Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 9:10

Για να το πούμε σαφέστερα, η αιμορροούσα είναι η προερχόμενη από τα έθνη Εκκλησία· ο Χριστός αποκαλείται ένδυμα, διότι λέει: «ντυθείτε τον Κύριο Ιησού». Το δε κράσπεδο του Χριστού, δηλαδή της σοφίας, είναι η αρχή της σοφίας· και αρχή σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου. Θεραπεύεται λοιπόν η ροή του αίματος της ψυχής που ενστερνίζεται τον φόβο του Κυρίου· διότι με τον φόβο του Κυρίου ο καθένας απομακρύνεται από το κακό.

Δεν πρέπει, πάλι, να παραξενευόμαστε εάν ο Υιός μιλά για τον τύπο που υπάρχει μέσα μας σαν να πρόκειται για τον εαυτό Του, εφόσον (διότι δεν πρέπει να διστάζουμε να λέμε το ίδιο) και τότε που ο Σαύλος καταδίωκε την Εκκλησία —στην οποία υπήρχε ο τύπος και η εικόνα Του— ο Ίδιος έλεγε, σαν να καταδιωκόταν Αυτός: «Σαούλ, γιατί με καταδιώκεις;». Επομένως, όπως έχει ειπωθεί, αν ο ίδιος ο τύπος της Σοφίας που υπάρχει στα έργα έλεγε «Ο Κύριος με έκτισε για τα έργα», κανείς δεν θα παραξενευόταν. Έτσι, εάν και αυτή η αληθινή και δημιουργός Σοφία, ο μονογενής Λόγος του Θεού, λέει τα λόγια της δικής Του εικόνας σαν να αφορούν τον Ίδιο, δηλαδή το «Ο Κύριος με έκτισε για τα έργα», ας μην νομίσει κανείς, παραβλέποντας τη σοφία που έχει εγκτιστεί στον κόσμο και στα έργα, ότι το ρήμα «έκτισε» έχει λεχθεί για την ουσία της Αυτοσοφίας, ώστε, αναμειγνύοντας τον οίνο με το νερό, να μη φανεί ότι νοθεύει την αλήθεια. Διότι Αυτή μεν η Σοφία είναι κτίζουσα και δημιουργός, ενώ ο δικός Της τύπος εγκτίζεται στα έργα, όπως ακριβώς συμβαίνει και με το «κατ' εικόνα» της Εικόνας. Και ονομάζεται «Αρχή οδών», επειδή αυτού του είδους η σοφία γίνεται μια αρχή και, τρόπον τινά, μια στοιχειώδης θεμελίωση της γνώσης του Θεού. Διότι, εάν κάποιος εισέλθει πρώτα σε αυτή την οδό και την τηρήσει με τον φόβο του Θεού —όπως είπε ο Σολομών: «Αρχή σοφίας φόβος Κυρίου»— έπειτα, ανεβαίνοντας ψηλότερα με τη διάνοια και κατανοώντας τη δημιουργό Σοφία που υπάρχει μέσα στην κτίση, θα κατανοήσει μέσω Αυτής και τον Πατέρα Της, όπως ακριβώς είπε ο ίδιος ο Κύριος: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα».

Λέγει δε «αρχή των οδών», επειδή αυτού του είδους η σοφία γίνεται μια αρχή και τρόπον τινά θεμελίωση της γνώσης που οδηγεί στον Θεό· διότι, εάν κάποιος βαδίσει πρώτα σε αυτή την οδό και την τηρήσει με τον φόβο του Θεού, όπως είπε ο Σολομών: «Αρχή σοφίας φόβος Κυρίου», έπειτα, υψούμενος με τη διάνοια και κατανοώντας τη δημιουργική σοφία μέσα στην κτίση, θα κατανοήσει μέσω αυτής και τον Πατέρα της, όπως ο ίδιος ο Κύριος έχει πει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και όπως γράφει ο Ιωάννης: «Εκείνος που ομολογεί τον Υιό, έχει και τον Πατέρα». «Προ του αιώνος δε», λέγει, «με εθεμελίωσε», επειδή σύμφωνα με το δικό της πρότυπο τα έργα παραμένουν σταθερά και παντοτινά. Έπειτα, για να μη νομίσει κάποιος, ακούγοντας για τη σοφία που δημιουργήθηκε κατ' αυτόν τον τρόπο μέσα στα έργα, ότι η αληθινή Σοφία του Θεού, δηλαδή ο Υιός, είναι κατά φύσιν κτίσμα, προσέθεσε αναγκαίως το «πριν από τα όρη» και «πριν από τη γη» και «πριν από τα ύδατα» και «πριν από τους λόφους με γεννά», ώστε, λέγοντας «πριν από κάθε κτίση» —διότι με αυτά δήλωσε ολόκληρη την κτίση— να αποδείξει ότι δεν κτίσθηκε μαζί με τα έργα κατά την ουσία του. Διότι, εάν κτίσθηκε «για τα έργα», αλλά υπάρχει πριν από τα έργα, είναι φανερό ότι υπάρχει και πριν κτιστεί. Επομένως, δεν είναι κτίσμα κατά τη φύση και την ουσία, αλλά, όπως ο ίδιος προσέθεσε, είναι γέννημα. Το τι διαφέρει, όμως, ή πώς διαχωρίζεται ως προς τη φύση το κτίσμα από το γέννημα, έχει ήδη αποδειχθεί στα προηγούμενα.

