Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 8:17

Και πολλά μπορούν να ειπωθούν περί της σοφίας, και «ποιος είναι ο τόπος της φρονήσεως, και η σοφία από πού βρέθηκε;» Εάν, λοιπόν, αυτή η υμνούμενη σοφία λέει: «Εγώ, η σοφία, συγκατοίκησα με τη βουλή και τη γνώση, και εγώ επικαλέστηκα την έννοια. Δι' εμού οι βασιλείς βασιλεύουν, και δι' εμού οι μεγιστάνες μεγαλύνονται, και οι ισχυροί νομοθετούν δικαιοσύνη, και οι ηγεμόνες κυβερνούν τη γη. Εγώ αγαπώ εκείνους που με αγαπούν, και εκείνοι που με αναζητούν θα με βρουν· σε εμένα ανήκει ο πλούτος και η δόξα και η κτήση πολλών αγαθών και η δικαιοσύνη. Περπατώ στην οδό της δικαιοσύνης και αναστρέφομαι ανάμεσα στους δρόμους του δικαίου, για να μοιράσω σε αυτούς που με αγαπούν ύπαρξη και περιουσία, και να γεμίσω τους θησαυρούς τους με αγαθά. Εάν σας αναγγείλω όσα γίνονται καθημερινά, θα θυμηθώ να απαριθμήσω τα από αιώνος. Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του, προ του αιώνος με θεμελίωσε εν αρχή, προτού δημιουργήσει τη γη και προτού δημιουργήσει τις αβύσσους, προτού προέλθουν οι πηγές των υδάτων, και προτού εδραιωθούν τα όρη, και προ πάντων των βουνών με γεννά», και τα εξής. Προφανώς, επειδή κάποιοι επιθυμούν να αντιλέξουν στο ρητό, οι αντίπαλοι χρησιμοποιούν ως ανθυποφορά το όνομα της σοφίας και την αλληλουχία του λόγου που λέει «ο Κύριος με έκτισε», σε συνδυασμό με το «εγώ, η σοφία, συγκατοίκησα με τη βουλή»· λέγοντας ότι «ιδού, η σοφία από την αρχή ονόμασε τον εαυτό της και προχωρώντας στη συνέχεια υποδηλώνει τον εαυτό της λέγοντας: ο Κύριος με έκτισε».

Ψ. Από τις Παροιμίες. Α'. Ολόκληρο το βιβλίο των Παροιμιών φαίνεται να εκφέρεται από το πρόσωπο της Σοφίας, η οποία από τη μία υποδεικνύει τον ηθικό βίο και από την άλλη προσωποποιεί τα λόγια άλλων· άλλοτε προβάλλει αινίγματα, και άλλοτε πάλι διδάσκει κάποια πράγματα για τον εαυτό της, εκπαιδεύοντας σχετικά με το δικό της ένθεο αξίωμα. Από αυτά θα σταχυολογήσουμε εκείνα μέσα από τα οποία μαθαίνουμε ότι η Σοφία είναι ένα θείο ον και απολύτως ενάρετη ως προς τη φύση της, όντας η ίδια με το δεύτερο αίτιο των όλων, μετά τον πρώτο Θεό, και με τον Θεό Λόγο που βρισκόταν εν αρχή προς τον Θεό, αλλά και με την πρόνοια του Θεού που διοικεί και οικονομεί τα σύμπαντα και φθάνει μέχρι τα επίγεια πράγματα, η οποία έχει κτισθεί πριν από κάθε ουσία και υπόσταση, αποτελώντας την αρχή των οδών της όλης δημιουργίας. Τα σχετικά ρητά, λοιπόν, λέγονται ως εκ μέρους της ίδιας της Σοφίας με αυτόν τον τρόπο: «Εγώ η σοφία έκανα κατοικία μου τη βουλή και τη γνώση, και εγώ επικαλέστηκα την ορθή σκέψη. Ο φόβος του Κυρίου μισεί την κακία, την ύβρη και την υπερηφάνεια και τις οδούς των πονηρών, και εγώ μίσησα τις διεστραμμένες οδούς των κακών. Δική μου είναι η βουλή και η ασφάλεια· εγώ είμαι η σύνεση, και δική μου είναι η ισχύς. Δι' εμού οι βασιλείς βασιλεύουν, και οι άρχοντες νομοθετούν δικαιοσύνη. Δι' εμού οι μεγιστάνες δοξάζονται. Εγώ αγαπώ εκείνους που με αγαπούν, και όσοι με αναζητούν θα βρουν χάρη. Πλούτος και δόξα υπάρχουν σε εμένα, καθώς και απόκτηση πολλών αγαθών και δικαιοσύνη».

