Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 9:18

Όπως ακριβώς ο Υιός, εφόσον υπάρχει πάντοτε, δεν είναι κτίσμα, έτσι και η Τριάδα, επειδή υπάρχει πάντοτε, δεν έχει κανένα κτίσμα μέσα της· γι' αυτό το Πνεύμα δεν είναι κτίσμα. Διότι, όπως ακριβώς ήταν πάντοτε, έτσι είναι και τώρα· και όπως είναι τώρα, έτσι ήταν πάντοτε και έτσι είναι η Τριάδα, και μέσα σε αυτήν ο Πατέρας, και ο Υιός, και το Άγιο Πνεύμα. Και ένας Θεός είναι ο Πατέρας, ο οποίος είναι υπεράνω όλων, και δι' όλων, και εν πάσι, ο οποίος είναι ευλογητός στους αιώνες. Αμήν. Εγώ, λοιπόν, όπως μου υπέδειξες, έγραψα εν συντομία και αυτά και τα απέστειλα· εσύ όμως, ως συνετός, αν κάτι λείπει από αυτά, θέλησε να το συμπληρώσεις· και στους μεν οικείους της πίστεως διάβασέ τα, εκείνους δε που από φιλονικία δυσφημούν, έλεγξέ τους· μήπως και μετανοήσουν, έστω και αργά, και αποπλύνουν από την ψυχή τους την κακόνοια που είχε δημιουργηθεί προηγουμένως μέσα τους. Διότι είναι καλό γι' αυτούς, σύμφωνα με τα γεγραμμένα, να απομακρυνθούν γρήγορα και να μην χρονοτριβούν· ώστε να μην ακούσουν, εφόσον επιμένουν, τον λόγο που ειπώθηκε από τον Κύριο: «Όποιος όμως πει λόγο εναντίον του Αγίου Πνεύματος, δεν θα του συγχωρεθεί ούτε σε αυτόν τον αιώνα, ούτε στον μέλλοντα».

Διότι, όπως ακριβώς ο Υιός, επειδή υπάρχει πάντοτε, δεν είναι κτίσμα, έτσι, επειδή η Τριάδα υπάρχει πάντοτε, δεν υπάρχει μέσα σε αυτήν κανένα κτίσμα· γι' αυτό το Πνεύμα δεν είναι κτίσμα. Διότι όπως πάντοτε ήταν, έτσι είναι και τώρα· και όπως είναι τώρα, έτσι ήταν πάντοτε, και έτσι είναι η Τριάδα, και μέσα σε αυτήν υπάρχει ο Πατήρ, και ο Υιός, και το Άγιο Πνεύμα. Και είναι ένας Θεός, ο Πατέρας, ο οποίος είναι πάνω από όλους, και ενεργεί διά μέσου όλων, και υπάρχει μέσα σε όλους, ο οποίος είναι ευλογητός στους αιώνες. Αμήν. Εγώ λοιπόν, σύμφωνα με αυτό που μου υπέδειξες, κατέγραψα και αυτά με συντομία και σου τα απέστειλα· εσύ δε, ως συνετός, εάν κάτι λείπει από αυτά, θέλησε να το συμπληρώσεις· και στους μεν οικείους της πίστεως διάβασέ τα, εκείνους δε που από φιλονικία δυσφημούν, να τους ελέγχεις· μήπως τυχόν, έστω και αργά, μετανοήσουν και αποπλύνουν από την ψυχή τους την κακοβουλία που είχε δημιουργηθεί προηγουμένως μέσα τους. Διότι είναι καλό γι' αυτούς, σύμφωνα με το γεγραμμένο, να απομακρυνθούν γρήγορα και να μη χρονοτριβούν· ώστε, εάν επιμείνουν, να μην ακούσουν τον λόγο που ειπώθηκε από τον Κύριο: «Όποιος όμως μιλήσει εναντίον του Αγίου Πνεύματος, δεν θα του συγχωρηθεί ούτε σε τούτο τον αιώνα, ούτε στον μέλλοντα».

