Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 8:15

Αφού καταγράφηκε αυτή η απόφαση, εισέρχεται ο μεγαλοφωνότατος Ησαΐας κραυγάζοντας: Κύριε, άκουσέ με με ευμένεια και δικαιοσύνη. Ο δε Μονογενής είπε: Μίλησε εναντίον εκείνου που σε αδίκησε, αφού μάλιστα εσύ είσαι προφήτης δίκαιος, πνευματικός, ικανός να υποστηρίξεις ο ίδιος την υπόθεσή σου. Ο δε προφήτης απάντησε: Έχω δίκη με τον Μανασσή, διότι, ενώ εγώ κήρυττα με ζήλο και ακούραστα τον θείο και θεόπνευστο λόγο, αυτός με θανάτωσε χωρίς συμπόνια και ανελέητα με ξύλινο πριόνι. Ο δε Μονογενής αποκρίθηκε: Εάν αυτό έπραξε ο Μανασσής, ας παραδοθεί στους Χαλδαίους σε αιχμαλωσία, και σε εμπαιγμό και σφαγή· για να μάθουν οι βασιλείς να μην υβρίζουν ούτε να θανατώνουν τους δικούς μου προφήτες, αλλά να τους τιμούν και να τους μεγαλύνουν, ενθυμούμενοι ότι μέσω εμού κάθε βασιλιάς βασιλεύει, και οι άρχοντες θεσπίζουν δικαιοσύνη.

Όταν λοιπόν, έχοντας τεθεί ως άνθρωπος στην εξουσία επάνω μας, λέει ότι του έχει δοθεί από τον Πατέρα η εξουσία σε κάθε σάρκα, σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να σκανδαλιζόμαστε· διότι πρέπει να κατανοήσουμε την οικονομία. Εάν όμως νομίζεις ότι πρέπει να κατανοήσεις τα λεγόμενα με τρόπο πιο θεοπρεπή, κατανόησε πάλι αυτό που είπε κάπου προς τους Ιουδαίους ο Κύριος: «Αμήν, αμήν σας λέω, κανείς δεν μπορεί να έρθει προς εμένα, εάν δεν τον ελκύσει ο Πατέρας που με έστειλε». Διότι όσους θέλει να ζωοποιήσει ο Πατέρας, αυτούς, μέσω της δικής Του ζωοποιού δυνάμεως, τους προσάγει στο δικό Του γέννημα, και πάλι τους ενδυναμώνει και τους καθιστά σοφούς μέσω αυτού· αλλά και εάν κάποιους θέλει να τους υπαγάγει πάλι υπό τον ζυγό της δικής Του εξουσίας, δεν τους καλεί σε αυτό με άλλον τρόπο, παρά μέσω της ζωντανής και παντουργού ισχύος Του, μέσω της οποίας εξουσιάζει τα σύμπαντα, εννοώ δηλαδή το δικό Του γέννημα. Διότι οι άνθρωποι, μην έχοντας καμία δύναμη από μόνοι τους να κατορθώσουν αυτά που τους υπερβαίνουν, δανείζονται από τον Θεό τη δυνατότητα να κυβερνούν τους άλλους· διότι μέσω αυτού οι βασιλείς βασιλεύουν, σύμφωνα με το γεγραμμένο, και οι άρχοντες μέσω αυτού κρατούν τη γη. Ο Θεός όμως των όλων, το γένος που αποσκίρτησε από την αγάπη προς Αυτόν και απέτιναξε τον ζυγό της βασιλείας Του, μην έχοντας λάβει από άλλον τη δύναμη, υποτάσσει στον εαυτό Του τα πάντα, δωρίζοντας τρόπον τινά στη δική Του δύναμη την εξουσία επάνω τους, και μέσω αυτής υποτάσσοντας ό,τι θελήσει να λάβει.

Επομένως, το αξίωμα της βασιλείας δίνεται στον άνθρωπο και εισέρχεται σε αυτόν έξωθεν από τον Θεό· διότι «μέσω εμού», λέει, «οι βασιλιάδες βασιλεύουν και οι άρχοντες κυβερνούν τη γη». Εκείνος, λοιπόν, που βασιλεύει στα πάντα μαζί με τον Πατέρα, όπως ακριβώς ήταν, είναι και θα είναι κατά φύσιν Θεός, λαμβάνει την εξουσία πάνω στα εγκόσμια, σύμφωνα βέβαια με το σχήμα και το μέτρο που αρμόζει στον άνθρωπο.

Και πρόσεξε την πολυμήχανη και γεμάτη παράλογη οργή κίνηση εκείνων που επέλεξαν να συκοφαντούν. Διότι, πρώτα μεν, οι άθλιοι ισχυρίζονταν, φωνάζοντας όλοι μαζί, ότι το τόλμημα είχε διαπραχθεί κατά της εξουσίας του Καίσαρα. Αλλά επειδή δεν επικρατούσαν ιδιαίτερα, καθώς ο Χριστός δήλωνε ότι η δική του βασιλεία δεν είναι επίγεια, εισήγαγαν την κατηγορία για αμαρτία ενάντια στο ίδιο το θείο προς τον Πιλάτο, ο οποίος υπερασπιζόταν τις τιμές των Ρωμαίων, λέγοντας: «Έκανε τον εαυτό του Υιό του Θεού». Διότι οι ταλαίπωροι νόμιζαν ότι με αυτόν τον τρόπο θα εξέγειραν, ακόμη και παρά τη θέλησή του, τον Πιλάτο σε τυφλή οργή, και θα τον καθιστούσαν αποφασιστικό στο να ορίσει τον θάνατο του Σωτήρα, χρησιμοποιώντας ως πρόσχημα την ευσέβεια προς τον Θεό για να προβεί σε αυτή την κίνηση. Όμως, καθώς αποδείχθηκε ότι η κακουργία τους ήταν ανώφελη, επιστρέφουν πάλι στο αρχικό τους θράσος, υποστηρίζοντας ότι οι πράξεις είχαν τολμηθεί κατά της εξουσίας του Καίσαρα, και φωνάζοντας ξεδιάντροπα στον δικαστή ότι οπλίζεται ενάντια στη δόξα εκείνου, αν δεν ήθελε να υπερασπιστεί και να υποβάλει στην πρέπουσα τιμωρία αυτόν που, σύμφωνα με αυτούς, εναντιώθηκε στον Καίσαρα, με το να ανεχθεί καν να λάβει τον τίτλο του βασιλιά, παρόλο που ο Καίσαρας δεν διεκδικούσε την επουράνια εξουσία, της οποίας βεβαίως ο Χριστός ήταν δεσπότης, αλλά την κάτω και επίγεια, η οποία βέβαια εξαρτιόταν από την εξουσία του Χριστού. Διότι μέσω αυτού βασιλεύουν οι βασιλείς, σύμφωνα με το γεγραμμένο, και μέσω αυτού οι άρχοντες εξουσιάζουν τη γη.