Πρέπει δε να μην αγνοούμε ότι οι θείοι χρησμοί, επειδή περιέχουν στην εβραϊκή γλώσσα πολύ το υπερβατικό και ως προς τη λέξη και ως προς το νόημα, έτυχαν διαφορετικής μετάφρασης στην ελληνική γλώσσα εξαιτίας της δυσκολίας κατανόησής τους. Εβδομήντα, λοιπόν, Εβραίοι άνδρες όλοι μαζί τις μετέφρασαν ομόφωνα, στους οποίους μάλιστα θα στρέψουμε την προσοχή μας, διότι και στην Εκκλησία του Χριστού είναι αρεστό να χρησιμοποιούνται αυτές. Εάν όμως προκύψει κάπου ανάγκη, δεν θα παραλείψουμε ούτε τις εκδόσεις των μεταγενέστερων νεότερων μεταφραστών, τις οποίες αρέσκονται ακόμη και σήμερα να χρησιμοποιούν οι Ιουδαίοι, ώστε τα επιχειρήματα της απόδειξης να τύχουν για εμάς ασφαλέστερης τεκμηρίωσης από παντού. Έχοντας προτάξει αυτά ως προοίμιο, ας καταπιαστούμε πλέον λοιπόν με τις θεόπνευστες φωνές. 〈〈Από τις Παροιμίες〉〉. «Εγώ, η σοφία, συγκατοίκησα με τη βουλή, και τη γνώση και την κατανόηση εγώ τις επικαλέστηκα. Ο φόβος του Κυρίου μισεί την αδικία, την ύβρη και την υπερηφάνεια και τις οδούς των πονηρών· εγώ δε εμίσησα τις διεστραμμένες οδούς των κακών. Δική μου είναι η βουλή και η ασφάλεια, δική μου η φρόνηση, και δική μου η ισχύς· δι' εμού οι βασιλείς βασιλεύουν, και οι άρχοντες νομοθετούν δικαιοσύνη· δι' εμού οι μεγιστάνες δοξάζονται, και οι ηγεμόνες δι' εμού κυβερνούν τη γη. Εγώ αγαπώ αυτούς που με αγαπούν, και εκείνοι που με αναζητούν θα βρουν χάρη. Πλούτος και δόξα υπάρχουν σε εμένα, και απόκτηση πολλών αγαθών και δικαιοσύνη. Είναι προτιμότερο να καρπώνεται κανείς εμένα παρά χρυσάφι και πολλούς πολύτιμους λίθους, και τα δικά μου γεννήματα είναι ανώτερα από εκλεκτό ασήμι».