Τα λόγια ποιών, άραγε, θεολογούν και αποδεικνύουν ότι ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός είναι Θεός και Υιός του Πατρός; Αυτά τα οποία εσείς εξεμέσατε, ή αυτά τα οποία εμείς έχουμε πει και συνεχίζουμε να λέμε με βάση τις Γραφές; Εάν, λοιπόν, ο Σωτήρας δεν είναι Θεός, ούτε Λόγος, ούτε Υιός, ας επιτρέπεται σε εσάς να λέτε ό,τι θέλετε, όπως ακριβώς συμβαίνει με τους Έλληνες και τους σημερινούς Ιουδαίους. Εάν, όμως, είναι Λόγος του Πατρός και Υιός αληθινός, και είναι Θεός εκ Θεού, και ευλογημένος πάνω από όλα στους αιώνες, πώς να μην είναι άξιο να εξαφανιστούν και να εξαλειφθούν τόσο τα άλλα λόγια όσο και η Αρειανή Θάλεια, η οποία, ως εικόνα κακών, είναι γεμάτη από κάθε ασέβεια; Σε αυτήν όποιος περιπίπτει δεν γνωρίζει ότι οι άνθρωποι καταστρέφονται εξαιτίας της και ότι οδηγείται στο βάραθρο του άδη. Και αυτό το γνωρίζουν και οι ίδιοι, και ως πανούργοι το αποκρύπτουν, μη έχοντας το θάρρος να τα πουν ανοιχτά, αλλά εκστομίζοντας άλλα λόγια αντί για αυτά. Διότι εάν τα εκφράσουν, θα καταδικαστούν· και εάν γίνουν αντιληπτές οι πεποιθήσεις τους, θα καταρριφθούν από όλους με τους ελέγχους που προέρχονται από τις Γραφές.

Τίνος λοιπόν τα λόγια θεολογούν και αποδεικνύουν ότι ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός είναι Θεός και Υιός του Πατρός; Αυτά που εσείς εξεμέσατε ή αυτά που εμείς έχουμε πει και λέμε αντλώντας από τις Γραφές; Εάν λοιπόν ο Σωτήρας δεν είναι ούτε Θεός ούτε Λόγος ούτε Υιός, ας σας επιτραπεί να λέτε ό,τι θέλετε, όπως ακριβώς κάνουν οι Έλληνες και οι σημερινοί Ιουδαίοι. Εάν όμως είναι Λόγος του Πατρός και αληθινός Υιός, και είναι Θεός εκ Θεού και «επί πάντων ευλογημένος στους αιώνες», πώς δεν είναι πρέπον να αφανιστούν και να εξαλειφθούν και τα άλλα λόγια καθώς και η αρειανική Θάλεια ως εικόνα κακών και γεμάτη από κάθε ασέβεια; Στην οποία όποιος πέφτει «δεν γνωρίζει ότι οι γηγενείς χάνονται κοντά της και συναντά το πέταυρο του άδη». Και αυτό το γνωρίζουν και οι ίδιοι και ως πανούργοι το αποκρύπτουν, μη έχοντας το θάρρος να τα πουν ανοιχτά, αλλά φθεγγόμενοι άλλα αντί για αυτά. Διότι, εάν τα πουν, θα καταδικαστούν, και εάν τα υπονοήσουν, θα καταρριφθούν από όλους με τους ελέγχους των Γραφών.