Για παράδειγμα: διότι θα προχωρήσουμε τώρα στον ίδιο τον Σολομώντα· του έδωσε βέβαια να οικοδομήσει τον λίθινο ναό στα Ιεροσόλυμα, τον έκανε σοφό και διαπρεπή για την ασύγκριτη σύνεσή του· αυτό ήταν έργο της δικής Του θελήσεως. Όμως, επέτρεψε να διασπαστεί η βασιλεία του, όχι οδηγώντας ο Ίδιος τα πράγματα σε αυτό σύμφωνα με τη δική Του θέληση, αλλά μένοντας σαν σιωπηλός, ακόμη και μπροστά σε όσα δεν επιθυμούσε, εξαιτίας της αγανάκτησής Του προς αυτόν. Επομένως, έστω κι αν βασίλευσε ο Ιεροβοάμ και οι μετέπειτα, αυτό όμως δεν έγινε σε καμία περίπτωση με την επιδοκιμασία του Θεού. Διότι όσα συμβαίνουν από οργή προς κάποιους ως τιμωρία, έχουν διαφορετικό χαρακτήρα και δεν θα μπορούσαν ενδεχομένως να νοηθούν ως τέτοια, όπως ακριβώς θα ήταν εκείνα που γίνονται πραγματικά σύμφωνα με το θέλημά Του. Άρα λοιπόν, βασίλευσαν για τον εαυτό τους, και όχι δι' Εμού. Και επειδή κυβέρνησαν σχεδόν χωρίς ο Θεός να το αναγνωρίζει —διότι αυτό που γίνεται παρά τη θέλησή Του φαίνεται να μην το γνωρίζει καν— η εξουσία τους έγινε αδύναμη και ευάλωτη, ανίκανη να προβάλει αντίσταση και να διασώσει τους υποταγμένους σε αυτήν. Διότι «μέσω Αυτού βασιλεύουν οι βασιλείς, και μέσω Αυτού οι τύραννοι κυβερνούν τη γη». Και ότι για το θέμα αυτό πάσχουν από μεγάλη αναισθησία, και χρησιμοποίησαν όσα τους δόθηκαν από τον Θεό για να Τον λυπήσουν, ή μάλλον για την καταστροφή των δικών τους ψυχών, το δίδαξε λέγοντας: Το ασήμι τους και το χρυσάφι τους τα έκαναν είδωλα για τους εαυτούς τους, ώστε να εξολοθρευτούν.

Διότι η φύση του Θεού βρίσκεται επέκεινα των πάντων, και όχι σε τοπικά ύψη, αλλά στις υπεροχές της δόξας, και με ασύγκριτη δύναμη υπέρκειται του μέτρου κάθε δημιουργήματος. Επικαλέσου, λοιπόν, τον Θεό σου, λέει, Ισραήλ, αναγνωρίζοντας την εξουσία Του, την παντοδυναμία της υπεροχής Του. Διότι εγώ είμαι, και κανένας άλλος, αυτός που στερεώνει τη βροντή, δηλαδή που καλύπτει τον ουρανό με σύννεφα, και ρίχνει τις βροχές, και δημιουργεί το πνεύμα, δηλαδή πάλι, ο ποιητής των ανέμων· και αναγγέλλει στους ανθρώπους τον χριστό Του. Είναι σαν να έλεγε: «Δι' εμού οι βασιλείς βασιλεύουν και οι ηγεμόνες δι' εμού κυβερνούν τη γη». Διότι ως χριστό σε αυτά τα λόγια, δεν εννοεί τον Εμμανουήλ, αλλά μάλλον αυτόν που έχει χριστεί ως βασιλιάς. Ομοίως και ως πνεύμα, δεν εννοεί το θείο και άγιο, έστω κι αν μαίνονται μερικοί από εκείνους που έχουν σκοπό να διαστρέφουν τα ορθά, αλλά εννοεί αυτό που βρίσκεται στον αέρα και είναι εγκόσμιο, για το οποίο λέει και ο ίδιος ο Σωτήρας: «Το πνεύμα πνέει όπου θέλει, και ακούς τη φωνή του· αλλά δεν ξέρεις από πού έρχεται και πού πηγαίνει· έτσι είναι καθένας που έχει γεννηθεί από το Πνεύμα». Εγώ λοιπόν, λέει, που συγκεντρώνω τα σύννεφα και στερεώνω τη βροντή, και «εξάγω τους ανέμους από τους θησαυρούς τους», εγώ καθιστώ φανερό όποιον θα ήθελα να εγκαυχάται στους θρόνους της βασιλείας.