Εάν κρατήσεις αυτή τη φωνή, δεν πρόκειται να πάθεις τίποτα το δεινό από τους κακότεχνους. Διότι, εάν εκείνος λέγει, «Εάν γεννήθηκε, δεν υπήρχε»· εσύ να πεις, «Εν αρχή ην». Αλλά, θα πει, πριν γεννηθεί πώς υπήρχε; Εσύ μην αφήσεις το «Ην»· μην εγκαταλείψεις το «Εν αρχή». Η κορυφή της αρχής δεν κατανοείται· το εξώτερο όριο της αρχής δεν ανευρίσκεται. Ας μη σε παραπλανήσει κανείς με την πολυσημία της λέξεως. Διότι υπάρχουν πολλές αρχές πολλών πραγμάτων σε τούτο τον βίο· αλλά μία είναι η αρχή πάνω από όλα, εκείνη που βρίσκεται επέκεινα. Διότι, «Αρχή οδού αγαθής», είπε η Παροιμία. Αλλά η μεν αρχή της οδού είναι η πρώτη κίνηση, από την οποία αρχίζουμε την πορεία, και της οποίας αυτό που βρίσκεται πίσω της είναι δυνατόν να βρεθεί. Και, «Αρχή σοφίας φόβος Κυρίου».

ΕΡΩΤΗΣΗ Δʹ. Περί του φόβου του Θεού. ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Για εκείνους, λοιπόν, που μόλις τώρα εισάγονται στην ευσέβεια, η στοιχειώδης διδασκαλία μέσω του φόβου είναι πιο ωφέλιμη, σύμφωνα με τη συμβουλή του σοφότατου Σολομώντα, ο οποίος λέει: «Αρχή σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου». Σε εσάς, όμως, εφόσον έχετε ξεπεράσει τη νηπιότητα εν Χριστώ και δεν έχετε πλέον ανάγκη από γάλα, αλλά μπορείτε με τη στερεά τροφή των δογμάτων να οδηγήσετε τον εσωτερικό άνθρωπο στην τελειότητα, υπάρχει ανάγκη από τις πλέον κεφαλαιώδεις εντολές, μέσα στις οποίες κατορθώνεται όλη η αλήθεια της εν Χριστώ αγάπης. Πρέπει να προσέχετε, βεβαίως, μήπως ο πλούτος των δωρεών του Θεού γίνει σε εσάς αιτία βαρύτερης κατάκρισης, εάν διατεθείτε με αχαριστία προς τον Ευεργέτη. Διότι, όπως λέει, «σε όποιον εμπιστεύθηκαν πολλά, περισσότερα θα απαιτήσουν από αυτόν».

Στους Ψαλμούς. Η δε βουλή του Κυρίου μένει στον αιώνα. «Και η βουλή των αγίων είναι σύνεση.» Διότι σύνεση των αγίων είναι η βουλή του Θεού και Πατρός, δηλαδή ο Υιός. Στο Ψαλτήριο. «Ο Θεός ενδοξάζεται στη βουλή των αγίων.» Διότι ο Πατέρας δοξάζεται εν Χριστώ, σύμφωνα με τη φωνή Του: «Εγώ σε δόξασα επί της γης.»