Ή πρέπει να θεωρήσουμε ότι «καθέδρα» ονομάζεται η σταθερή και μόνιμη παραμονή στην απόφαση της κακίας; Αυτό οφείλουμε να το αποφεύγουμε, διότι η επίμονη ενασχόληση με τις αμαρτίες δημιουργεί στις ψυχές μία δυσκίνητη έξη. Διότι ένα πάθος της ψυχής που έχει παλαιωθεί, και η μελέτη του κακού που έχει εδραιωθεί με την πάροδο του χρόνου, καθίσταται δυσίατη ή και εντελώς ανίατη, καθώς η συνήθεια, ως επί το πλείστον, μετατρέπεται σε φύση. Το πλέον ευκταίο, λοιπόν, είναι να μην έρθει κανείς καθόλου σε επαφή με το κακό. Ως δεύτερος πλους, όμως, αμέσως μετά την εμπειρία του, πρέπει να το αποφεύγει κανείς σαν πλήγμα δηλητηριώδους όφεως, σύμφωνα με όσα γράφτηκαν από τον Σολομώντα για τη φαύλη γυναίκα: «Μην προσηλώσεις το βλέμμα σου σε αυτήν, αλλά απομακρύνσου γρήγορα· μην χρονοτριβείς».

Διότι πολλοί, πλάθοντας για τον εαυτό τους τη μορφή της ευσέβειας σαν ένα προσωπείο, «έχοντας όμως αρνηθεί τη δύναμή της», σύμφωνα με τον λόγο του Παύλου, λεηλατούν τον νου των πιο απλοϊκών, παρασύροντάς τους με απατηλά λόγια, και πείθοντάς τους να γλιστρήσουν μαζί τους σε παγίδα θανάτου και σε βάραθρο του άδη, σύμφωνα με τα γεγραμμένα. Διότι δεν έκριναν σωστό να μιλούν σε όσους τους πλησιάζουν για εκείνα τα οποία συμφωνούν με τις Ιερές Γραφές, αλλά όσα από μόνος του φαντάζεται ο αδόκιμος νους τους, αυτά τους πείθουν να φρονούν, μη γνωρίζοντας ούτε τι λένε, ούτε για ποια πράγματα διαβεβαιώνουν. «Εσύ όμως μένε σε εκείνα που έμαθες», όπως λέει ο Παύλος, «απέχοντας από μάταιες λογομαχίες», περιφρονώντας τα γραώδη λόγια των αιρετικών και αποφεύγοντας τους ανώφελους μύθους, διατηρώντας δε την πίστη με απλούς λογισμούς και εναποθέτοντας την παράδοση της Εκκλησίας σαν πολύτιμο κειμήλιο στα ταμεία της καρδιάς, να κρατάς τα διδάγματα που είναι αρεστά στον Θεό· ώστε να αναδειχθείς όχι μόνο λαμπρός στην πίστη, αλλά πλέον ολόλαμπρος και από τα ίδια τα κατορθώματα της ευσέβειας.

Α— Τίποτα, φίλε μου, δεν παραμένει ανεπιχείρητο από τους ασύνετους, αλλά ρίχνονται πάρα πολύ εύκολα «στο βάραθρο του άδη», σύμφωνα με τα γραφόμενα, και στην παγίδα του θανάτου, «χωρίς να κατανοούν ούτε τι λένε ούτε για ποια πράγματα διαβεβαιώνουν». Ποιες άραγε να είναι οι φλυαρίες και τα σεμνοφανή μυθεύματα του καθενός, θα μπορούσες να ρωτήσεις, γενναίε μου. Β— Ακριβώς. Διότι κάποιοι τόλμησαν να ισχυριστούν ότι, παρόλο που ο προερχόμενος από τον Θεό Λόγος εμφανίστηκε ως άνθρωπος, ωστόσο δεν φόρεσε τη σάρκα από την Παρθένο. Και διαδίδουν ψευδώς ότι το μυστήριο ήταν μόνο μια φαινομενικότητα. Άλλοι πάλι, προφασιζόμενοι ότι ντρέπονται να φαίνεται πως προσκυνούν άνθρωπο, και αρνούμενοι να στεφανώσουν τη γήινη σάρκα με τις ύψιστες δόξες, και επειδή από την υπερβολική τους αμάθεια πάσχουν από μια νόθα και διεφθαρμένη ευλάβεια, λένε ότι ο Λόγος που γεννήθηκε από τον Θεό Πατέρα μετατράπηκε σε φύση οστών, νεύρων και σάρκας, περιγελώντας προκλητικά οι άθλιοι τη γέννηση του Εμμανουήλ από την Παρθένο, και καταλογίζοντας απρέπεια σε αυτή την τόσο άριστη και θεοπρεπή οικονομία. Άλλοι δε έχουν πιστέψει ότι ο συναΐδιος με τον Πατέρα Θεός Λόγος γεννήθηκε αργότερα, και ότι κλήθηκε να υπάρξει μόλις τότε που έλαβε την αρχή της κατά σάρκα γέννησής του. Υπάρχουν δε και εκείνοι που οδηγήθηκαν με ασέβεια σε τέτοιο σημείο μανίας, ώστε να λένε ότι ο προερχόμενος από τον Θεό Λόγος είναι ανυπόστατος, και ότι ένα απλό ρήμα, που νοείται μόνο ως προφορικός λόγος, έγινε στον άνθρωπο. Αυτοί είναι ο Μάρκελλος και ο Φωτεινός.

