Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 8:9

«Αυτός θα είναι μέγας και Υιός Υψίστου θα κληθεί». Αυτών των αγαθών έρχομαι ως μηνυτής σε εσένα, αν και αυτά που λέγονται είναι έξω από τους νόμους της φύσης. Όμως, για τον δημιουργό της φύσης όλης της κτίσεως τίποτα δεν είναι στρεβλό ή περίπλοκο, αλλά όλα είναι ευθέα και κατορθώνονται με ευκολία. Με αυτές τις υποσχέσεις η Παρθένος, έχοντας σαγηνευθεί και έχοντας απαλλαγεί από κάθε κακόβουλη σκέψη, δεν σιωπούσε πλέον σαν να μην είχε παρρησία, λέγοντας προς τον άγγελο: «Πώς θα μου συμβεί αυτό, αφού δεν γνωρίζω άνδρα;» Γιατί ταράζεις την καρδιά μου και ηχείς παράδοξα στην ακοή μου; Γιατί αναγγέλλεις κάτι που δεν έχει ακουστεί ποτέ από αιώνος; Έγκυος θα βρεθώ, και πείρα άνδρα δεν θα λάβω; «Πώς θα μου συμβεί αυτό;» Μητέρα θα ονομαστώ, και τις μητρικές ωδίνες θα αποφύγω; «Πώς θα μου συμβεί αυτό;» Μαστό θα προσφέρω, και σπάργανα θα σφίξω, και θα γαλουχήσω παιδί, και δεν θα γνωρίζω τι είναι αυτό που συμβαίνει μέσα μου; «Πώς θα μου συμβεί αυτό;» Πες μου την εύλογη αιτία, για να κατανοήσω την παράδοξη αυτή κυοφορία. Παράδοξη ήταν η γέννηση της Εύας, αλλά όμως προήλθε από τον άνδρα της· και υπήρχε η αιτία από την οποία αναγνωρίστηκε το φύραμα, ότι δηλαδή από αυτόν ελήφθη αυτή, και ο ίδιος τόπος αναπληρώθηκε από το ίδιο στοιχείο. Ακόμη πιο παράδοξη από της Εύας ήταν η γέννηση του Αδάμ· αλλά όμως και αυτή, αφού φανερώθηκε, παραδόθηκε στις Γραφές, και το πώς συνέβη αμέσως έγινε σαφώς γνωστό, ότι δηλαδή ο Δημιουργός, λαμβάνοντας χώμα από τη γη, κατασκεύασε τον πρωτόπλαστο ως θεόμορφο ον.

Έπρεπε λοιπόν και οι Αρειανοί, αν βεβαίως διέθεταν υγιή νου, τέτοια να συλλογίζονται και να φρονούν για τον επίσκοπο, «διότι τα πάντα είναι σαφή σε όσους έχουν σύνεση και ορθά σε εκείνους που βρίσκουν τη γνώση». Επειδή όμως, μην έχοντας διδαχθεί την πίστη της καθολικής Εκκλησίας, έχουν περιπέσει στην ασέβεια, και συνεπώς, έχοντας τυφλωμένο τον νου νομίζουν ότι και τα ορθά είναι στρεβλά, και αποκαλούν το μεν φως σκοτάδι, το δε σκοτάδι νομίζουν ότι είναι φως, είναι αναγκαίο να παραθέσουμε και αποσπάσματα από τις άλλες επιστολές του Διονυσίου, καθώς και την αιτία συγγραφής τους, προς μεγαλύτερη καταδίκη των αιρετικών. Διότι, έχοντας διδαχθεί και εμείς από αυτές, έτσι φρονούμε και γράφουμε για τον άνδρα αυτόν.

Για κάθε άγιο, λοιπόν, που έχει εγκαταλείψει την εγκόσμια και σαρκική ζωή και έχει αναθέσει, τρόπον τινά, την ψυχή του στον Θεό, έχοντας αποφασίσει να μην καυχάται για κανέναν άλλον εκτός από Αυτόν, γράφει πάλι ο Παύλος: «Διότι εγώ μέσω του νόμου πέθανα ως προς τον νόμο, για να ζήσω για τον Θεό», προφανώς εννοώντας για τον Υιό, και μέσω αυτού για τον Πατέρα. Θα σου γινόταν δε αυτό σαφές και αναμφισβήτητο, εάν άκουγες τι προσθέτει: «Διότι ένας πέθανε για χάρη όλων, ώστε αυτοί που ζουν να μη ζουν πλέον για τον εαυτό τους, αλλά για εκείνον που πέθανε και αναστήθηκε για αυτούς.» Και επιπλέον αυτών: «Σε εμένα δε, μη γένοιτο να καυχώμαι παρά μόνο στον σταυρό του Χριστού»· αν και κάθε άγιος λέει: «Θα χαρώ για τον Θεό τον Σωτήρα μου, ο Κύριος ο Θεός μου είναι η δύναμή μου.» Β. Και βέβαια, ω γενναίε, μας αρκούν αυτές οι έννοιες. Διότι ο Υιός αποδείχθηκε σε μας, μέσω αναρίθμητων λόγων, ότι είναι Θεός όχι κατ' όνομα, αλλά μάλλον αληθινός. Επομένως, αφήνοντας αυτό, πες μου εκείνο, δηλαδή πώς θα πρέπει κανείς να εκλάβει και να κατανοήσει το: «Πορεύομαι προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας, και Θεό μου και Θεό σας.» Και για ποιο λόγο ονομάζει τον Πατέρα Θεό του; Διότι να μην αμφιβάλλεις καθόλου ότι οπωσδήποτε θα ρωτήσουν και αυτό. Α. Εντελώς αβίαστη είναι η γνώση αυτών που ζητούνται και καθόλου δύσκολη στο να την κατακτήσει κανείς, εάν έχει σοφό και σώφρονα νου. Διότι είναι γεγραμμένο ότι «Όλα είναι φανερά σε αυτούς που κατανοούν, και ορθά σε εκείνους που βρίσκουν τη γνώση.»

ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ. ΒΙΒΛΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ. ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α΄. Ότι σε τίποτα δεν είναι κατώτερος από τον Θεό και Πατέρα ο Υιός, λόγω του ότι υπάρχει εκ φύσεως από Αυτόν, έστω κι αν υποστηρίζεται από κάποιους ότι υποτάσσεται. «Διότι έχω κατέβει από τον ουρανό όχι για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα του Πατέρα που με έστειλε. Και αυτό είναι το θέλημα εκείνου που με έστειλε: κάθε τι που μου έχει δώσει, να μην χάσω τίποτα από αυτό, αλλά να το αναστήσω κατά την έσχατη ημέρα.» Θα μπορούσε βέβαια να φανεί σε κάποιον, από την πρώτη εντύπωση, δύσκολος αυτός ο λόγος, και όχι εντελώς απαλλαγμένος από τον κίνδυνο σκανδαλισμού γύρω από την πίστη, ώστε να περιμένει κανείς από αυτό το σημείο κιόλας ότι θα περιπέσουμε σε αξεπέραστα προβλήματα που θέτουν οι αντίπαλοι. Αλλά δεν υπάρχει απολύτως τίποτα το δύσκολο σε αυτό, διότι «όλα είναι φανερά σε αυτούς που κατανοούν», σύμφωνα με το γραμμένο, και ορθά «σε αυτούς που αποκτούν τη γνώση», δηλαδή σε αυτούς που έχουν μελετήσει με ευσέβεια πώς να ερμηνεύουν και να κατανοούν τα μυστήρια στις Θείες Γραφές. Επομένως, σαν μια απόδειξη και σαφή διαβεβαίωση ότι δεν θα αποβληθεί έξω όποιος έρχεται προς Αυτόν, μας προσφέρει ο Χριστός με αυτά τα λόγια.

Και όχι μόνο αυτό, αλλά επειδή κατά τον καιρό της ελεύσεως του Σωτήρα μας τηρήσαμε πνευματικά το Σάββατο· διότι απείχαμε από τις αμαρτίες. Συνέβη δε τότε να αναδειχθούν σε εμάς και οι άγιοι απόστολοι, με τα θεία συγγράμματα των οποίων τρεφόμαστε και ανεβαίνουμε προς τη ζωή του αγιασμού. Γι' αυτό ακριβώς προστάζει κατά την ημέρα του Σαββάτου να προτίθενται οι άρτοι στην αγία τράπεζα, δηλαδή στην Εκκλησία· διότι πολλές φορές από το μέρος σημαίνεται το όλον. Και τι θα μπορούσε να είναι πιο άγιο από την αγία τράπεζα του Χριστού; Επομένως, ως άρτος μεν προτυπωνόταν ο Σωτήρας κατά τον νόμο· άρτοι δε πάλι [ήταν] οι μαθητές καθ' ομοίωσή Του· διότι τα πάντα υπήρχαν αληθινά μεν στον Χριστό, καθ' ομοίωση δε προς Αυτόν [υπάρχουν] και σε εμάς δια της χάριτός Του. <Μάλωναν λοιπόν μεταξύ τους οι Ιουδαίοι λέγοντας: «Πώς μπορεί αυτός να μας δώσει να φάμε τη σάρκα του;» Είπε λοιπόν σε αυτούς ο Ιησούς:> «Όλα είναι φανερά σε αυτούς που κατανοούν, και ορθά σε αυτούς που βρίσκουν γνώση», σύμφωνα με το γεγραμμένο· σκοτεινό δε στους ανόητους είναι ακόμη και το πολύ εύκολο. Διότι ο πραγματικά συνετός ακροατής, κλείνει το πιο κατανοητό από τα μαθήματα στον θησαυρό της διανοίας του, χωρίς να αποδέχεται καμία αναβολή για αυτό· ενώ εκείνα στα οποία ο λόγος φαίνεται δύσκολος, τα περιεργάζεται με έρευνες και δεν παύει να ερευνά και να ρωτά.

Διότι γι' αυτόν τον λόγο εμφανίστηκε όμοιος με εμάς, δηλαδή ονομάστηκε και έγινε άνθρωπος, ώστε να καταστήσει αγαπητό στον Θεό αυτόν που παλαιότερα ήταν μισητός εξαιτίας της αρχικής παράβασης και της αμαρτίας που παρεισέφρησε ενδιάμεσα. Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε ο Χριστός λέγεται ότι φανερώθηκε ως θύρα, αρχή και οδός όλων των αγαθών για εμάς. Άραγε λοιπόν σου φαίνεται ότι ακατάκριτα λέει ότι ο ίδιος αγαπήθηκε επειδή τήρησε τις εντολές του Πατέρα; Μήπως σου φάνηκε δύσκολος ο λόγος του μυστηρίου, και το βάθος της οικονομίας που επιτελέστηκε για εμάς έγινε κάπως δυσπρόσιτο στον νου σου; Αλλά όλα είναι «φανερά σε αυτούς που κατανοούν και ορθά σε εκείνους που έχουν γνώση», σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί.