Και πολλά μπορούν να ειπωθούν περί της σοφίας, και «ποιος είναι ο τόπος της φρονήσεως, και η σοφία από πού βρέθηκε;» Εάν, λοιπόν, αυτή η υμνούμενη σοφία λέει: «Εγώ, η σοφία, συγκατοίκησα με τη βουλή και τη γνώση, και εγώ επικαλέστηκα την έννοια. Δι' εμού οι βασιλείς βασιλεύουν, και δι' εμού οι μεγιστάνες μεγαλύνονται, και οι ισχυροί νομοθετούν δικαιοσύνη, και οι ηγεμόνες κυβερνούν τη γη. Εγώ αγαπώ εκείνους που με αγαπούν, και εκείνοι που με αναζητούν θα με βρουν· σε εμένα ανήκει ο πλούτος και η δόξα και η κτήση πολλών αγαθών και η δικαιοσύνη. Περπατώ στην οδό της δικαιοσύνης και αναστρέφομαι ανάμεσα στους δρόμους του δικαίου, για να μοιράσω σε αυτούς που με αγαπούν ύπαρξη και περιουσία, και να γεμίσω τους θησαυρούς τους με αγαθά. Εάν σας αναγγείλω όσα γίνονται καθημερινά, θα θυμηθώ να απαριθμήσω τα από αιώνος. Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του, προ του αιώνος με θεμελίωσε εν αρχή, προτού δημιουργήσει τη γη και προτού δημιουργήσει τις αβύσσους, προτού προέλθουν οι πηγές των υδάτων, και προτού εδραιωθούν τα όρη, και προ πάντων των βουνών με γεννά», και τα εξής. Προφανώς, επειδή κάποιοι επιθυμούν να αντιλέξουν στο ρητό, οι αντίπαλοι χρησιμοποιούν ως ανθυποφορά το όνομα της σοφίας και την αλληλουχία του λόγου που λέει «ο Κύριος με έκτισε», σε συνδυασμό με το «εγώ, η σοφία, συγκατοίκησα με τη βουλή»· λέγοντας ότι «ιδού, η σοφία από την αρχή ονόμασε τον εαυτό της και προχωρώντας στη συνέχεια υποδηλώνει τον εαυτό της λέγοντας: ο Κύριος με έκτισε».

Διότι, αφού η Σοφία είπε «εγώ, η σοφία, κατεσκήνωσα μαζί με τη βουλή» και τα εξής, και αφού μετέβη στον λόγο περί του «δι' ου» (διότι είπε «δι' εμού οι βασιλείς» και το «εάν σας αναγγείλω τα όσα γίνονται δι' εμού, θα θυμηθώ να απαριθμήσω τα από αιώνος») και αφού είπε «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών αυτού για τα έργα του, προ του αιώνος με εθεμελίωσε, και προ πάντων με γεννά», αντί μεν της λέξεως «αρχή» έλαβε ο Απόστολος τη λέξη «πρώτος», αντί δε του «με γεννά» τη λέξη «τόκος», και αντί ολόκληρης μαζί της φράσεως «με έκτισε ως αρχή των οδών αυτού και με γεννά» έλαβε το «πρωτότοκος πάσης κτίσεως», αντί δε του «εθεμελίωσε» το «εν αυτώ εκτίσθησαν τα πάντα», και αντί του «δι' εμού τα από αιώνος», το «είτε θρόνοι είτε κυριότητες είτε αρχές είτε εξουσίες· τα πάντα δι' αυτού και εις αυτόν έχουν κτιστεί».

«Δι' εμού βασιλεύουν οι βασιλείς»· και στη συνέχεια: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του. Πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε, πριν εδραιωθούν τα όρη· και πριν από όλους τους λόφους με γεννά». Γέννημα, λοιπόν, του Θεού είναι η σοφία και ο Μονογενής Υιός του· και για αυτόν αναπέμπει την παρούσα προσευχή ο Σολομών λέγοντας: «Θεέ, δώσε την κρίση σου στον βασιλιά», δηλαδή προφανώς στον Μονογενή σου Λόγο. Διότι, επειδή αποφάσισες να εμφανιστεί αυτός πάνω στη γη, ώστε να μη βασιλεύει μόνο στα επουράνια αλλά και στα επίγεια, ας εκπληρωθεί πλέον κάποτε αυτή η κρίση· και δώσε τη δικαιοσύνη σου στον υιό του βασιλιά, ω Θεέ· ως υιός βασιλιά νοείται εδώ αυτός που προέρχεται κατά σάρκα από το σπέρμα του Δαβίδ, τον οποίο ο ίδιος ο προϋπάρχων Λόγος του Θεού συνέστησε για τον εαυτό του από το Άγιο Πνεύμα και την αγία Παρθένο· τον οποίο νομίζω ότι υπονοεί ο Σολομών και στις Παροιμίες με όσα γράφει λέγοντας: «Ποιος ανέβηκε στον ουρανό και κατέβηκε; Ποιος συγκέντρωσε τους ανέμους στον κόρφο του; Ποιος τύλιξε το νερό σε ιμάτιο; Ποιος κράτησε όλα τα άκρα της γης;»

Σε Εκείνον που δίδει τη σωτηρία στους βασιλείς Εκείνος που δίδαξε για τη βασιλεία των ουρανών, καθιστά βασιλείς αυτούς που αξιώνονται αυτής, στους οποίους δίδει τη σωτηρία που προέρχεται από Αυτόν· εφόσον συγχρόνως κατόρθωσαν να μην εξουσιάζονται από την αμαρτία. Και ο Χριστός είναι αυτός που λέει στο βιβλίο των Παροιμιών: «Δι' εμού οι βασιλείς βασιλεύουν»· γνωρίζοντας αυτά ο Απόστολος έγραφε: «Χωρίς εμάς βασιλεύσατε, και μακάρι βεβαίως να βασιλεύατε, ώστε και εμείς να συμβασιλεύσουμε μαζί σας». Επειδή, λοιπόν, σε αυτούς χαρίζει ο Θεός τη σωτηρία, ευλόγως το αγιογραφικό λόγιο προδιαγράφει αγαθές ελπίδες και στον Δαβίδ, ότι θα λυτρωθεί από τις αμαρτίες στις οποίες ποτέ είχε υποπέσει· διότι η κάθοδος του Θεού Λόγου, μαζί με τους άλλους, απέβη ευεργετική και για τον Δαβίδ, εφόσον διακόνησε την ένσαρκη γέννησή Του.