Προπάντων έχουμε ανάγκη την ταπεινοφροσύνη, και γιατί δεν λέει μάλλον: Προπάντων έχουμε ανάγκη την εγκράτεια; Διότι λέει ο Απόστολος: Εκείνος που αγωνίζεται εγκρατεύεται στα πάντα· ή γιατί δεν λέει: Προπάντων έχουμε ανάγκη τον φόβο του Θεού; Διότι λέει η Γραφή: Αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου. Και πάλι: Με τον φόβο του Κυρίου ο καθένας απομακρύνεται από το κακό. Γιατί λοιπόν δεν λέει:

Εάν είσαι υγιής στο σώμα, μην υπερηφανεύεσαι, αλλά να φοβάσαι. Διότι, όπως ακριβώς μια πολύχορδη κιθάρα βρίσκεται στο χέρι ενός ανθρώπου, έτσι και κάθε σάρκα βρίσκεται στο χέρι του Ιησού Χριστού του Σωτήρα μας. Είναι γραμμένο: διαρκώς τα μάτια των κακών προσδοκούν τα κακά, ενώ οι αγαθοί αναπαύονται πάντοτε. Οδοί ζωής είναι οι στοχασμοί του συνετού, ώστε, απομακρυνόμενος από τον άδη, να σωθεί. Είναι γραμμένο: ο απαίδευτος δεν θα αγαπήσει αυτούς που τον ελέγχουν, ούτε θα συναναστραφεί με τους σοφούς. Εκείνος που περιφρονεί τον πένητα αμαρτάνει, ενώ όποιος ελεεί τους φτωχούς είναι μακάριος. Είναι γραμμένο: εάν πέσει ο εχθρός σου, μην χαρείς. Και στο παραπάτημά του μην υπερηφανευτείς. Διότι θα το δει ο Κύριος και δεν θα του αρέσει, και θα αποστρέψει την οργή Του από εκείνον. Όποιος κλείνει τα αυτιά του για να μην ακούσει τον αδύναμο, θα παρακαλέσει και ο ίδιος, και δεν θα υπάρξει κανείς να τον εισακούσει. Μην καυχιέσαι για το αύριο, διότι δεν γνωρίζεις τι θα φέρει η επόμενη ημέρα. Μην πράττεις το κακό, και το κακό δεν θα σε βρει. Μην αγαπάς την καταλαλιά, για να μην εξολοθρευτείς. Είναι γραμμένο: όποιος αποκρίνεται σε έναν λόγο προτού τον ακούσει, αυτό αποτελεί για εκείνον αφροσύνη και ντροπή. Δεν χαίρεται ο πατέρας για τον απαίδευτο υιό, ενώ ο υιός που παιδαγωγείται θα γίνει σοφός. Η σοφία δεν βρίσκεται στην πολυμάθεια των γραμμάτων, αλλά, καθώς είναι γραμμένο, αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου. Το να γνωρίζει δε κανείς τον νόμο είναι γνώρισμα αγαθής διάνοιας. Η πίστη γεννά αγαθή διάνοια, και η αγαθή διάνοια είναι ποταμός ζωντανού ύδατος. Και όποιος την αποκτήσει, θα ξεδιψάσει από τα νερά της.

ΙΔ΄. Διότι σε τι άραγε θα μας λυπήσουν, ακόμη κι αν μεταχειριστούν κάθε μέσο; Ας δούμε ποιες αδικίες μπορεί να υποστεί ένας άνθρωπος από ανθρώπους. Θα με αποκαλέσουν απαίδευτο; Μία σοφία γνωρίζω, το να φοβάται κανείς τον Θεό (Διότι αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου· και το συμπέρασμα του λόγου, άκουσέ το ολόκληρο: τον Θεό να φοβάσαι. Αυτά λέει ο σοφότατος Σολομών). Ας με αποδείξουν λοιπόν ότι στερούμαι αυτού του φόβου του Θεού, και ας νικήσουν· ως προς την άλλη σοφία, ένα μέρος της το προσπέρασα, ενώ το άλλο εύχομαι και ελπίζω να το αποκτήσω, έχοντας εμπιστοσύνη στο Πνεύμα. Θα με κατηγορήσουν για τη φτώχεια μου, η οποία αποτελεί την περιουσία μου; Μακάρι να απεκδυόμουν και αυτά τα κουρέλια, ώστε να διατρέξω γυμνός τα αγκάθια της ζωής· μακάρι να απέβαλλα και αυτόν τον βαρύ χιτώνα το συντομότερο δυνατό, ώστε να λάβω έναν ελαφρύτερο.