Διότι τόσο πολύ μας καταφόρτωσε με τις δικές της συμφορές, ώστε να αναφωνούμε εκείνο που ειπώθηκε από τους άγιους μαθητές προς τον Σωτήρα, όταν κινδύνευαν: «Κύριε, σώσε μας, χανόμαστε». Γνωρίζω βέβαια ότι, επειδή διαπρέπετε στη σύνεση, κατέχετε σοφό και συνετό φρόνημα, διατηρώντας ολοζώντανες μέσα σας τις παραινέσεις των αγίων μας Πατέρων και των άριστων διδασκάλων, έτσι ώστε τίποτα να μη μας λείπει, σύμφωνα με τον μακάριο Παροιμιαστή που λέει: «Όλα είναι φανερά σε εκείνους που τα κατανοούν, και ορθά σε αυτούς που βρίσκουν τη γνώση». Επομένως, προς ανθρώπους που γνωρίζουν, θα μιλήσω με θάρρος.

Είναι πάλι η θεόπνευστη Γραφή σαν μια πεδιάδα ομαλή και καθόλου τραχιά για όσους γνωρίζουν να πορεύονται ορθά μέσα της. Διότι «όλα είναι φανερά σε όσους κατανοούν», σύμφωνα με τα γεγραμμένα, «και ορθά σε όσους βρίσκουν τη γνώση». Επομένως, αγκάθι είναι η πιο μυσαρή και βέβηλη αθυροστομία των διεστραμμένων. Σιτάρι και στάχυ είναι ο ψυχωφελής και θρεπτικότατος λόγος της αλήθειας. Και ανοιχτή πεδιάδα είναι η θεόπνευστη Γραφή. Όταν λοιπόν σαν φλόγες ή φωτιά οι λόγοι των αγίων μυσταγωγών επιτίθενται στις απάτες των ετεροδόξων και των Ελλήνων, υπερασπιζόμενοι τα δόγματα της αλήθειας, ας στρέφονται μόνο εναντίον του αγκαθιού, λέγει, και ας καταφλέγουν ως άχρηστη και άγρια ύλη τα δικά τους συγγράμματα, χωρίς όμως να καταστρέφουν μαζί το σιτάρι ή το στάχυ. Δηλαδή, ας είναι προσεκτικοί οι μυσταγωγοί, μήπως τυχόν βλάψουν κάποιο από τα δόγματα της αλήθειας. Ειδάλλως, λέγει, ας γνωρίζει όποιος δεν φροντίζει να το πράττει αυτό με ασφάλεια, πως, αν τυχόν κατακαεί μαζί με τα φαύλα κάτι από όσα είναι αναγκαία για την ωφέλεια, θα λογοδοτήσει για την απροσεξία του. Αντιλαμβάνεσαι λοιπόν πόση προσοχή μάς διέταξε να δείχνουμε ο νομοθέτης, διασώζοντας παντού αθόλωτη την ειλικρινή αγάπη προς τους αδελφούς; ΠΑΛΛ. Κατανοώ.

Εκείνος που αφήνει το πυρ του λόγου να δράσει στα ακανθώδη δόγματα των αιρετικών, ας φροντίσει μήπως βλάψει παράλληλα και το αλώνι της Εκκλησίας, ή τα στάχυα των ευσεβών δογμάτων που τρέφουν τις ψυχές, ή την πεδιάδα της θείας Γραφής, η οποία είναι ομαλή για όσους πορεύονται ορθά και δεν έχει τίποτε το τραχύ και το απότομο. Διότι όλα, λέει, είναι φανερά σε όσους έχουν σύνεση, και ορθά σε όσους βρίσκουν τη γνώση. Δεν πρέπει όμως να καταστρέφεται το ωφέλιμο μαζί με τα βλαβερά, ούτε να καταναλώνεται το ήμερο μαζί με τα άγρια.

Φανέρωσέ μου τα άδηλα και τα κρυφά της καρδιάς μου και της δικής σου σοφίας. Διότι σε εσένα ελπίζω, Θεέ μου, για να φωτίσεις εσύ τη διάνοιά μου. Ναι, αδελφέ μου, παρακαλώ, έτσι πάντοτε να προσεύχεσαι στον Θεό, ώστε να φωτίσει τον νου σου και να σου φανερώσει το νόημά τους· διότι πολλοί πλανήθηκαν, έχοντας εμπιστοσύνη στη δική τους σύνεση, και υποστηρίζοντας ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί, μη κατανοώντας τα γεγραμμένα, και περιέπεσαν σε βλασφημίες και χάθηκαν. Εάν λοιπόν κατά την ανάγνωση βρεις κάποιον δυσνόητο λόγο, πρόσεχε μήπως σε διδάξει ο Πονηρός λέγοντας: τι σημαίνει αυτός ο λόγος, ή πώς μπορεί να είναι έτσι; Αλλά αν πιστεύεις στον Θεό, να πιστεύεις και στους λόγους του. Και να λες προς τον Πονηρό: ύπαγε οπίσω μου, Σατανά. Διότι εγώ γνωρίζω ότι τα λόγια του Θεού είναι λόγια αγνά, σαν το δοκιμασμένο στο πυρ ασήμι, καθαρισμένο επτά φορές, και τίποτα μέσα σε αυτά δεν είναι στρεβλό ούτε διεστραμμένο, αλλά είναι αγαθά για όσους έχουν σύνεση, και ορθά για όσους βρίσκουν τη γνώση. Εγώ όμως είμαι ασύνετος και δεν γνωρίζω. Γνωρίζω λοιπόν ότι έχουν γραφτεί πνευματικά· διότι λέει ο Απόστολος ότι ο νόμος είναι πνευματικός.