Τώρα λοιπόν, γιε μου, άκουσέ με. Ας μην παρεκκλίνει στους δρόμους της η καρδιά σου, και μην πλανηθείς στα μονοπάτια της· διότι πολλούς, αφού πλήγωσε, τους έχει καταβάλει, και αναρίθμητοι είναι εκείνοι που έχει φονεύσει· και ας μην προσηλωθεί το βλέμμα σου επάνω της, αλλά απομακρύνσου γρήγορα και μην χρονοτριβείς.

Σχετικά με αυτούς λέω, ότι η ασφάλεια είναι προτιμότερη από την επισφαλή φιλοδοξία. Και το να θεωρεί κανείς τις θείες εντολές ανώτερες από τους δικούς του λογισμούς, είναι και ευσεβές και απόλυτα δίκαιο. Εάν όμως κάποιος δεν πείθεται, ας ακούσει τουλάχιστον τον συγγραφέα των Παροιμιών που έχει πει πριν από τη διδασκαλία του Ευαγγελίου: «Μην προσηλώνεις το βλέμμα σου σε αυτήν, αλλά απομακρύνσου γρήγορα, μην καθυστερείς στον τόπο (της)·» και τον πανάρετο συγγραφέα, που άλλοτε λέει: «Πολλοί πλανήθηκαν από την ομορφιά μιας γυναίκας·» και άλλοτε: «Μην περιεργάζεσαι ξένη ομορφιά.» Δεν είπε, «Μη δεις» (διότι αυτό συμβαίνει ακούσια), αλλά, «Μην περιεργάζεσαι», απορρίπτοντας έτσι την εσκεμμένη παρατήρηση, το περίεργο βλέμμα, και τη γεμάτη επιθυμία θέαση. «Διότι το πάθος», λέει, «εξαιτίας αυτού ανάβει σαν φωτιά·» δηλαδή, αισχρός έρωτας γεννιέται από αυτό. Ακόμη και στους εκτός της Εκκλησίας, οι οποίοι δεν φρόντισαν ιδιαίτερα για αυτή την ακρίβεια, αυτό φάνηκε να είναι και εύλογο και αληθινό. Και ο Σωκράτης, (διότι θα αναφέρω και τα δικά τους λόγια, επειδή προτρέπουν προς τη σωφροσύνη), βλέποντας κάποιον να φιλά έναν όμορφο νέο είπε: «Αυτός εύκολα θα έκανε ακροβατικά πάνω σε μαχαίρια, και θα πηδούσε στη φωτιά, αυτός δηλαδή που τόλμησε να ανάψει μέσα του τόσο μεγάλη πυρκαγιά μέσω αυτού του φιλιού.» Και ο Διογένης, βλέποντας ένα νεαρό αγόρι στολισμένο πιο προκλητικά από ό,τι ταιριάζει σε άνδρα, είπε: «Αν στολίζεσαι για άνδρες, ατυχείς· αν πάλι για γυναίκες, αδικείς.»