Ήλθε λοιπόν το ευαγγέλιο [πρώτα] από την υιότητα, λέει, μέσω του υιού που καθόταν δίπλα στον 〈μεγάλο〉 άρχοντα αρχικά προς τον άρχοντα, και έμαθε ο άρχοντας ότι δεν ήταν 〈ο ίδιος〉 ο Θεός των όλων, αλλά ήταν γεννητός και είχε υπεράνω 〈του〉 τον εναποκείμενο θησαυρό του άρρητου και 〈α〉κατονόμαστου μη όντος και της υιότητας· και επέστρεψε και φοβήθηκε, κατανοώντας σε τι άγνοια βρισκόταν. Αυτό είναι, λέει, το ρηθέν: «αρχή σοφίας φόβος Κυρίου»· διότι άρχισε να γίνεται σοφός 〈ο άρχοντας〉, κατηχούμενος από τον υιό που καθόταν δίπλα 〈του〉 〈και〉 διδασκόμενος ποιος είναι ο μη ων, τι είναι η υιότητα, τι είναι το Άγιο Πνεύμα, ποια είναι η κατασκευή των όλων 〈και〉 πού 〈όλα〉 αυτά θα αποκατασταθούν. Αυτή είναι «η σοφία που λαλείται εν μυστηρίω», για την οποία, λέει, η Γραφή αναφέρει: «όχι με διδακτούς λόγους ανθρώπινης σοφίας, αλλά με διδακτούς του Πνεύματος 〈λαλούμενη〉». Αφού λοιπόν κατηχήθηκε, λέει, ο 〈μέγας〉 άρχοντας και διδάχθηκε και φοβήθηκε, εξομολογήθηκε την αμαρτία που διέπραξε μεγαλύνοντας τον εαυτό του. Αυτό είναι, λέει, το ρηθέν: «την αμαρτία μου εγνώρισα και την ανομία μου εγώ γινώσκω· υπέρ αυτής» «θα εξομολογούμαι εις τον αιώνα».

Δίνε στον σοφό αφορμή. [Cod. f. 45 a.] Άρα η αφορμή είναι ο έλεγχος, πράγμα σωτήριο και χρήσιμο· ή εννοεί την αφορμή μέσω των λόγων· διότι έτσι θα υψωθεί προς τις κορυφές της πνευματικής αναγωγής. Κάνε γνωστές στον δίκαιο, δηλαδή στον ευγνώμονα κάνε γνωστές τις οδούς της δικαιοσύνης· και το «θα προσθέσει» τίθεται αντί του «θα σε αγαπήσει», καθώς διορθώνει μέσω του ελέγχου τα εξ απροσεξίας αμαρτήματα. Βουλή αγίων είναι η σύνεση. Βουλή των αγίων είναι αυτή που διακρίνει τα πρακτέα και τα μη πρακτέα· διότι τέτοια είναι η βουλή που συνοδεύεται από σύνεση. Πολύ χρόνο θα ζήσεις. Το «πολύ» τίθεται αντί του απείρου· ή ίσως για να μας απαλλάξει από την αμφιβολία· διότι τα έτη αυτής της ζωής είναι αιώνια. [Cod. f. 45 b.] Όποιος δεν χρησιμοποιεί τη σοφία του Θεού, ποιμαίνει ανέμους, θέτοντας για τον εαυτό του ανυπόστατες αρχές και για τα πράγματα και για τις Γραφές. Οδούς του δικού του αμπελώνα, ονομάζει την κατά Νόμον πολιτεία, η οποία οδηγεί στον Χριστό· διότι άμπελος είναι ο Ισραήλ. —[Cod. f. 46 a.] Ενώ θα έπρεπε να καλλιεργεί, αυτός τι πράττει;