Διότι εγώ γνωρίζω ότι τα λόγια του Θεού είναι λόγια αγνά, σαν ασήμι που έχει δοκιμαστεί στη φωτιά της γης και έχει καθαριστεί επτά φορές, και δεν υπάρχει σε αυτά τίποτα το στρεβλό ή το διεστραμμένο, αλλά όλα είναι αγαθά για εκείνους που έχουν σύνεση, και ορθά για εκείνους που βρίσκουν τη γνώση. Εγώ όμως είμαι ασύνετος και δεν γνωρίζω. Γνωρίζω λοιπόν ότι είναι γραμμένα με πνευματικό τρόπο· διότι λέει ο Απόστολος ότι ο νόμος είναι πνευματικός. Έπειτα λοιπόν σήκωσε το βλέμμα σου στον ουρανό και πες: Κύριε, πιστεύω στα λόγια σου, δεν αντιλέγω, αλλά έχω εμπιστοσύνη στα λόγια του Αγίου Πνεύματος. Εσύ λοιπόν, Κύριε, σώσε με, για να βρω χάρη ενώπιόν σου· διότι εγώ δεν ζητώ τίποτε άλλο, παρά μόνο να σωθώ, ώστε να τύχω του ελέους σου, Εύσπλαχνε.

Και πάλι επιδιώκουν * μάταιες αντιλήψεις, τις οποίες συμπλέκουν με τους θείους λόγους, και σκέπτονται αντίθετα και λένε: «Πώς, λοιπόν, έχει γραφεί: "Δεχθείτε τον αρχιερέα της ομολογίας μας, ο οποίος είναι πιστός σε Εκείνον που τον εποίησε" και "Ας είναι γνωστό σε όλο τον οίκο του Ισραήλ ότι αυτόν τον Ιησού, τον οποίο εσείς σταυρώσατε, ο Θεός τον έκανε Κύριο και Χριστό";». Και με καταλαμβάνει μεγάλη απορία πώς εκείνοι που ασχολούνται με την αλληλουχία των κειμένων, αγνοούν τη δύναμη που εκφράζεται σε αυτά. Διότι το να λέει «δεχθείτε τον αρχιερέα, ο οποίος είναι πιστός σε Εκείνον που τον εποίησε», δεν έχει λεχθεί για τη θεότητα. Διότι ο Θεός ήλθε * και σε όλα μας τα αποσαφηνίζουν οι θείες Γραφές. Διότι τίποτα μέσα σε αυτές δεν είναι στρεβλό ή διεστραμμένο, αλλά «όλα είναι φανερά σε εκείνους που κατανοούν και ορθά σε εκείνους που βρίσκουν τη γνώση». Διότι λέει: «Λάβετε παιδεία και όχι αργύριο»· επειδή, αν κάποιος δεν λάβει παιδεία από τον Θεό, δηλαδή την πίστη της αληθείας, όλα είναι για αυτόν στρεβλά και διεστραμμένα. Ενώ για εκείνους που κατανοούν ορθά και βρίσκουν τη γνώση, όλα είναι ορθά και αδιάβλητα. Και για να τους ελέγξει, ο Απόστολος λέει: «Διότι κάθε αρχιερέας που λαμβάνεται από τους ανθρώπους, καθίσταται υπέρ των ανθρώπων για τα προς τον Θεό, με σκοπό να προσφέρει δώρα και θυσίες».

Διότι, αν υπήρχε η ίδια ψυχή, με ποια λογική, θέλοντας να καθαρίσει έναν ή να σώσει μία ψυχή, δηλαδή αυτή του δαιμονιζόμενου ανθρώπου, δεν δίστασε να καταστρέψει ταυτόχρονα δύο χιλιάδες ψυχές; Αν ήταν η ίδια, πώς καθαρίζει τον έναν ή σώζει τη μία ψυχή, ενώ στα άλλα σώματα, ή μάλλον ψυχές, επιτρέπει να εισέλθουν οι δαίμονες; Δεν είναι φανερά τα έργα του φωτός; Δεν είναι «εν φωτί» καμωμένα αυτά τα λόγια; Δεν είναι λαμπρό το πρόσωπο της αλήθειας; Δεν είναι «όλα σαφή σε όσους κατανοούν και ορθά σε όσους βρίσκουν τη γνώση»; Ποιος, ακούγοντας και συγκρίνοντάς τα αυτά, δεν θα ελέγξει τον Μάνη, ο οποίος συρράπτει ανεπίτρεπτα πράγματα προκειμένου να διαστρέψει τον νου των ανθρώπων από την πραγματικότητα; Αλλά πάλι οι αλιτήριοι... Διότι άκουσα και κάποιον να επιχειρηματολογεί ως εξής: όταν άκουσε από εμάς αυτή την πραγματεία, στράφηκε ο κτηνώδης εκείνος και θεώρησε πως ίσως θα μπορούσε να καταφέρει κάτι ενάντια στην αλήθεια του Θεού, και, προβάλλοντας λόγια γεμάτα χλευασμό, νόμισε ότι μπορούσε να αντιμετωπίσει τα αληθινά με το ψεύδος, λέγοντας: «Όμως το ότι πέθαναν απέβη προς όφελος των χοίρων· διότι οι ψυχές τους απαλλάχτηκαν από τα σώματα και σώθηκαν». 37. Και είναι πολλή η ανοησία εκείνων που δεν βλέπουν και έχουν τυφλωμένο τον νου τους, οι οποίοι δεν αντιλαμβάνονται ούτε καν με την αίσθηση της ακοής αυτά που οι ίδιοι λένε.

