέμπτη η γνώση, έκτη η ευσέβεια, και έβδομη δωρεά ο φόβος του Θεού. «Δική μου είναι η βουλή και η ασφάλεια, δική μου η φρόνηση, δική μου και η ισχύς»· «εγώ αγαπώ εκείνους που με αγαπούν, και εκείνοι που με αναζητούν θα βρουν» χάρη.

Δηλαδή κάποια χάρη από τα χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος, όπως αυτή που βρήκαν όσοι αγαπούν και αναζητούν τον Θεό, όπως αυτή που βρήκε ο μέγας Αντώνιος και οι όμοιοί του θεοφιλείς, οι οποίοι είναι πολίτες της άνω πόλεως και βασιλείας, των οποίων το φιλόθεο φρόνημα και τον θεόληπτο βίο ας ζηλώσουμε, αδελφοί, όσο είναι δυνατόν. Ας μην αμελήσουμε, λοιπόν, και υποδουλωθούμε στα πάθη. Αν όμως ίσως και φτάσαμε στο σημείο να υποδουλωθούμε, ας μην παραμείνουμε σε τέτοιου είδους μοχθηρή δουλεία, ας μην ακολουθήσουμε τις σαρκικές ηδονές, ας μην σπιλώσουμε αυτό το καθαρότατο και αγιότατο σχήμα μας, ας μη φανούμε στους πατέρες μας ότι φορούμε ξένο σχήμα. Ας αγαπήσουμε τη σοφία του Θεού, δηλαδή τον Χριστό, για να μας αγαπήσει όπως υποσχέθηκε: «Εγώ», λέει, «αγαπώ αυτούς που με αγαπούν». Ας τον αναζητήσουμε με όλη μας την καρδιά και θα τον βρούμε, και θα βρούμε χάρη: «εκείνοι δε που με αναζητούν», λέει, «θα βρουν» χάρη. Ας σκεφτούμε με οσιότητα και ασφάλεια. «Δική μου», λέει, «είναι η βουλή και η ασφάλεια». Ας πολιτευτούμε συνετά, ας γίνουμε ισχυροί με τη βοήθεια του Θεού προς την αρετή. «Δική μου είναι η φρόνηση», λέει, «δική μου και η ισχύς». Ας φυλάξουμε τις καθαρές και μακάριες οδούς του Θεού. «Μακάριος», λέει, «είναι ο άνθρωπος που θα φυλάξει τις δικές μου οδούς», διότι «εγώ είμαι», λέει, «η οδός και η αλήθεια και η ζωή», και «κανείς δεν έρχεται προς τον Πατέρα παρά μόνο μέσω εμού»· σε αυτόν ανήκει η δόξα, στον Πατέρα και στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων· αμήν.