Διότι το κεφάλαιο της σύστασης και της σωτηρίας όλων των δημιουργημάτων, ορατών και αοράτων, ήταν αυτός, τον οποίο ο Πατέρας γεννούσε ως μονογενή Υιό, και, αφού τον γέννησε, τον κατέστησε σωτήρα των πάντων, ανακεφαλαιώνοντας σε αυτόν και δι' αυτού τη διάταξη του σύμπαντος, όπως δίδαξε ο θείος απόστολος λέγοντας: «να ανακεφαλαιώσει τα πάντα στον Χριστό, τα επουράνια και τα επίγεια», ώστε όχι μόνο τα σύμπαντα να συσταθούν δι' αυτού, προερχόμενα από την ανυπαρξία στην ύπαρξη, αλλά και να αναλάβει ο ίδιος την πρόνοια της διοίκησης των πάντων, εφόσον είναι Λόγος και σοφία και ζωή, και πλήρωμα κάθε καλού και αγαθού, ώστε δι' αυτού να κυβερνώνται και να διασώζονται τα σύμπαντα. Αυτό, άλλωστε, το παρουσίασε ο ίδιος και μέσα από τα προαναφερθέντα λόγια, με τα οποία έλεγε: «Δι' εμού οι βασιλείς βασιλεύουν και οι δυνάστες νομοθετούν δικαιοσύνη· δι' εμού οι μεγιστάνες μεγαλύνονται, και οι άρχοντες δι' εμού κρατούν την εξουσία της γης». Με άρρητους λόγους, λοιπόν, της καθολικής σοφίας και πρόνοιας του Υιού του Θεού διοικούνται τα σύμπαντα. Αυτά, επομένως, δίδασκε μέσα από όσα προεκτέθηκαν, και προέτρεπε τους ανθρώπους να προσκολλώνται σε αυτόν λέγοντας: «Εγώ αγαπώ εκείνους που με αγαπούν, και εκείνοι που με αναζητούν θα με βρουν», ενώ απέτρεπε από την αντίθετη οδό με όσα πρόσθεσε: «Εμίσησα δε εγώ τις διεστραμμένες οδούς των κακών».

Διά μέσου αυτών και των παρόμοιων, αφού ανέφλεξε το επιθυμητικό μέρος εκείνου που είναι ακόμη νέος ως προς τον εσωτερικό άνθρωπο, και αφού με τον λόγο του παρουσίασε την ίδια να διηγείται τα σχετικά με τον εαυτό της, διά των οποίων προσελκύει κατεξοχήν την αγαπητική διάθεση των ακροατών, λέγοντας ανάμεσα στα άλλα τούτο, ότι «Αγαπώ αυτούς που με αγαπούν» (διότι η ελπίδα της ανταπόδοσης της αγάπης διαθέτει τον εραστή με μεγαλύτερη σφοδρότητα προς την επιθυμία)· και αφού μετά από αυτά εισήγαγε τις υπόλοιπες συμβουλές με ορισμένα αποφαντικά και σαφώς περιγεγραμμένα αποφθέγματα, και τον οδήγησε σε μια τελειότερη κατάσταση, έπειτα στα τελευταία μέρη των Παροιμιών, αφού μακάρισε αυτή την αγαθή συζυγία, όπου ανέπτυξε τα εγκώμια εκείνης της ανδρείας γυναίκας, τότε πλέον προσθέτει τη φιλοσοφία του Εκκλησιαστή σε εκείνον που έχει ήδη εισαχθεί επαρκώς, διά της παροιμιώδους αγωγής, στην επιθυμία των αρετών.

Αλλ᾽ όπως ακριβώς ο σαρκικός έρωτας δεν αγγίζει αυτούς που βρίσκονται ακόμη στη νηπιακή ηλικία (διότι η νηπιότητα δεν χωρά το πάθος), ούτε βέβαια είναι δυνατόν να δει κανείς όσους έχουν καταπονηθεί από τα βαθιά γηρατειά να ασχολούνται με τέτοια, έτσι και σε ό,τι αφορά το θείο κάλλος, τόσο εκείνος που είναι ακόμη νήπιος και κλυδωνίζεται και περιφέρεται από κάθε άνεμο της διδασκαλίας, όσο και εκείνος που έχει παλιώσει και γεράσει και έχει πλησιάσει προς τον αφανισμό, παραμένουν ακίνητοι απέναντι σε αυτή την επιθυμία· διότι το αόρατο κάλλος δεν αγγίζει τέτοιους ανθρώπους. Μόνο δε η ψυχή εκείνη, η οποία έχει ξεπεράσει τη νηπιακή κατάσταση και έχει φθάσει στην ακμή της μέσω της πνευματικής ηλικίας, χωρίς να έχει προσλάβει σπίλο ή ρυτίδα ή κάτι παρόμοιο, αυτή που ούτε μένει αναίσθητη λόγω νηπιότητας ούτε αδρανεί λόγω γηρατειών, και την οποία ο λόγος ονομάζει νεάνιδα, αυτή υπακούει στη μεγάλη και πρώτη εντολή του νόμου, αγαπώντας με όλη της την καρδιά και τη δύναμη εκείνο το κάλλος, του οποίου περιγραφή, υπόδειγμα και ερμηνεία δεν μπορεί να βρει η ανθρώπινη διάνοια. Τέτοιες λοιπόν νεάνιδες, που έχουν αυξηθεί πνευματικά μέσω των αρετών και έχουν φτάσει πλέον στην κατάλληλη ώρα για τα μυστήρια του θείου νυμφώνα, αγαπούν το κάλλος του Νυμφίου και μέσω της αγάπης τον ελκύουν προς τον εαυτό τους. Διότι τέτοιος είναι ο Νυμφίος, ώστε να ανταποδίδει τον πόθο σε όσους τον αγαπούν, αυτός που έχει πει εκ προσώπου της Σοφίας: «Εγώ αγαπώ εκείνους που με αγαπούν»· και ότι: «Θα μοιράσω σε αυτούς που με αγαπούν ύπαρξη (ενώ ο Ίδιος είναι η ύπαρξη) και θα γεμίσω τους θησαυρούς τους με αγαθά».