ΟΡΘΟΔΟΞΟΣ: Αυτά δεν αποτελούν καν προσκόμματα, εκτός αν και το φως της ημέρας είναι πρόξενος τύφλωσης, επειδή για τις κουκουβάγιες γίνεται τέτοιο εξαιτίας της αδύναμης αντίληψης των ματιών τους. Αλλά, ω της επήρειας του πονηρού! Διότι το να μην κατανοεί κανείς σε τέτοια ζητήματα τη σκέψη του συγγραφέα, θα μπορούσε να είναι αποτέλεσμα κάποιας αμβλύνοιας ή ενός νου που δεν προσέχει καλά. Το να παραπλανάται όμως και στην αντίθετη άποψη εξαρτάται σαφώς από την ενέργεια του πονηρού πνεύματος, αποτελώντας σαφή εχθρική στάση απέναντι στην προσπάθεια των αγίων και μια μηχανή που επιχειρεί να στρέψει εναντίον τους τα βέλη που εκείνοι έριξαν προς τον αντίπαλο. Ίσως και τώρα τους περιστοιχίζουν σαν κάποιοι δήμιοι, ακρωτηριάζοντας και διαστρεβλώνοντας τη γλώσσα και το χέρι και τον ίδιο τον νου τους μέσα στα συγγράμματα, έστω και αν εκείνοι παραμένουν ανώτεροι από τέτοιου είδους επήρειες, όχι μόνο ως προς το φρόνημα, το οποίο και τότε διατήρησαν άτρεπτο όσοι ενεπλάκησαν σε εκείνες τις επήρειες, αλλά και ως προς όλα τα άλλα· διότι παραμένουν ασφαλείς. Είναι, λοιπόν, δυνατό σε όποιον το επιθυμεί να υψώσει προς αυτούς το μάτι της διανοίας του και να διακρίνει σε αυτά τις αδιάστροφες έννοιες· διότι, σύμφωνα με το ρητό του Σολομώντα, «όλα είναι ευθέα σε αυτούς που κατανοούν, και ορθά σε αυτούς που βρίσκουν τη γνώση». Διότι ο μέγας Βασίλειος λέει για τα θεία ονόματα ότι «άλλα δηλώνουν σχέση, άλλα αξία, άλλα ενέργεια, αλλά κανένα δεν είναι δηλωτικό της ουσίας».

Προς αυτόν εγώ πάλι είπα: Μην προσκολλάσαι υπερβολικά στο γράμμα της θεολογίας, διότι αυτό σκοτώνει όσους δεν βλέπουν βαθύτερα. Επομένως, ανοίγοντας διάπλατα πάντοτε τις πύλες των θείων λόγων, κατηύθυνε το μάτι της διάνοιας στο εσωτερικό και κατανόησε τον σκοπό και το νόημα των ένθεων συγγραφέων· διότι δεν υπάρχει σε αυτούς τίποτε το στρεβλό ούτε το στριφνό, αλλά όλα είναι ευθέα για όσους κατανοούν και ορθά για εκείνους που βρίσκουν τη γνώση.

Ναι, αδελφέ μου, σε παρακαλώ, έτσι πάντοτε να προσεύχεσαι στον Θεό, ώστε να φωτίσει τον νου σου και να σου φανερώσει τη δύναμη των λόγων του. Διότι πολλοί πλανήθηκαν έχοντας εμπιστοσύνη στη δική τους σύνεση, και ισχυριζόμενοι ότι είναι σοφοί έγιναν μωροί, μη κατανοώντας τα γεγραμμένα, και περιέπεσαν σε βλασφημία και χάθηκαν. Εάν λοιπόν, καθώς διαβάζεις, συναντήσεις κάποιον λόγο δυσνόητο, πρόσεχε μήπως σε διδάξει ο Πονηρός να λες μέσα σου: «Δεν είναι έτσι όπως τα λέει αυτός ο λόγος· διότι πώς είναι δυνατόν να είναι έτσι;» και άλλα παρόμοια· αλλά, εάν πιστεύεις στον Θεό, να πιστεύεις και στους λόγους του, και να λες προς τον Πονηρό: «Ύπαγε οπίσω μου, Σατανά. Διότι εγώ γνωρίζω ότι τα λόγια του Θεού είναι λόγια αγνά, αργύριο πεπυρωμένο επταπλασίως· και δεν υπάρχει σε αυτά τίποτα το σκολιό ούτε το διεστραμμένο, αλλά όλα είναι αγαθά ενώπιον εκείνων που έχουν σύνεση· εγώ όμως είμαι ασύνετος και δεν γνωρίζω· ξέρω λοιπόν ότι είναι γραμμένα πνευματικώς· διότι λέει και ο Απόστολος ότι ο νόμος είναι πνευματικός». Έπειτα, ύψωσε το βλέμμα σου προς τον ουρανό και πες: «Κύριε, πιστεύω στους λόγους σου· δεν αντιλέγω, αλλά εμπιστεύομαι τους λόγους του Αγίου Πνεύματος. Εσύ λοιπόν, Κύριε, σώσε με, ώστε να βρω χάρη ενώπιόν σου. Διότι εγώ δεν ζητώ τίποτε άλλο, παρά μόνον να σωθώ, ώστε να αξιωθώ το έλεός σου, Εύσπλαχνε· διότι δική σου είναι η βασιλεία και το κράτος στους αιώνες, αμήν».