Γευθείτε με ευχαρίστηση κρυφούς άρτους. [Cod. f. 46 b.] Και ποια ευχαρίστηση υπάρχει στα κλεμμένα, στα οποία ενυπάρχει φόβος, κίνδυνος, προσδοκία θανάτου; Και μολονότι φαίνεται ευχάριστο, δεν είναι ευχάριστο· κατά το: «Γλυκός τους φάνηκε ο άρτος του ψεύδους», και μετά από αυτό: «Θα γεμίσει το στόμα τους με χαλίκια». Αλλά αποπήδησε. [Cod. f. 47 a.] Δεν είπε «αναχώρησε», αλλά «αποπήδησε».

Είναι λοιπόν μακάριο το να απομακρυνθεί κανείς ταχέως· και δεύτερον το να μη χρονίζει στους φαύλους λογισμούς, αλλά μέσω της μετάνοιας να επιστρέφει. Διότι δεν είναι δυνατόν να βάλει κάποιος φωτιά στον κόρφο του και να μην κάψει τα ενδύματά του· ούτε είναι δυνατόν εκείνος που χρονίζει στους κακούς λογισμούς να μην παραδοθεί στο αιώνιο πυρ· από όπου γίνεται φανερό ότι πρέπει κανείς να κατοικεί μακριά από την κακία. Γκρεμός είναι η αμαρτία· να βαδίζεις μακριά. Διότι εκείνος που βρίσκεται κοντά, έστω κι αν είναι ασφαλής, τρέμει και φοβάται. Διότι έτσι θα προσπεράσεις το ξένο νερό. Νερό ονομάζει την επιθυμία, δείχνοντας ότι, όπως ακριβώς εκείνος που επιμένει να πιει νερό από μια ξένη πηγή διαπράττει αμάρτημα, αρπάζοντας αυτό που βρίσκεται μπροστά του και υπάρχει με αφθονία, έτσι συμβαίνει και εδώ.

Ας μην γινόμαστε, σας παρακαλώ, πιο παράλογοι και από τα άλογα ζώα, αλλά ας απομακρυνόμαστε γρήγορα και ας μην τείνουμε τα αυτιά μας να ακούμε. «Φθείρουν τα καλά ήθη οι κακές συναναστροφές»· και δεν είναι δυνατόν να τύχουν συγγνώμης όσοι εξαπατήθηκαν. Διότι, για ποιον λόγο, αν μεν δεις έναν τόπο μολυσμένο και γεμάτο αρρώστιες, αποφεύγεις τη διαμονή εκεί, ακόμη κι αν αμέτρητα πράγματα σε ελκύουν να κατοικήσεις σε αυτόν, προτιμώντας πάνω από όλα την υγεία του σώματος, όταν όμως κάποιοι είναι γεμάτοι από μολυσματικά λόγια και από νόσημα, το οποίο δεν φθείρει μόνο το σώμα αλλά καταστρέφει και την ψυχή και την κάνει χειρότερη και πιο διεφθαρμένη, δεν απομακρύνεσαι γρήγορα; Άκουσε τι λέει κάποιος σοφός άνδρας: Μην σταθείς, αλλά απομακρύνσου γρήγορα, μην χρονοτριβείς, φοβούμενος ακόμη και την πιο σύντομη παραμονή ανάμεσά τους. Και αυτά τα λέμε, όχι επειδή φοβόμαστε τη δύναμη των δικών τους δογμάτων, αλλά επειδή φοβόμαστε τη δική σας αδυναμία. Διότι σε εμάς, με τη χάρη του Θεού, εφόσον είμαστε θεμελιωμένοι στην πίστη, τα επιχειρήματά τους φαίνονται πιο αδύναμα και από ιστούς αράχνης. Και χίλιες φορές αν προσπαθήσουν να ηχήσουν στα αυτιά μας, τόσο περισσότερο γίνονται περίγελος σε εμάς, όπως ακριβώς οι παράφρονες και όσοι έχουν χάσει τα λογικά τους. Φοβόμαστε όμως τη δική σας αδυναμία. Δεν τα λέω αυτά για όλους, αλλά για εκείνους που είναι επιρρεπείς σε αυτά που λέγονται. Επειδή και ο Παύλος, ο οποίος υπερτερούσε όλων, δεν προσφέρει απλώς διδασκαλία, αλλά δείχνοντας στον μαθητή του τον Τιμόθεο πώς να στέκεται απέναντι στους αντιπάλους, τον προτρέπει να αποφεύγει τις λογομαχίες και τις κενοφωνίες.