Εφόσον, λοιπόν, η παροιμιακή αυτή διδασκαλία περιλαμβάνει αυτά τα στοιχεία, κανείς από τους συνετούς ανθρώπους δεν θα αποδεχθεί ανεξέταστα και αθεώρητα τίποτε από όσα προβάλλονται σε αυτό το βιβλίο, ακόμη και αν κάτι φαίνεται εκ πρώτης όψεως να είναι εξαιρετικά σαφές και γνώριμο. Διότι, οπωσδήποτε, ακόμη και σε όσα φαίνονται ολοφάνερα, υποκρύπτεται κάποια αναγωγική θεωρία. Εάν δε τα εκ πρώτης όψεως κατανοητά σημεία αυτής της Γραφής απαιτούν αναγκαστικά λεπτομερέστερη εξέταση, πόσο μάλλον εκείνα τα οποία παρουσιάζουν πολλή ασάφεια και δυσκολία στη θεωρητική προσέγγιση κατά την άμεση κατανόησή τους; Ας εξετάσουμε, λοιπόν, από τα συμφραζόμενα των λέξεων γύρω από εκείνο το χωρίο, εάν η ανάγνωση των παρακείμενων εδαφίων προσφέρει κάποια σαφήνεια. Ο λόγος περιγράφει προηγουμένως τη Σοφία να εκφέρει κάποιες ρήσεις σε πρώτο πρόσωπο. Ο φιλομαθής, βεβαίως, γνωρίζει τα όσα αναφέρονται στο εν λόγω χωρίο, όπου η Σοφία κατασκηνώνει μαζί με τη βουλή, επικαλείται τη γνώση και την έννοια, και λέει ότι έχει ως κτήμα της την ισχύ και τη φρόνηση, ότι η ίδια ονομάζεται σύνεση, ότι περπατά σε οδούς δικαιοσύνης και κινείται στο μέσον οδών δικαιώματος, και αναφέρει ότι μέσω αυτής βασιλεύουν οι βασιλείς, θεσπίζουν δικαιοσύνη οι άρχοντες και κυριαρχούν στη γη τους οι ηγεμόνες. Διότι είναι σε όλους φανερό ότι ο συνετός άνθρωπος δεν αποδέχεται ανεξέταστα κανένα από τα λεγόμενα βάσει της επιφανειακής τους κατανόησης.