Ψ. Από τις Παροιμίες. Α'. Ολόκληρο το βιβλίο των Παροιμιών φαίνεται να εκφέρεται από το πρόσωπο της Σοφίας, η οποία από τη μία υποδεικνύει τον ηθικό βίο και από την άλλη προσωποποιεί τα λόγια άλλων· άλλοτε προβάλλει αινίγματα, και άλλοτε πάλι διδάσκει κάποια πράγματα για τον εαυτό της, εκπαιδεύοντας σχετικά με το δικό της ένθεο αξίωμα. Από αυτά θα σταχυολογήσουμε εκείνα μέσα από τα οποία μαθαίνουμε ότι η Σοφία είναι ένα θείο ον και απολύτως ενάρετη ως προς τη φύση της, όντας η ίδια με το δεύτερο αίτιο των όλων, μετά τον πρώτο Θεό, και με τον Θεό Λόγο που βρισκόταν εν αρχή προς τον Θεό, αλλά και με την πρόνοια του Θεού που διοικεί και οικονομεί τα σύμπαντα και φθάνει μέχρι τα επίγεια πράγματα, η οποία έχει κτισθεί πριν από κάθε ουσία και υπόσταση, αποτελώντας την αρχή των οδών της όλης δημιουργίας. Τα σχετικά ρητά, λοιπόν, λέγονται ως εκ μέρους της ίδιας της Σοφίας με αυτόν τον τρόπο: «Εγώ η σοφία έκανα κατοικία μου τη βουλή και τη γνώση, και εγώ επικαλέστηκα την ορθή σκέψη. Ο φόβος του Κυρίου μισεί την κακία, την ύβρη και την υπερηφάνεια και τις οδούς των πονηρών, και εγώ μίσησα τις διεστραμμένες οδούς των κακών. Δική μου είναι η βουλή και η ασφάλεια· εγώ είμαι η σύνεση, και δική μου είναι η ισχύς. Δι' εμού οι βασιλείς βασιλεύουν, και οι άρχοντες νομοθετούν δικαιοσύνη. Δι' εμού οι μεγιστάνες δοξάζονται. Εγώ αγαπώ εκείνους που με αγαπούν, και όσοι με αναζητούν θα βρουν χάρη. Πλούτος και δόξα υπάρχουν σε εμένα, καθώς και απόκτηση πολλών αγαθών και δικαιοσύνη».

Η πριν από τα γενητά θεία και πανάρετη ουσία, η νοερή και πρωτότοκη εικόνα της αγενήτου φύσεως, ο γνήσιος και μονογενής Υιός του Θεού των όλων, ο οποίος έχει πολλά ονόματα και για τον οποίο θεολογούμε με πάρα πολλές προσηγορίες, στο παρόν κείμενο τιμάται με το αξίωμα και την προσηγορία της σοφίας. Έχουμε δε διδαχθεί να τον ονομάζουμε Λόγο του Θεού και φως και ζωή και αλήθεια και, πάνω από όλα, «Χριστό, Θεού δύναμη και Θεού σοφία». Ήδη, λοιπόν, στο προκείμενο κείμενο ο ίδιος ομιλεί για τον εαυτό του, ως ζώσα και αυθυπόστατη σοφία του Θεού, μέσω του σοφότατου Σολομώντα: «Εγώ, η σοφία, κατοίκησα μαζί με τη σύνεση, και εγώ επικαλέστηκα τη γνώση και την κατανόηση», λέγοντας και όσα ακολουθούν αυτά. Αλλά και έχοντας αναλάβει τη διοίκηση και την πρόνοια των όλων, προσθέτει: «Μέσω εμού οι βασιλείς βασιλεύουν και οι άρχοντες θεσπίζουν δικαιοσύνη· μέσω εμού οι μεγιστάνες δοξάζονται». Έπειτα, αφού είπε ότι θα μνημονεύσει τα προαιώνια, προσθέτει λέγοντας: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του, προ του αιώνος με εθεμελίωσε». Με τα λόγια αυτά διδάσκει ταυτόχρονα ότι και ο ίδιος είναι γενητός και δεν ταυτίζεται με τον αγένητο, έχοντας ουσιωθεί πριν από κάθε αιώνα και έχοντας προβληθεί ως θεμέλιο όλων των γενητών πραγμάτων. Γι' αυτό είναι εύλογο ότι ο θείος απόστολος, ορμώμενος από αυτό, λέει γι' αυτόν: «ο οποίος είναι εικόνα του αοράτου, πρωτότοκος όλης της κτίσεως, διότι σε αυτόν κτίστηκαν τα πάντα, αυτά που βρίσκονται στον ουρανό και αυτά που βρίσκονται επί της γης».