«Διότι γεμάτος ζήλια είναι ο θυμός του συζύγου της· δεν θα δείξει κανένα έλεος την ημέρα της κρίσεως· δεν θα ανταλλάξει την έχθρα του με κανένα λύτρο, ούτε πρόκειται να κατευναστεί με πολλά δώρα». «Μην προσκολλάσαι πολύ σε ξένη γυναίκα, ούτε να σφίγγεσαι σε αγκαλιές που δεν είναι δικές σου». «Όποιος συναναστρέφεται πόρνες, θα χάσει τον πλούτο του». «Μπορεί κάποιος να δέσει φωτιά στον κόρφο του και να μην κατακάψει τα ρούχα του; Ή μπορεί κάποιος να περπατήσει πάνω σε αναμμένα κάρβουνα και να μην κατακάψει τα πόδια του; Έτσι και αυτός που έρχεται σε επαφή με παντρεμένη γυναίκα δεν θα μείνει ατιμώρητος». «Από ξένο νερό απέχε, και από ξένη πηγή μην πιεις, για να ζήσεις πολύ καιρό και να σου προστεθούν έτη ζωής». «Τα παιδιά των μοιχών δεν θα προκόψουν, και το σπέρμα από παράνομη κλίνη θα αφανιστεί». «Το πολυάριθμο πλήθος των ασεβών δεν θα χρησιμεύσει σε τίποτα, και από νόθα μοσχεύματα δεν θα απλώσει ρίζα σε βάθος, ούτε θα στερεώσει ασφαλή βάση. Τα παιδιά που γεννιούνται από παράνομες συνευρέσεις, είναι μάρτυρες της πονηρίας εναντίον των γονέων τους κατά την εξέτασή τους στην κρίση». «Η θερμή ψυχή είναι σαν τη φλεγόμενη φωτιά, δεν θα σβήσει μέχρι να καταναλωθεί· το ίδιο συμβαίνει και με τον πόρνο άνθρωπο στο σώμα της σάρκας του». «Όπου δεν υπάρχει γυναίκα, ο άνθρωπος θα στενάζει περιπλανώμενος». «Στον πόρνο άνθρωπο κάθε ψωμί είναι γλυκό· δεν πρόκειται να σταματήσει, έως ότου πεθάνει. Ο άνθρωπος που παραβαίνει το χρέος του απομακρυνόμενος από την κλίνη του, λέει μέσα στην ψυχή του: Ποιος με βλέπει; Το σκοτάδι είναι γύρω μου, οι τοίχοι με κρύβουν και κανείς δεν με βλέπει· τι να φοβηθώ;»