Και αυτός μεν τα έπραττε αυτά ολοφάνερα και ταυτόχρονα με φιλοθεΐα, καθώς κεντριζόταν από τα κέντρα του πόθου και έτρεχε μπροστά στον δρόμο, και ελαφρωμένος από τα φτερά του πόθου ανέβαινε στο δέντρο. Τι έκανε όμως ο Ιησούς, η ενυπόστατη σοφία του άναρχου Πατέρα, ο οποίος λέει μέσω του Σολομώντα: «Εγώ αγαπώ εκείνους που με αγαπούν, και εκείνοι που με αγαπούν θα βρουν χάρη», «ο οποίος και εμφανίζεται σε αυτούς με ευμένεια στους δρόμους»;

Όσα μου παρήγγειλες μέσω της επιστολής σου, τα εξετέλεσα μετά χαράς, χωρίς να αμφιβάλλω σε τίποτα για όσα εσύ έχεις κρίνει ότι είναι ορθά. Διότι αντελήφθην ότι κατέθεσες τη μαρτυρία για τους δύο άνδρες με κρίση Θεού, και όχι με σαρκική εύνοια. Πάρα πολύ με ευχαρίστησαν επίσης οι συνεχείς αναφορές σου σε γραφικά χωρία, τις οποίες αφού ανέγνωσα δεν δίστασα ούτε καν στη σκέψη μου σχετικά με το ζήτημα· διότι πώς θα μπορούσα να παραβλέψω εκείνα για τα οποία έλαβα από εσένα την αναντίρρητη απόδειξη; Είθε να γίνω εγώ αντίψυχό σου, επειδή αγαπάς τον Ιησού, τον Υιό του ζώντος Θεού· γι' αυτό και ο Ίδιος θα σου πει: Εγώ αγαπώ εκείνους που με αγαπούν, και όσοι με αναζητούν θα βρουν ειρήνη.

Αν κάποιος γίνει δούλος ενός ανθρώπου που είναι από τη φύση του πονηρός και παραμείνει μαζί του για καιρό, δηλαδή για πολλά χρόνια, ίσως αναπαύεται. Εκείνος, όμως, που γίνεται δούλος του από τη φύση Του αγαθού Θεού και Σωτήρα δεν θα αναπαυθεί με ατελείωτη ανάπαυση και δεν θα ευφρανθεί με ασύγκριτη ευφροσύνη; Διότι ο άνθρωπος επιθυμεί όλες τις ημέρες της ζωής του να κρατά σε δουλεία τους ομοδούλους του, ενώ ο Θεός μεταθέτει τους δούλους Του στην τάξη των υιών και έπειτα τους καθιστά κληρονόμους της βασιλείας Του. Και ποια άλλη δουλεία, λοιπόν, θα φανεί πιο τιμητική από τη δική Του; Πράγματι, δεν υπάρχει άλλη εκτός από αυτήν, ούτε επάνω στον ουρανό ούτε κάτω στη γη, και μακάριος είναι ο άνθρωπος που θα θελήσει να σηκώσει τον χρηστό και ελαφρύ ζυγό του Χριστού, επειδή και σε αυτήν τη ζωή θα ευφρανθεί πνευματικά και στη μέλλουσα βασιλεία του Χριστού θα βασιλεύσει αθάνατα μαζί με τον Χριστό. Πολύ σωστά, άλλωστε, προαποφάνθηκε η Σοφία λέγοντας ότι «μακάριος είναι ο άνθρωπος που θα φυλάξει τους δρόμους μου» και ότι «εγώ αγαπώ εκείνους που με αγαπούν, και όσοι με αναζητούν θα βρουν χάρη».