Διότι, πράγματι, πηγή και ρίζα της φρονήσεως είναι η αρετή, όπως ακριβώς και κάθε πονηρία έχει την αρχή της στην ανοησία. Επειδή και ο αλαζόνας και ο οργίλος, εξαιτίας της ελλείψεως φρονήσεως κυριεύονται από τα πάθη. Γι' αυτό και ο προφήτης έλεγε: «Δεν υπάρχει ίαση στη σάρκα μου. Βρώμισαν και σάπισαν οι πληγές μου εξαιτίας της αφροσύνης μου»· δείχνοντας ότι κάθε αμαρτία έχει την αρχή της στην αφροσύνη· ενώ ο ενάρετος και αυτός που έχει τον φόβο του Θεού είναι από όλους ο πιο συνετός. Γι' αυτό και κάποιος σοφός λέει: «Αρχή σοφίας, φόβος Κυρίου». Εάν, λοιπόν, το να φοβάται κανείς τον Θεό σημαίνει το να έχει σοφία, και ο πονηρός δεν το διαθέτει αυτό, τότε στερείται της πραγματικής σοφίας· και έχοντας στερηθεί την πραγματική σοφία, είναι ο πιο ανόητος από όλους. Αν και πολλοί θαυμάζουν τους πονηρούς, θεωρώντας τους ικανούς να αδικούν και να βλάπτουν, μη γνωρίζοντας ότι περισσότερο από όλους αυτούς πρέπει να τους θεωρούμε άθλιους, διότι, νομίζοντας ότι βλάπτουν άλλους, καρφώνουν το ξίφος εναντίον του ίδιου τους του εαυτού· το οποίο αποτελεί έσχατη ανοησία, το να χτυπά δηλαδή κανείς τον εαυτό του, και να μην γνωρίζει ούτε καν αυτό το ίδιο, αλλά να νομίζει ότι αδικεί άλλον, ενώ στην πραγματικότητα κατασφάζει τον εαυτό του. Γι' αυτό και ο Παύλος, γνωρίζοντας ότι χτυπώντας τους άλλους καταστρέφουμε τον ίδιο μας τον εαυτό, έλεγε: «Γιατί δεν προτιμάτε καλύτερα να αδικείστε; Γιατί δεν προτιμάτε καλύτερα να αποστερείστε;» Διότι το να μην αδικείται κανείς έγκειται στο να μην αδικεί· όπως ακριβώς και το να μην παθαίνει κακό έγκειται στο να μην κάνει κακό· έστω και αν τα λεγόμενα φαίνονται σαν αίνιγμα στους πολλούς και σε εκείνους που δεν επιθυμούν να φιλοσοφούν.

Αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου, σαν ένα πρώτο σπάργανο· και η σοφία, αφού υπερβεί τον φόβο και μας ανυψώσει στην αγάπη, μας καθιστά φίλους και υιούς του Θεού αντί για δούλους. Είναι καλό και το να υποχωρήσει κανείς λίγο, όπως εκείνος ο Μωυσής παλαιότερα και ο Ιερεμίας αργότερα, και το να προστρέξει με προθυμία σε Εκείνον που τον καλεί, όπως ο Ααρών και ο Ησαΐας, αρκεί να γίνονται και τα δύο με ευσέβεια· το πρώτο λόγω της προσωπικής αδυναμίας, το δεύτερο λόγω της δυνάμεως Εκείνου που καλεί.

Είναι αδύνατον να συνυπάρχει η αγάπη προς τον κόσμο με την αγάπη προς τον Θεό, όπως ακριβώς είναι αδύνατον να συνυπάρχουν μεταξύ τους το φως και το σκοτάδι. ΤΙΤΛΟΣ ΛΑʹ. — Περί των αγίων, και αυτών που μακαρίζονται για όσα πράττουν, και για χάρη των οποίων μακαρίζονται. «Από τους αγίους θα φοβηθείτε.» «Μακάριος είσαι, Ισραήλ. Ποιος είναι όμοιός σου; Λαός που σώζεται από τον Κύριο.» «Μακάριος ο άνθρωπος, τον οποίο έλεγξε ο Κύριος.» «Μακάριος ο άνθρωπος, που δεν πορεύτηκε σύμφωνα με τη βουλή των ασεβών, και σε δρόμο αμαρτωλών δεν στάθηκε.» «Θαυμαστός είναι ο Θεός στους αγίους Του.» «Μακάριοι είναι όλοι όσοι κατοικούν στον οίκο Σου, στους αιώνες θα Σε αινούν.» «Μακάριος ο άνθρωπος τον οποίο θα παιδαγωγήσεις, Κύριε, και από τον νόμο Σου θα τον διδάξεις.» «Μακάριοι είναι εκείνοι που τηρούν την κρίση και πράττουν τη δικαιοσύνη σε κάθε καιρό.» «Μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο, στις εντολές Του θα βρει μεγάλη ευαρέσκεια.» «Μακάριοι οι άμωμοι στην οδό τους, εκείνοι που πορεύονται σύμφωνα με τον νόμο του Κυρίου. Μακάριοι εκείνοι που ερευνούν.» «Μακάριος είναι εκείνος, του οποίου βοηθός είναι ο Θεός του Ιακώβ, και η ελπίδα του στηρίζεται στον Κύριο τον Θεό του.» «Η βουλή των αγίων είναι σύνεση.» «Μακάριος ο άνθρωπος που βρήκε τη σοφία. Διότι είναι πολυτιμότερη από τους πολυτελείς λίθους.» «Χέρι εκλεκτών θα επικρατήσει εύκολα.» «Η τελειότητα των οσίων θα τους οδηγήσει.» «Εκείνος που ελεεί τους φτωχούς είναι μακαριστός.» «Εκείνος που σας αγγίζει, είναι σαν να αγγίζει την κόρη του οφθαλμού μου.» «Μακάριοι είναι όλοι όσοι εμμένουν σε Αυτόν.» «Μακάριος εκείνος που συγκρατεί τα χέρια του από το να πράττουν το άδικο.» «