ΙΔ΄. ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΑΙΤΙΟΥ Ο μεν Θαλής ο Μιλήσιος αποφάνθηκε ότι αρχή των πάντων είναι το ύδωρ, ο δε Αναξιμένης ο αέρας, ο Ηράκλειτος το πυρ, ο Πυθαγόρας οι αριθμοί, ο Επίκουρος μαζί με τον Δημόκριτο τα άτομα σώματα, και ο Εμπεδοκλής τα τέσσερα στοιχεία. Ας δούμε, λοιπόν, και τα λόγια των Εβραίων. Μετά την άναρχη και αγένητη ουσία του Θεού των όλων, η οποία είναι άμικτη και επέκεινα κάθε κατάληψης, εισάγουν μία δεύτερη ουσία και θεία δύναμη, αρχή όλων των γενητών, που έλαβε πρώτη υπόσταση και γεννήθηκε από το πρώτο αίτιο, ονομάζοντάς την Λόγο και Σοφία και Δύναμη του Θεού. Αυτό δε πρώτος το διδάσκει ο Ιώβ λέγοντας: «Από πού βρέθηκε η σοφία; Και ποιος είναι ο τόπος της γνώσης; Δεν γνωρίζει ο θνητός την οδό της ούτε βέβαια βρέθηκε μεταξύ των ανθρώπων, έχουμε όμως ακούσει τη δόξα της. Ο Κύριος καθόρισε την οδό της, και αυτός γνωρίζει τον τόπο της». Και ο Δαβίδ επίσης, κάπου στους ψαλμούς, αποκαλώντας τη σοφία με άλλο όνομα, λέει: «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί», εξυμνώντας με αυτόν τον τρόπο τον Λόγο του Θεού που είναι δημιουργός των πάντων. Αλλά και ο γιος του, ο Σολομών, προσωποποιώντας την ίδια τη σοφία, λέει κάπως έτσι: «Εγώ, η σοφία, έκανα κατοικία μου τη βουλή και τη γνώση, και επικαλέστηκα τη σύνεση. Μέσω εμού οι βασιλείς βασιλεύουν, και οι άρχοντες θεσπίζουν δικαιοσύνη».

Και επιβεβαιώνει τον λόγο του προσθέτοντας στη συνέχεια: ονομάστηκε, λοιπόν, «πρωτότοκος πάσης κτίσεως» εξαιτίας της κατά σάρκα γέννησής του, και όχι 〈λόγω της πρώτης〉, όπως αυτοί νομίζουν, 〈κτίσεως〉. Και συμπληρώνει: επομένως, αυτός ο αγιώτατος Λόγος δεν είχε ονομαστεί «πρωτότοκος πάσης κτίσεως» πριν από την ενανθρώπηση (διότι πώς είναι δυνατόν αυτός που υπάρχει αιώνια να είναι πρωτότοκος κάποιου;), αλλά τον πρώτο «καινό άνθρωπο», στον οποίο ο Θεός θέλησε «να ανακεφαλαιώσει τα πάντα», αυτόν οι θείες Γραφές ονομάζουν «πρωτότοκο πάσης κτίσεως». Και πάλι προσθέτει: ακούς πώς όχι μόνο αυτά, αλλά και τα προϋπάρχοντα «στον ουρανό και στη γη» συμβαίνει να έχουν «κτιστεί σε αυτόν» σύμφωνα με την καινή κτίση. Αυτά, λοιπόν, ανέφερε, λέγοντας ότι εξαιτίας της σάρκας ονομάστηκε πρωτότοκος πάσης κτίσεως· πρόσεξε δε πώς και το «ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του» το ανάγει πάλι στη σάρκα, χωρίς να δίνει προσοχή στη θεία Γραφή, η οποία στο βιβλίο των Παροιμιών μιλάει εκ προσώπου της Σοφίας με αυτόν τον τρόπο: «Εγώ η σοφία συγκατοίκησα με τη βουλή, και εγώ επικαλέστηκα τη γνώση και την έννοια· δι' εμού οι βασιλείς βασιλεύουν, και οι άρχοντες ορίζουν τη δικαιοσύνη». Και στα παραπάνω, η ίδια η σοφία προσθέτει αμέσως μετά: «σε οδούς δικαιοσύνης περπατώ, και αναστρέφομαι ανάμεσα σε τρίβους κρίσεως, για να μοιράσω σε αυτούς που με αγαπούν ύπαρξη, και να γεμίσω τους θησαυρούς τους με αγαθά».

Κγ΄. Και σοφία επίσης τον ονομάζει ο Σολομών στις Παροιμίες, λέγοντας: «Η σοφία οικοδόμησε για τον εαυτό της οίκο και στήριξε επτά στύλους» και τα εξής. Και ότι η σοφία υπήρχε προ του κόσμου, ζωντανή και ενυπόστατη, ο ίδιος δίδασκε διατυπώνοντας αυτά τα λόγια εκ μέρους της: «Εγώ, η σοφία, κατεσκήνωσα μαζί με τη βουλή, και τη γνώση και την έννοια εγώ επικαλέστηκα», προσθέτοντας στη συνέχεια: «Δι' εμού οι βασιλείς βασιλεύουν και οι δυνάστες θεσπίζουν δικαιοσύνη, δι' εμού οι μεγιστάνες μεγαλύνονται, και οι άρχοντες δι' εμού κρατούν την εξουσία».