Διότι τίποτε μέσα στην Καθολική Εκκλησία δεν είναι στρεβλό ή περίπλοκο. «Διότι όλα είναι ευθέα σε αυτούς που κατανοούν, και ορθά σε εκείνους που βρίσκουν τη γνώση. Διότι όλη είναι ωραία, όπως έχει ειπωθεί, και δεν υπάρχει ψεγάδι σε αυτήν». γ'. Και πρώτος βέβαια αυτός που έθεσε τα θεμέλια της χριστιανικότατης βασιλείας, ο απόστολος του Χριστού ανάμεσα στους βασιλείς, ο μέγας και δίκαιος Κωνσταντίνος, ο οποίος προσέφερε μυρία αξιέπαινα κατορθώματα στην Εκκλησία του Θεού και, αφού κατέρριψε στη γη εκείνον τον λαβυρινθώδη και δυσδιέξοδο αρειανικό πύργο της θεομαχίας, εξέλαμψε στα πέρατα της οικουμένης, σαν πύρινο στύλο, τη γνώση της υπερούσιας, ζωαρχικής και ομοούσιας Τριάδας. Ως πρώτιστο και εξαίρετο αφιέρωμα της ευσέβειας προς τον Χριστό, τον αληθινό Θεό μας, εγχάραξε ως γνώρισμα στο βασιλικό νόμισμα του κράτους το ουρανοφανές σημείο του σωτήριου σταυρού, και αποτύπωσε σε αυτό τη σεβάσμια και θεανδρική μορφή του Χριστού μαζί με τη δική του, υποδεικνύοντας την αυθεντία του επουράνιου Βασιλιά που παραχωρήθηκε στον επίγειο, καθώς και τις ειρηνικές συμφωνίες και τις συνθήκες βαθιάς ειρήνης, από τη στιγμή που άγγελοι και άνθρωποι έγιναν ένα ποίμνιο και μία εξουσία.

22. Ο Θεός, ο οποίος μίλησε μέσα από τη Θεία Γραφή, προγνωρίζοντας τη ροπή των ανθρώπων προς την πονηρία και αναχαιτίζοντας εκ των προτέρων τα ζιζάνια που επρόκειτο να σπαρθούν από τον εχθρό στη διδασκαλία Του, δεν άφησε καμία λέξη που να φαίνεται ελλιπής χωρίς να την αναπληρώσει σε άλλα σημεία, ούτε καμία που να επρόκειτο να δώσει κάποια αφορμή για παρερμηνεία χωρίς να τη διασαφηνίσει αλλού, ώστε να εκπληρωθεί εκείνο το ρητό του σοφού: Όλα είναι ευθέα για όσους κατανοούν και ορθά για όσους βρίσκουν τη γνώση.

Απόκριση. Εκείνος που ερευνά το νόημα των γραφικών αινιγμάτων με φόβο Θεού και αποκλειστικά για τη θεία δόξα, αφαιρώντας το γράμμα ως προκάλυμμα του πνεύματος, θα τα βρει όλα, σύμφωνα με τον λόγο της Σοφίας, φανερά, χωρίς να συναντά κανένα εμπόδιο για την άμεμπτη κίνηση της διάνοιας προς τα θεία. Την μεν ιστορία, λοιπόν, που έχει ήδη εκπληρωθεί σωματικώς κατά την εποχή του Μωυσή, θα την αφήσουμε κατά μέρος· τη δύναμη όμως της ιστορίας εν πνεύματι ας την κατανοήσουμε με τους νοερούς οφθαλμούς, η οποία πάντοτε συντελείται και, με το να συντελείται, ακμάζει όλο και περισσότερο.

Και εσύ βέβαια γνωρίζεις, αγαπητέ και ποθεινέ μας αδελφέ, με πόση επιμονή ικέτευσες την απλοϊκότητά μας και μας παρακίνησες να σου γράψουμε αυτά· και αν δεν έβλεπα ότι η επιθυμία σου ήταν σφοδρή, δεν θα συγκατένευα σε αυτό, ο Θεός το γνωρίζει. Και τα λόγια μου τα μαρτυρεί ο πρώτος λόγος από αυτούς εδώ τους λόγους, πώς δηλαδή, ενώ ξεκινήσαμε, διακοπήκαμε από σατανική προσβολή και πώς πάλι, εξαιτίας της ολόθερμης αίτησής σου, υποχωρήσαμε και δεχτήκαμε να γράψουμε, επειδή φοβηθήκαμε μήπως ο Θεός σε παρακίνησε σε αυτό, προτρέποντάς μας μέσω εσού που επέμεινες, έτσι ώστε επιχειρήσαμε να γράψουμε άτεχνα, χωρίς να καταγράψουμε τίποτα από τον εαυτό μας, τίποτα το βεβιασμένο, τίποτα το δυσεύρετο, τίποτα το επινοημένο, αλλά μόνο όσα με ευκολία χάρισε στον νου η θεία και άρρητη χάρη προς δόξαν της· γι' αυτό και είναι ξεκάθαρα σε αυτούς που κατανοούν, όπως λέει η θεία σοφία, και «ορθά σε εκείνους που βρίσκουν τη γνώση».