«Στην οδό των μαρτυρίων σου ευφράνθηκα σαν να είχα κάθε λογής πλούτο. Πόσο γλυκά είναι στον λάρυγγά μου τα λόγια σου, ανώτερα από το μέλι στο στόμα μου! Εγώ θα αγαλλιάσω για τα λόγια σου, σαν εκείνον που βρίσκει πολλά λάφυρα. Λύχνος στα πόδια μου είναι ο νόμος, και φως στα μονοπάτια μου.» «Λύχνος είναι η εντολή του νόμου, και φως. Το να γνωρίζει κανείς τον νόμο, είναι γνώρισμα αγαθής διάνοιας.» «Ο σοφός στην καρδιά θα δεχτεί τις εντολές.» «Όλοι οι λόγοι του Θεού είναι δοκιμασμένοι στο πυρ.» «Κάθε διήγηση για τον Θεό να θέλεις να την ακούς, και οι παροιμίες της συνέσεως ας μην σου ξεφύγουν.» —«Να στοχάζεσαι τα προστάγματα του Κυρίου, και να μελετάς διαρκώς τις εντολές του.» «Κάθε συζήτησή σου ας γίνεται σύμφωνα με τον νόμο του Υψίστου.» «Ερευνάτε τις Γραφές, διότι εσείς νομίζετε ότι μέσω αυτών έχετε ζωή αιώνια· και αυτές είναι που μαρτυρούν για εμένα· και όμως δεν θέλετε να έρθετε σε εμένα, για να αποκτήσετε ζωή αιώνια.» «Κάθε Γραφή είναι θεόπνευστη και ωφέλιμη για διδασκαλία, για έλεγχο, για επανόρθωση, για διαπαιδαγώγηση στη δικαιοσύνη, ώστε ο άνθρωπος του Θεού να είναι άρτιος, πλήρως εξοπλισμένος για κάθε έργο.» Όταν ο πνευματικός λόγος αναβλύζει μέσα στην Εκκλησία, και η ευσεβής καρδιά πηγάζει από τα χαρίσματα του Πνεύματος, να δέχεσαι με ευφροσύνη τα λεγόμενα, και με ευγνωμοσύνη να τρυγάς τον καρπό της ωφέλειας.

Αν και εκείνη μεν, υποδεχόμενη φιλόσαρκους ανθρώπους και αλλάζοντας πολλούς κυρίους, στο τέλος θα καταστραφεί και θα ερημωθεί· αυτή όμως γνωρίζει να φιλοξενεί το Άγιο Πνεύμα, εφόσον «είμαστε ναός του ζώντος Θεού, και το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα μας», όπως λέει ο θείος Απόστολος. Εξάλλου, και με αυτούς που αναχωρούν από αυτόν τον κόσμο αναχωρεί μαζί τους, παραμένοντας στους ουρανούς ακατάλυτη, αιώνια. Ποιο είναι όμως το υλικό αυτής της οικοδομής; Η απόκτηση των αρετών. Ας πάρουμε πρώτα τον φόβο του Θεού, ο οποίος τίθεται ως θεμέλιο, εφόσον «αρχή σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου». Έπειτα τη φρόνηση, την ανδρεία, τη σωφροσύνη, τη δικαιοσύνη· ώστε η καθεμία να συνέχεται με την άλλη και, συναρμολογούμενη και συνδεόμενη μέσω του συνδέσμου της αγάπης, να «αυξάνεται σε άγιο ναό εν Κυρίω», καθώς είναι γεγραμμένο.