Το μεν λοιπόν «ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του» το αναφέρει στο πρόσωπο του Σωτήρα, ομολογώντας ότι αυτός είναι εκείνος που τα λέει αυτά στις Παροιμίες. Λέει, λοιπόν, με τα εξής ακριβώς λόγια: «Επομένως, εύλογα, εφόσον τα παλαιά παρήλθαν και όλα επρόκειτο να γίνουν καινά μέσω της καινότητας του Σωτήρα μας, ο Δεσπότης μας ο Χριστός φώναζε μέσω του προφήτη λέγοντας "ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του"». Και αφού το είπε αυτό, υποβιβάζει το νόημα στη σάρκα του Σωτήρα μας, προσθέτοντας στη συνέχεια: «Διότι την έκτισε αληθινά, αφού δημιούργησε αυτό που δεν υπήρχε, ο Δεσπότης μας ο Θεός· διότι τη σάρκα, την οποία ανέλαβε ο Λόγος, εφόσον δεν υπήρχε αλλά ήταν ανύπαρκτη, "την έκτισε αρχή των οδών του"». Και δεν κατανοεί ο γενναίος ότι πρόκειται για μία έκφραση και ότι ένα είναι το πρόσωπο που είπε το «εγώ, η σοφία, κατοίκησα με τη βουλή» και το «ο Κύριος με έκτισε»· ώστε, εάν το ένα ανάγεται στη σάρκα, είναι ανάγκη να αναχθεί και το άλλο· και η σοφία θα είναι αυτή που λέει και τα δύο. Εάν όμως η σάρκα λέει, κατά τον Μάρκελλο, το «ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του», αυτή θα ήταν η σοφία· και θα είναι η σάρκα αυτή που λέει «μέσω εμού οι βασιλείς βασιλεύουν» και «μέσω εμού οι μεγιστάνες μεγαλύνονται». Πώς, λοιπόν, θα μπορούσε να πει η σάρκα το «θα θυμηθώ να απαριθμήσω τα προαιώνια», στα οποία προσθέτει το «ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του»;

Εφόσον, λοιπόν, η παροιμιακή αυτή διδασκαλία περιλαμβάνει αυτά τα στοιχεία, κανείς από τους συνετούς ανθρώπους δεν θα αποδεχθεί ανεξέταστα και αθεώρητα τίποτε από όσα προβάλλονται σε αυτό το βιβλίο, ακόμη και αν κάτι φαίνεται εκ πρώτης όψεως να είναι εξαιρετικά σαφές και γνώριμο. Διότι, οπωσδήποτε, ακόμη και σε όσα φαίνονται ολοφάνερα, υποκρύπτεται κάποια αναγωγική θεωρία. Εάν δε τα εκ πρώτης όψεως κατανοητά σημεία αυτής της Γραφής απαιτούν αναγκαστικά λεπτομερέστερη εξέταση, πόσο μάλλον εκείνα τα οποία παρουσιάζουν πολλή ασάφεια και δυσκολία στη θεωρητική προσέγγιση κατά την άμεση κατανόησή τους; Ας εξετάσουμε, λοιπόν, από τα συμφραζόμενα των λέξεων γύρω από εκείνο το χωρίο, εάν η ανάγνωση των παρακείμενων εδαφίων προσφέρει κάποια σαφήνεια. Ο λόγος περιγράφει προηγουμένως τη Σοφία να εκφέρει κάποιες ρήσεις σε πρώτο πρόσωπο. Ο φιλομαθής, βεβαίως, γνωρίζει τα όσα αναφέρονται στο εν λόγω χωρίο, όπου η Σοφία κατασκηνώνει μαζί με τη βουλή, επικαλείται τη γνώση και την έννοια, και λέει ότι έχει ως κτήμα της την ισχύ και τη φρόνηση, ότι η ίδια ονομάζεται σύνεση, ότι περπατά σε οδούς δικαιοσύνης και κινείται στο μέσον οδών δικαιώματος, και αναφέρει ότι μέσω αυτής βασιλεύουν οι βασιλείς, θεσπίζουν δικαιοσύνη οι άρχοντες και κυριαρχούν στη γη τους οι ηγεμόνες. Διότι είναι σε όλους φανερό ότι ο συνετός άνθρωπος δεν αποδέχεται ανεξέταστα κανένα από τα λεγόμενα βάσει της επιφανειακής τους κατανόησης.

<ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ ΠΑΛΑΜΑ> Α' ΕΥΧΗ ΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΑΝΕΠΕΜΨΕ ΚΑΤΑ ΤΟ ΕΘΟΣ ΕΜΦΑΝΙΖΟΜΕΝΟΣ ΣΤΟΥΣ ΒΑΣΙΛΕΙΣ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΧΕΙΡΟΤΟΝΙΑ ΤΟΥ. Ο Βασιλιάς των βασιλευόντων και Κύριος των κυριευόντων, του οποίου το κράτος είναι άναρχο και η δόξα ατελεύτητη, του οποίου η βασιλεία είναι βασιλεία αιώνια και δεν θα περάσει σε άλλον βασιλιά, μέσω του οποίου οι βασιλείς βασιλεύουν και οι άρχοντες κυβερνούν τη γη, Εσύ που δεσπόζεις αιώνια και επί των επουράνιων νοερών Εξουσιών και Κυριοτήτων και Δυνάμεων, των Αρχών και των Αρχαγγέλων και των Αγγέλων και των ανώτερων από αυτούς υψηλών και επηρμένων Θρόνων, των Χερουβείμ και των Σεραφείμ, στους οποίους πρώτους δωρίζοντας, κατά μέθεξη, την υπερκόσμια ιεραρχία και το βασιλικό ύψος, τους κατέστησες ακαταπόνητους υπηρέτες και ακοίμητους υμνητές της δικής σου ανυπέρβλητης μεγαλειότητας· Εσύ που, λόγω του ανείκαστου πελάγους της φιλανθρωπίας σου, εμφανίστηκες ύστερα και πάνω στη γη και συναναστράφηκες με τους ανθρώπους ως άνθρωπος, για να διασώσεις το επί γης πλάσμα σου και να το ανελκύσεις προς τον ουρανό και να γεμίσεις από τη γη το άνω βασίλειο· Εσύ που προσέφερες τον εαυτό σου ως άμωμη θυσία υπέρ ημών, και μέσω αυτής της αυτουργού και απόρρητης ιεροτελεστίας απέκτησες για τον εαυτό σου, με τα δικά σου λόγια, έργα και πάθη, λαό περιούσιο, έθνος άγιο, βασίλειο ιεράτευμα, υπέρ του οποίου, αφού κατίσχυσες του άδη και κυριάρχησες επί του θανάτου, ανήλθες ως ο μόνος αρμόζων σε εμάς αρχιερέας και βασιλιάς, καθώς είσαι ο μόνος αληθινά ποιμένας και επίσκοπος των σωμάτων και των ψυχών μας, και ο μόνος όντως όσιος, άκακος, αμίαντος, ακόμη και ως προς την ανθρώπινη φύση, γι' αυτό και, αφού έγινες υψηλότερος των ουρανών, καθήμενος εκεί στα ύψη, διοικείς τα πάντα με πάνσοφη πρόνοια, θέτοντας και μεταθέτοντας τα όρια των αρχών, των εξουσιών και των αξιωμάτων, με άρρητους λόγους τους οποίους μόνο εσύ γνωρίζεις· Εσύ που και εμένα, ο οποίος βρίσκομαι στην έσχατη θέση ως στερούμενος κάθε ικανότητας, με κρίματα που εσύ γνωρίζεις, με κάλεσες στο περιωπές αξίωμα της αρχιερωσύνης και με αξίωσες να αναπέμπω δεήσεις σε εσένα από αυτήν τη θέση·