Δεν αγνοώ εγώ ότι αυτούς τους ψαλμούς και τις ωδές σοφοί και συνετοί άνδρες τα ερμήνευσαν στίχο προς στίχο και λέξη προς λέξη. Εγώ όμως με την άσοφη γλώσσα μου χρησιμοποίησα και μεγάλη συντομία, ώστε μερικούς μεν από τους στίχους τους μετέφερα περιφραστικά, μερικούς δε τους προσπέρασα με τις ίδιες λέξεις, και συμπεριέλαβε το τμήμα που αφαιρέθηκε αυτό που παρατέθηκε, άλλους πάλι τους άφησα ως ευκολονόητους, ενώ άλλους τους συνένωσα με το κείμενο και συνέταξα την ερμηνεία· διότι με ωθούσε σε αυτό η πρόθεση της συντομίας του λόγου. Τους περισσότερους όμως από τους ψαλμούς τους εξηγήσαμε στίχο προς στίχο, όσο ήταν δυνατόν, και μάλιστα όπως χορήγησε η χάρη του θείου Πνεύματος τους ερμηνεύσαμε εύκολα και αβίαστα, στα οποία «δεν υπάρχει τίποτα το διεστραμμένο ούτε το στρεβλό», όπως έχει γραφτεί, αλλά «είναι ευθέα για αυτούς που νοούν και ορθά για αυτούς που βρίσκουν τη γνώση». Νομίζω δε ότι σε όσους προσεγγίζουν χωρίς αμέλεια και με νηφαλιότητα ακόμη και αυτά τα ευσύνοπτα, θα τους αρκέσουν προς ωφέλεια. Όσοι όμως δεν ωφελούνται καθόλου από αυτά τα σύντομα, είναι ολοφάνερο ότι και μυριάδες φορές περισσότερους λόγους σοφίας να τους προσφέρει κανείς, δεν πρόκειται να ωφεληθούν.

Άραγε δεν ζωγραφίζεται και δεν εικονίζεται ανάμεσα σε όλους τους Χριστιανούς που γνωρίζουν την αληθινή ευσέβεια, αφότου ξεκίνησε η θεία επιφάνεια και η σωτηριώδης οικονομία, όπως φανερώνουν τα ίδια τα πράγματα και η αλήθεια; Το μαρτυρεί άλλωστε και το μεγάλο διάστημα του χρόνου που έχει παρέλθει, καθώς και το άπειρο πλήθος εκείνων που εικονίζουν και εκείνων που εικονίζονται, το οποίο εκτίθεται ενώπιον όλων με μεγάλη ευσέβεια και εξαιρετική ευπρέπεια, σαν να βροντοφωνάζει ξεκάθαρα στα αυτιά όλων την αγαθότητα του Σωτήρος που εκδηλώθηκε προς εμάς, διατρανώνοντας το μυστήριο της οικονομίας και συγκατάβασής Του, και διδάσκοντας εξίσου με το ιερό Ευαγγέλιο, κηρύττοντας τα κατορθώματα των αγίων και τους αξιοθαύμαστους άθλους τους, και στηλιτεύοντας εμφανώς την αγνωμοσύνη και την απιστία εκείνων που τα αθετούν. Διότι όλα είναι φανερά σε όσους έχουν σύνεση, και ορθά σε όσους βρίσκουν τη γνώση.

Δηλαδή: μιλάει στη σκιά και τέρπεται με το φάσμα· συνομιλώντας με άψυχες ύλες σαν να ήταν έμψυχες, ευφραινόμενος με τις όψεις νεκρών μορφών· απευθύνοντας την προσευχή σε άφωνο κατασκεύασμα, ορίζοντας ότι το θείο φωλιάζει σε λίθο και ξύλο, ότι συγκρατείται από χαλκό και σίδηρο, φανταζόμενος ότι συλλαμβάνει το ασυγκράτητο, απεικονίζοντας παράλογα το αθέατο μέσα από νεκρή αναπαράσταση. Αυτά, λοιπόν, είναι τα λόγια του Συγγραφέα. Είναι δε κατάλληλη ευκαιρία εδώ, παραθέτοντας εκείνο το ρητό του Σολομώντα, να πούμε: «Όλα είναι φανερά σε εκείνους που κατανοούν, και ορθά σε εκείνους που βρίσκουν τη γνώση». Διότι, ποιος είναι τόσο αμύητος και εντελώς αμέτοχος λογικής, στον οποίο αυτά να μην καθίστανται ολοφάνερα και ξεκάθαρα; Ότι δηλαδή ο συγγραφέας, χλευάζοντας και απορρίπτοντας την ηλιθιότητα των δαιμονοπλήκτων, αποδεικνύει την πίστη των Χριστιανών καθαρή, και τη χαρακτηρίζει απαλλαγμένη από κάθε κτισματολατρία· και ότι οι Χριστιανοί επιδιώκουν να μιμηθούν την πολιτεία των αγγέλων· όχι όπως οι Έλληνες (ειδωλολάτρες), οι οποίοι φτιάχνουν είδωλα σε ξύλα και λίθους και προσκολλώνται στην υπόλοιπη ύλη, και στηρίζουν τον νου τους στα ίδια τα κτίσματα, σταματώντας σε αυτό το σημείο και χωρίς να διανοούνται τίποτα περισσότερο.