Πού άραγε εγκατέστησες τη βουλή, ω μακάρια και άκτιστη σοφία; «Εγώ», λέει, «η σοφία, εγκατέστησα τη βουλή» στην ανθρώπινη φύση «και γνώση και έννοια εγώ επικαλέστηκα», δηλαδή ονόμασα βουλή τη βουλή, γνώση τη γνώση, και έννοια την έννοια· «δική μου είναι η βουλή και η ασφάλεια, δική μου η φρόνηση, δική μου και η ισχύς». Ιδού, λοιπόν, πάλι ένα άλλο θεοσύζευκτο ζεύγος· διότι η βουλή και η ασφάλεια αποτελούν ένα ζεύγος, ενώ η φρόνηση και η ισχύς ένα άλλο ζεύγος· διότι προηγουμένως η φρόνηση συζεύχθηκε με τη σωφροσύνη, όπως προείπαμε, τώρα όμως συζεύχθηκε με την ισχύ. Τι σημαίνει όμως «δική μου είναι η βουλή και η ασφάλεια» και τα άλλα δύο; Δηλαδή είναι δικό μου έργο και παροχή και δωρεά προς εκείνους που με αγαπούν πιστά, διότι «εγώ αγαπώ εκείνους που με αγαπούν, και εκείνοι που με αναζητούν θα βρουν» χάρη. «Η αγαθή βουλή», λέει, «θα σε φυλάξει, και η όσια έννοια θα σε προστατεύσει», και «η βουλή μου», λέει, «ας σου είναι αρεστή» και τα εξής. Επειδή, λοιπόν, δεν είναι κάθε βουλή αγαθή, όπως το «βουλεύτηκαν» εναντίον μου «πονηρή βουλή», γι' αυτό μαζί με τη βουλή συνδέει και την ασφάλεια, διότι άλλος μεν σχεδιάζει να φονεύσει, άλλος δε να κλέψει, και τη δική μου βουλή που δόθηκε ως δωρεά την παρέκαμψαν οι άνθρωποι.

Γι' αυτόν τον λόγο, στη βουλή που με ευαρεστεί συνέδεσα την ασφάλεια· «δική μου είναι η βουλή και η ασφάλεια». Διότι η βουλή είναι θείο δώρο και ένα από τα επτά χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος, η τρίτη δωρεά. Επειδή πρώτη είναι η σοφία, δεύτερη η σύνεση, τρίτη η βουλή, για την οποία μιλάμε τώρα, τέταρτη η ισχύς, πέμπτη η γνώση, έκτη η ευσέβεια, και έβδομη δωρεά ο φόβος του Θεού. «Δική μου είναι η βουλή και η ασφάλεια, δική μου η φρόνηση, δική μου και η ισχύς»· «εγώ αγαπώ εκείνους που με αγαπούν, και εκείνοι που με αναζητούν θα βρουν» χάρη.

Έπρεπε δε και να ποθούν και να αναζητούν, όπως είναι γραμμένο: «Εραστής», λέει, «έγινα του κάλλους της», δηλαδή της σοφίας, και «την αγάπησα και την αναζήτησα από τη νεότητά μου, και ζήτησα να την πάρω για νύφη μου», διότι «ο δεσπότης των πάντων την αγάπησε». Εφόσον λοιπόν, όπως ειπώθηκε, δύο είναι αυτά που λέγονται, δύο είναι και οι ανταποδόσεις που λαμβάνουν. Διότι εκείνοι που αγαπούν αγαπιούνται και οι ίδιοι, ενώ εκείνοι που αναζητούν βρίσκουν χάρη. Τι είδους χάρη;

Δηλαδή κάποια χάρη από τα χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος, όπως αυτή που βρήκαν όσοι αγαπούν και αναζητούν τον Θεό, όπως αυτή που βρήκε ο μέγας Αντώνιος και οι όμοιοί του θεοφιλείς, οι οποίοι είναι πολίτες της άνω πόλεως και βασιλείας, των οποίων το φιλόθεο φρόνημα και τον θεόληπτο βίο ας ζηλώσουμε, αδελφοί, όσο είναι δυνατόν. Ας μην αμελήσουμε, λοιπόν, και υποδουλωθούμε στα πάθη. Αν όμως ίσως και φτάσαμε στο σημείο να υποδουλωθούμε, ας μην παραμείνουμε σε τέτοιου είδους μοχθηρή δουλεία, ας μην ακολουθήσουμε τις σαρκικές ηδονές, ας μην σπιλώσουμε αυτό το καθαρότατο και αγιότατο σχήμα μας, ας μη φανούμε στους πατέρες μας ότι φορούμε ξένο σχήμα. Ας αγαπήσουμε τη σοφία του Θεού, δηλαδή τον Χριστό, για να μας αγαπήσει όπως υποσχέθηκε: «Εγώ», λέει, «αγαπώ αυτούς που με αγαπούν». Ας τον αναζητήσουμε με όλη μας την καρδιά και θα τον βρούμε, και θα βρούμε χάρη: «εκείνοι δε που με αναζητούν», λέει, «θα βρουν» χάρη. Ας σκεφτούμε με οσιότητα και ασφάλεια. «Δική μου», λέει, «είναι η βουλή και η ασφάλεια». Ας πολιτευτούμε συνετά, ας γίνουμε ισχυροί με τη βοήθεια του Θεού προς την αρετή. «Δική μου είναι η φρόνηση», λέει, «δική μου και η ισχύς». Ας φυλάξουμε τις καθαρές και μακάριες οδούς του Θεού. «Μακάριος», λέει, «είναι ο άνθρωπος που θα φυλάξει τις δικές μου οδούς», διότι «εγώ είμαι», λέει, «η οδός και η αλήθεια και η ζωή», και «κανείς δεν έρχεται προς τον Πατέρα παρά μόνο μέσω εμού»· σε αυτόν ανήκει η δόξα, στον Πατέρα και στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων· αμήν.