Και ο βασιλιάς: Πού είναι λοιπόν το ποίμνιο του Χριστού, του οποίου εσείς τυγχάνετε ποιμένες; Και ο Ευγένιος: Όλη η οικουμένη όση επιβλέπει ο ήλιος, και όλοι οι άνθρωποι που βρίσκονται πάνω σε αυτήν. Και ο Ιουλιανός: Εμείς λοιπόν ποιους εξουσιάζουμε και σε ποιους βασιλεύουμε σήμερα, ω ταλαίπωρε και δυστυχέστατε ανθρωπάκο, αν όση γη φωτίζει ο ήλιος την έχει αποκτήσει ως ποίμνιο ο Χριστός; Και ο μάρτυρας: Στο ίδιο ποίμνιο και κοπάδι, ω βασιλιά, προΐστασαι, του οποίου και εμείς τυγχάνουμε ποιμένες. Διότι μέσω Αυτού οι βασιλιάδες βασιλεύουν και οι τύραννοι εξουσιάζουν τη γη, και Αυτός σου έδωσε το βασίλειο σήμερα· και παρόλο που εσύ φάνηκες αχάριστος απέναντι στον ευεργέτη, αύριο πάλι θα το δώσει σε κάποιον άλλον. Διότι είσαι εφήμερος, και σε εφήμερους τώρα βασιλεύεις. Εκείνος όμως κατέχει την αιώνια βασιλεία, η οποία δεν λαμβάνει ποτέ τέλος.

Κατήχηση Ζ΄ του ιδίου περί της δοξολογίας και της θείας δυνάμεως και περί της νηστείας κατά δύναμιν. Ευλόγησον, πάτερ. Αδελφοί και πατέρες, εφόσον παρήλθαν ήδη δύο εβδομάδες της πάνσεπτης νηστείας και έχει ήδη φθάσει η τρίτη, ας υμνήσουμε τον εν Τριάδι υμνούμενο Θεό μας, διά του οποίου δημιουργήθηκαν «ο ουρανός και η γη και τα καταχθόνια» και η φύση των υδάτων· διά του οποίου διακοσμήθηκε το σύμπαν και συγκρατείται σταθερά στο σύνολό του και συνέχεται· διά του οποίου η σφαίρα της γης και όλοι μαζί οι κάτοικοί της συγκρατούνται σαν ακρίδες, και μετριέται ο ουρανός με μια σπιθαμή και ολόκληρη η γη με μια χούφτα, και σταθμίζονται τα όρη σε ζυγαριά και οι κοιλάδες σε ζυγό, και εδραιώνεται η γη πάνω στα ύδατα και θεμελιώνεται με ασφάλεια σε αυτά· διά του οποίου κι εμείς ήρθαμε στην ύπαρξη από την ανυπαρξία και καθημερινά απολαμβάνουμε τις ευεργεσίες του· διά του οποίου οι βασιλείς βασιλεύουν και οι εξουσιαστές κυριαρχούν στη γη· διά του οποίου οι άρχοντες εξουσιάζουν, ενώ άλλοι πάλι καταδικάζονται να μην έχουν καμία εξουσία· διά του οποίου δίκαιη κρίση αναμένει τους πάντες έπειτα από λίγο· διά του οποίου στεφανώνονται οι δίκαιοι και κατακρίνονται οι αμαρτωλοί· διά του οποίου αποδίδεται στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του, είτε φαύλα είναι αυτά είτε αγαθά.

Διότι, όταν τότε θαύμαζαν οι Ιουδαίοι και έλεγαν: «Πώς αυτός γνωρίζει γράμματα, χωρίς να έχει σπουδάσει;», δεν απαντά: «Εγώ είμαι η άπειρη σοφία του Θεού, στην οποία είναι αποθησαυρισμένοι όλοι οι απόκρυφοι θησαυροί της γνώσης και μέσω εμού πηγάζουν τα νάματα της σοφίας, όπου αυτά πηγάζουν, και κάθε φρόνηση και «επιστήμη έργων» δίδαξε η δική μου φρόνηση και σοφία, και «μέσω εμού οι βασιλείς βασιλεύουν και οι άρχοντες κυβερνούν τη γη» και εγώ είμαι η σοφία που υμνείται στις εξόδους και που εκφράζεται με παρρησία στις πλατείες, εγώ που μιλώ τώρα με παρρησία ανάμεσά σας», αλλά αντί για όλα αυτά και τα παρόμοια, λέει: «Η δική μου διδαχή δεν είναι δική μου, αλλά Εκείνου που με έστειλε», και προσθέτει: «Εκείνος που μιλά από τον εαυτό του, ζητά τη δική του δόξα· ενώ εκείνος που ζητά τη δόξα Αυτού που τον έστειλε, αυτός είναι αληθινός και δεν υπάρχει αδικία μέσα του».