Έτσι, εκείνος που επιθυμεί να λάβει τη μακαριότητα της αμιγούς αρετής, εάν τη ζητήσει από τον κατά φύσιν Θεό, δεν σφάλλει. Εάν όμως τη ζητήσει από άγγελο, ή από κάποιο ανώτερο ασώματο τάγμα, το οποίο κατέχει τη θέση του Θεού αλλά όχι τη φύση Του, ζημιώνεται μεγάλως, διότι θέλει να λάβει κάτι το οποίο, αν το μεταδώσει αυτός που το απέκτησε, απογυμνώνεται ο ίδιος από τη χάρη. Ο Θεός όμως, που δωρίζει τα πάντα στους πάντες, κατέχει τα πάντα και δεν γνωρίζει στέρηση, όπως ο ήλιος που χορηγεί τις ακτίνες του σε όσους βλέπουν και τους ευεργετεί, αλλά δεν αποβάλλει το φως του· όπως ο δάσκαλος που διδάσκει στους μαθητές τα μαθήματα, και τους μαθητές κάνει σοφούς, και ο ίδιος διατηρεί τη σοφία. Έτσι εξήρχετο δύναμη από τον Χριστό και εκδίωκε τις ασθένειες των πασχόντων, ενώ παρέμενε στον Χριστό και καθόλου δεν αποχωριζόταν από Αυτόν. Πιθανώς ο λόγος σού εξέθεσε αυτήν την αναζήτηση σχετικά με τον Θεό και τους θεούς, και σχετικά με τη μοναρχία την οποία κατέχει ο μόνος αληθινός άρχων Θεός. Αυτά μεν λέγει ο Συγγραφέας· φαίνεται δε ολοκάθαρα πως με διάφορα επιχειρήματα και παραδείγματα δομεί την ανατροπή της μοναρχίας ή πολυαρχίας που επινοήθηκε από τους Έλληνες.

Το ότι αυτά είναι αντίθετα προς τη θεοσέβεια των Χριστιανών και ξένα προς την καθολική Εκκλησία, από ποιον από τους συνετούς και όσους διαθέτουν υγιή και άρτιο λογισμό θα μπορούσε να διαφύγει; Διότι, όπως έχει γραφτεί, όλα είναι φανερά σε εκείνους που κατανοούν, και ορθά σε εκείνους που βρίσκουν τη γνώση.

Από αυτά, λοιπόν, και από τα υπόλοιπα που έχουν ήδη προαναφερθεί, είναι φανερό ότι ο δάσκαλος της αποστασίας είναι ξένος προς τη θεοσοφία των Χριστιανών. Και επειδή ο πρόμαχος της αιρετικής παρατάξεως υπέστη φοβερή πτώση εξαιτίας της δικής του παραφροσύνης και θρασύτητας, είναι επόμενο να έχει συντριβεί και καταρρεύσει μαζί του και ολόκληρη η βδελυρή και ανόσια φάλαγγα, όπως ακριβώς θα έβλεπε κανείς στην περίπτωση ενός στρατηγού που έπεσε από τους εχθρούς κατά τη μάχη, να καταστρέφεται μαζί του και το στρατόπεδο. Από αυτά προκύπτει ότι η μεν φαυλότητα του ψεύδους αμαυρώνεται, η δε λαμπρότητα της αλήθειας ακτινοβολεί, και η Εκκλησία του Χριστού, ως τροπαιοφόρος, κατέχει τα νικητήρια. Θα ήταν, επομένως, επίκαιρο να προσθέσουμε στη συνέχεια όσα θεωρούνται ορθά και άξια λόγου· και ας ειπωθεί τώρα, ότι έχει γραφτεί: «Όλα είναι φανερά σε εκείνους που κατανοούν και ορθά σε εκείνους που βρίσκουν τη γνώση», και μάλιστα ότι «Ευθείες είναι οι οδοί του Κυρίου, και οι δίκαιοι θα πορευθούν σε αυτές, ενώ οι ασεβείς θα ασθενήσουν σε αυτές».

Εκείνος που γνωρίζει ότι είναι χώμα και στάχτη, και λέει μαζί με τον Ιώβ, «Από χώμα με έπλασες», αυτός θα βαστάξει τη χάρη του Πνεύματος στο ευκατάνυκτο και εύκολο στη συντριβή δοχείο της καρδιάς του. Ακολουθώντας δε τέτοια κατάσταση, θα φτάσουμε στην οικία του νου, της οποίας ο οικοδεσπότης νους θα μας υποδείξει ένα μέγα, στρωμένο ανώγειο. Ανώγειο μεν είναι η υψηλή χωρητικότητα ενός τέτοιου νου, τα θεία, εννοώ, και τα νοητά, στα οποία εγκατοικεί και στα οποία αρέσκεται να διαμένει. Στρωμένα δε είναι αυτά, διότι τίποτα σε αυτά δεν είναι τραχύ, αλλά και τα σκολιά γίνονται ευθεία για έναν τέτοιο νου, όπως ακριβώς είπε και ο Σολομών: «Όλα είναι ευθέα για αυτούς που κατανοούν, και ορθά για αυτούς που βρίσκουν τη γνώση». Και δεν θα έκανες λάθος λέγοντας και τούτο, ότι ο νους, αν και επιτελεί κάτι το υψηλό διαβιώνοντας σύμφωνα με την ενέργεια του νου, ωστόσο η γνώση είναι ακόμη στρωμένη γι' αυτόν και βρίσκεται σε χαμηλότερο επίπεδο. Πράγματι, η γνώση είναι υψηλή, και πάνω από κάθε ύψος είναι η υπέρ νουν αγνωσία, όταν πλέον ο νους δεν ενεργεί, αλλά ενεργείται. Πρέπει όμως προηγουμένως εμείς να ενεργούμε με τον νου μας, και έπειτα κατ' αυτόν τον τρόπο θα δεχθούμε την ενέργεια της χάριτος του Κυρίου, η οποία θα μας παραλάβει όπως ακριβώς και τους προφήτες, βγάζοντάς μας σε έκσταση από κάθε φυσική ενέργεια.