Ας μισήσουμε με όλη μας την ψυχή τα άξια μίσους και ας αγαπήσουμε με όλη μας την ψυχή τα άξια αγάπης. Και τότε και εμάς θα αγαπήσει ο Θεός, τότε και οι άνθρωποι θα μας τιμήσουν και θα μας αγαπήσουν, ακόμη και αν δεν το θέλουμε, όπως ακριβώς όταν σφάλλουμε μας ατιμάζουν, ακόμη και αν δεν το θέλουμε. Και όταν προσελκύσουμε ανθρώπους προς τον ένθεο ζήλο και τον ενάρετο βίο, τότε και ο ουράνιος Πατέρας μας θα δοξαστεί μέσα από τα καλά μας έργα, τότε και αυτός θα μας αντιδοξάσει ως φιλόστοργος και συνάμα πλουσιοπάροχος Πατέρας. «Ζω εγώ, λέγει ο Κύριος», διότι «αυτούς που με δοξάζουν θα τους δοξάσω» και «εγώ αγαπώ εκείνους που με αγαπούν, και εκείνοι που με αναζητούν θα βρουν» χάρη και θα λάμψουν περισσότερο από τον ήλιο κατά την ημέρα εκείνη και θα συναχθούν με τιμή από τους αγίους αγγέλους από τα πέρατα της γης και «θα λάβουν» το στεφάνι της δικαιοσύνης «και το διάδημα του κάλλους από τα χέρια του Κυρίου» και θα εισέλθουν στον ουράνιο νυμφώνα μαζί με τον νυμφίο Χριστό και θα αντικρίσουν εκεί πρωτόγνωρα θεάματα και θα ακούσουν εκεί φωνές αγαλλιάσεως και θα τερφθούν εκεί με ανεκλάλητη τέρψη και θα κληρονομήσουν εκεί την αιώνια ζωή. Ω, ποιος από εμάς είναι άξιος να φθάσει εκεί; Ω, ποιος είναι άξιος να μετάσχει σε εκείνη τη μακάρια κληρονομία; Μακάρι όλοι μας να αναδειχθούμε άξιοι αυτής, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία της τρισάγιας Μονάδας, και στον μόνο Θεό ανήκει η δόξα και το κράτος στους αιώνες· αμήν.

Αυτά δε τα λέμε, όχι για να προκαλέσουμε λύπη, αλλά για να ωφελήσουμε περισσότερο μέσω του θεσμού της αγάπης και να μην εξαπατήσουμε. Είθε δε και σε εσάς και σε εμάς οι λόγοι αυτοί να γίνουν καρποφόροι και να εκπληρωθούν με έργα, και να υψωθούμε από τα κάτω και να πετάξουμε προς τα άνω, και να γίνουμε ζωντανή θυσία, ευάρεστη στον Θεό, και να Τον αγαπήσουμε και να αγαπηθούμε από Αυτόν, διότι και Αυτός αγαπά εκείνους που Τον αγαπούν, και να Τον δοξάσουμε και να δοξαστούμε από Αυτόν, διότι και Αυτός υποσχέθηκε να αντιδοξάσει εκείνους που Τον δοξάζουν, και να αξιωθούμε να επιτύχουμε Αυτόν και τη βασιλεία Του και τα αγαθά Του και την ατελεύτητη ζωή, διότι Αυτός είναι η ζωή και η αιτία κάθε αγαθού, Αυτός που υμνείται και προσκυνείται και δοξάζεται στην Τριάδα, πάντοτε, τώρα και πάντα και στους αιώνες των αιώνων· αμήν.