Όμως, επειδή είστε κοινωνοί με εμάς, και θελήσατε να ρωτήσετε περί αυτού λόγω της κοινής αγάπης, δεν προβάλλουμε μια πρόσφατη άποψη, ούτε κάποια που εδραιώθηκε τώρα, αλλά εκείνη που από παλιά έχει δοκιμαστεί από τους προγενεστέρους μας με κάθε ακρίβεια και επιμέλεια, και η οποία έχει τηρηθεί από εμάς, την μοιραζόμαστε μαζί σας και την προσυπογράφουμε. Αυτό επικυρώνουμε και τώρα, το οποίο πάντοτε κρατούμε ισχυρά και ασφαλώς: ότι κανείς δεν μπορεί να βαπτιστεί έξω από την καθολική Εκκλησία, εφόσον ένα είναι το βάπτισμα και υπάρχει μόνο μέσα στην καθολική Εκκλησία. Διότι είναι γραμμένο: «Εγκατέλειψαν εμένα, την πηγή του ζωντανού νερού, και έσκαψαν για τον εαυτό τους λάκκους ραγισμένους, οι οποίοι δεν μπορούν να συγκρατήσουν νερό». Και πάλι η Αγία Γραφή, προμηνύοντας, λέει: «Να απέχετε από ξένο νερό, και από ξένη πηγή μην πιείτε». Πρέπει δε το νερό να καθαρίζεται και να αγιάζεται πρώτα από τον ιερέα, ώστε να μπορέσει στο ίδιο το βάπτισμα να ξεπλύνει τις αμαρτίες του ανθρώπου που βαπτίζεται. Και μέσω του προφήτη Ιεζεκιήλ λέει ο Κύριος: «Και θα σας ραντίσω με καθαρό νερό, και θα σας καθαρίσω, και θα σας δώσω νέα καρδιά, και νέο πνεύμα θα σας δώσω». Πώς όμως μπορεί να καθαρίσει και να αγιάσει το νερό εκείνος που είναι ο ίδιος ακάθαρτος, και στον οποίο δεν υπάρχει το Άγιο Πνεύμα; Αφού ο Κύριος λέει στους Αριθμούς: «Και όλα όσα αγγίξει ο ακάθαρτος, θα είναι ακάθαρτα».

Είναι λοιπόν το μέγιστο σφάλμα εκείνων, και μάλιστα αυτό που κατά τον Σολομώντα οδηγεί στην παγίδα του άδη, η καινοτομία στο Σύμβολο της Πίστεως, την οποία διέπραξαν ανακηρύσσοντας ότι το Πνεύμα εκπορεύεται εκ του Πατρός και εκ του Υιού. Πρέπει δε το σύμβολο του πιστού να είναι ένα σύμβολο απαλλαγμένο από κάθε παραποίηση· διότι ούτε οι πελεκοφόροι στον Ιεζεκιήλ θα σπλαχνίζονταν τους σημαδεμένους, εάν δεν έβλεπαν σε αυτούς το σημείο απαραποίητο. Πώς λοιπόν θα απαντήσουμε απέναντι στην καινοτομία; Απλά και καθαρά και εξ ολοκλήρου όπως αρμόζει στους μαθητές των αλιέων. Διότι, εάν είχαμε προβάλει κάποιον άλλον δάσκαλο, θα μπορούσαμε μέσα από τα δικά του λόγια να πείσουμε τους μαθητές του και υπερασπιστές των αντίθετων δοξασιών. Επειδή όμως οι απ' αρχής αυτόπτες μάρτυρες και υπηρέτες του Λόγου μάς παρέδωσαν ότι ο ίδιος αποκάλεσε το Πνεύμα και Πνεύμα αληθείας και εκπορευόμενο παρά του Πατρός, η απάντηση είναι απλή: ή φέρε σε αντιπαράθεση κάποιον άλλον δάσκαλο που να μιλά σαφέστερα από τον Λόγο και σοφότερα από τη Σοφία, από τον οποίο αφού έλαβες αυτό το νέο δόγμα το αποδέχθηκες τόσο ένθερμα, ή, αν δεν έχεις τέτοιον, δέξου τον ένα διδάσκαλό μας, τον Χριστό, ο οποίος διδάσκει για το ομοούσιο Πνεύμα από ποιον και πώς έχει την ύπαρξη και μαρτυρεί για τον δικό του μάρτυρα ότι εκπορεύεται παρά του Πατρός.