Πράγματι, οι επινοητές τέτοιων ιστοριών αποδείχθηκαν ολοφάνερα μωροί και, ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί και προνοητικοί για τα μελλούμενα και ότι γνωρίζουν εκ των προτέρων τα επερχόμενα, ελέγχονταν πως δεν βλέπουν ούτε αυτά που βρίσκονταν μπροστά στα πόδια τους, αλλά, σύμφωνα με την προφητική κατάρα, βλέποντας δεν έβλεπαν και ακούγοντας δεν κατανοούσαν. Ή μάλλον έβλεπαν βέβαια και γνώριζαν με ακρίβεια, ξεστομίζοντας λόγια καταποντισμού και μετατρέποντας τα δόντια τους σε όπλα και βέλη, κολακεύοντας όμως με τα λόγια τους και μιλώντας με σκοπό το χρήμα και έχοντας εξαγοραστεί, επιδιώκοντας με κάθε τρόπο την ανθρωπαρέσκεια, τέτοιους επαινέτες των κακών, αν και δεν θα έπρεπε, εκτρέφουν τα ανάκτορα, οι οποίοι δεν θέλουν να γνωρίσουν το καλό, αλλά ασχολούνταν επιμελώς με τα πονηρά και επιδοκίμαζαν εκείνα με τα οποία χαιρόταν ο άρχοντας, και όχι Εκείνος μέσω του οποίου οι βασιλείς βασιλεύουν.

Διότι αν κάποιος έλαβε την εξουσία από τον Θεό χωρίς να μεσολαβήσει ανθρώπινη επινόηση, την έχεις λάβει και εσύ, θεοειδέστατε αυτοκράτορα. Διότι, αν και μέσω του Θεού οι βασιλείς βασιλεύουν και οι άρχοντες θεσπίζουν δικαιοσύνη, ωστόσο, πολύ πιο ξεκάθαρα στη δική σου περίπτωση η άνωθεν επιρροή και η θεία δύναμη συνέργησαν, φέρνοντας εις πέρας τα πάντα αμέσως, ας πούμε, και χωρίς ενδιάμεση αιτία. Και ας είναι η χάρις στον Θεό που σε έστειλε στους δικούς σου και σε έστειλε σε εμάς ως πνεύμα ζωογόνο και ήγειρε κέρας σωτηρίας, όχι μόνο στον οίκο του νέου σου και πράου Δαβίδ, αλλά και σε όλους τους πιστούς μέσω εσού, οι οποίοι τρέφουν πλούσια πεποίθηση σε αυτόν, και ο οποίος έθεσε ακρογωνιαίο λίθο που συνδέει τα διεστώτα. Διότι μόλις εμφανίστηκες, αμέσως χάρισες τη ζωή σε όσους είχαν καταστραφεί, και το όραμα του Ιεζεκιήλ ανανεώθηκε κυριολεκτικά για εμάς: οστά ενώθηκαν με οστά και τα ρήγματα της αυτοκρατορίας στερεώθηκαν και συναρμόστηκαν σε μία ενιαία ολότητα. Και τέτοιος μεν είναι ο νυμφίος, για να πω λίγα από τα πολλά, διότι και ο λόγος δεν έθεσε άλλον σκοπό παρά μόνο να υμνήσει τα της σημερινής τελετής.

Και το μεγαλύτερο από όλα: διότι όχι μόνο στο παρόν, όταν εμφανίστηκε με την ανθρώπινη αδυναμία και ήλθε όχι «για να κρίνει τον κόσμο» και επεδείκνυε τα γνωρίσματα των δούλων ενώ απέκρυπτε όλα εκείνα του Δεσπότη, αλλά ακόμη και στο μέλλον, όταν θα έλθει με δύναμη και θα εμφανιστεί μέσα στην πατρική δόξα, κατά την ανάδειξή του, στην ίδια του τη βασιλεία: «Θα ζωστεί», λέει, «και θα τους βάλει να καθίσουν, και περνώντας θα τους διακονήσει», ευλόγως, δι' αυτού μέσω του οποίου οι βασιλείς βασιλεύουν και οι άρχοντες κυβερνούν τη γη.

Είθε τα σημερινά ορατά σχήματα συμπάθειας και κατάνυξης να επιβεβαιωθούν και με τα ίδια τα έργα και οι ψυχές να διαφυλαχθούν σε τέτοια διάθεση και κατάσταση, ώστε να αξιωθούμε κι εγώ μέσω υμών, μαζί με εσάς, την επουράνια βασιλεία εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, μέσω του οποίου οι βασιλείς βασιλεύουν και οι ηγεμόνες εξουσιάζουν τη γη. Είθε Αυτός τον φιλόχριστο και ευσεβή βασιλέα μας, τον οποίο έφερε στο φως για την προστασία του γένους των Ρωμαίων και έχρισε με το χρίσμα της βασιλείας, να τον στολίσει ακόμη περισσότερο με αρετές, ώστε να βαδίζει την οδό της αλήθειας χωρίς παρέκκλιση και οπισθοχώρηση, αναδεικνύοντάς τον απρόσβλητο σε όλους τους εχθρούς, φιλάνθρωπο στους υπηκόους, άξιο της δικής του βασιλείας, με τις πρεσβείες της υπεραγίας δεσποίνης ημών Θεοτόκου και πάντων των αγίων, οι οποίοι απ' αιώνος ευαρέστησαν τον Θεό, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.