Διότι κακοπάθησε ως καλός στρατιώτης του παμβασιλέως Χριστού, κατέκοψε φάλαγγες πολεμίων παθών με το ξίφος της χάριτος, έτρεψε σε φυγή πλήθη ακοίμητων εχθρών έχοντας την άνωθεν προστασία. Διότι, αφού ζώστηκε την πανοπλία του Θεού και έλαβε τη μάχαιρα του Αγίου Πνεύματος και έστεψε το κεφάλι του με την περικεφαλαία της σωτηρίας και σκεπάστηκε με τον θώρακα της πίστεως, νίκησε κατά κράτος και κατέβαλε τους αντιπάλους του και τους πολεμίους εχθρούς. Και ως απόλυτα δοκιμασμένος πλέον αριστέας και τροπαιούχος νικητής, πλησιάζει και συναγάλλεται με τον βασιλιά του και στεφοδότη Χριστό, επειδή τον αγάπησε και αγαπήθηκε από αυτόν και έλαβε από αυτόν ακένωτη χάρη και βρήκε αλάνθαστα το κλέος της αψευδούς υπόσχεσής του. Ποιας υπόσχεσης παρά αυτής; «Εγώ», λέει, «αγαπώ αυτούς που με αγαπούν, και εκείνοι που με αναζητούν θα βρουν χάρη».

νβ' Όπως ακριβώς η νύμφη, εάν μεταθέσει την αγάπη της από τον αρραβωνιασμένο με αυτήν νυμφίο προς κάποιον άλλον και πλαγιάσει μαζί του, φανερά ή κρυφά, όχι μόνο δεν θα ελπίζει να λάβει τίποτα από όσα της υποσχέθηκε ο νυμφίος, αλλά δικαίως θα προσδοκά την τιμωρία και την κατάκριση από τον νόμο, έτσι ακριβώς συμβαίνει φυσιολογικά και με εμάς. Εάν κάποιος μεταθέσει την αγάπη του Νυμφίου Χριστού προς την επιθυμία κάποιου άλλου πράγματος, φανερά ή κρυφά, και η καρδιά του κρατηθεί δέσμια από αυτό, θα καταστεί μισητή στον Νυμφίο, βδελυρή και ανάξια της ενώσεως μαζί Του· διότι έχει πει: «Εγώ αγαπώ εκείνους που με αγαπούν».

Κατήχηση ΡΛΔ'. Περί του να μη δυσανασχετούμε με τις επιπλήξεις του καθηγουμένου και ότι μέσα από πολλές θλίψεις πρέπει να εισέλθουμε στη Βασιλεία των Ουρανών. Αδελφοί και πατέρες, αυτός είναι λόγος της θεόπνευστης Γραφής: «Εγώ αγαπώ εκείνους που με αγαπούν· και όσοι με αναζητούν θα με βρουν». Και υποδεικνύει το σημάδι της αγάπης λέγοντας: «Εκείνος που αγαπά, διαπαιδαγωγεί με επιμέλεια». Επειδή λοιπόν και εγώ ο ταπεινός ορίστηκα σε εσάς για τον σκοπό αυτό, αναγκαστικά στην προηγούμενη κατήχηση σας επέπληξα, «όχι για να λυπηθείτε (τολμώ να επαναλάβω τα λόγια του Αποστόλου), αλλά για να γνωρίσετε την αγάπη, την οποία τρέφω σε αφθονία για εσάς», συμπάσχοντας στη θλίψη σας και συμμετέχοντας στη χαρά σας. Διότι σε ποιον άλλον να στρέψω το βλέμμα, ή για ποιον θα λυπηθώ ή θα χαρώ, αν όχι για εσάς;