Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 9:2

«Αυτό όμως το έλεγε για τον ναό του σώματός του», όπως αναφέρει ο Ιωάννης. Αλλά βέβαια και ο Σολομών μίλησε με μεγαλύτερη παρρησία για τα ίδια αυτά ζητήματα, εκθέτοντάς τα ως εξής: «Η σοφία οικοδόμησε για τον εαυτό της οίκο και στήριξε επτά στύλους. Έσφαξε τα θύματά της, ανέμειξε το κρασί της στον κρατήρα και ετοίμασε το τραπέζι της. Απέστειλε τους δούλους της, συγκαλώντας με υψηλό κήρυγμα στον κρατήρα, λέγοντας: "Όποιος είναι άφρων, ας στραφεί προς εμένα", και σε εκείνους που στερούνται σύνεσης είπε: "Ελάτε, φάτε τον άρτο μου και πιείτε το κρασί που σας έχω αναμείξει· εγκαταλείψτε την αφροσύνη, για να ζήσετε"». Αναμφίβολα, η σοφία είναι ο Θεός Λόγος, ο οποίος, εξαιτίας της άρρητης φιλανθρωπίας του ιδίου και του Πατέρα του, αν και ήταν πλούσιος έγινε φτωχός, ώστε εμείς με τη δική του φτώχεια να πλουτίσουμε· ενώ υπήρχε σε μορφή Θεού, έλαβε μορφή δούλου, και όντας ίσος με τον δικό του Πατέρα, συναναστράφηκε μαζί μας ως δούλος και σύνδουλος, όντας τέλειος στη θεότητα και τέλειος στην ανθρωπότητα.

Και θέλοντας να μας οικειώσει με αυτήν: «Πες», λέει, «ότι η σοφία είναι αδελφή σου»· και πάλι: «Αγάπησέ την, και θα σε διαφυλάξει». Έπειτα, φανερώνοντας τον κοινωφελή της χαρακτήρα, και ότι η ωφέλεια που προέρχεται από αυτήν προσφέρεται εξίσου σε όλους: «Έσφαξε», λέει, «τα σφάγιά της»· δηλαδή, ετοίμασε στερεά τροφή για εκείνους που έχουν γυμνασμένα τα αισθητήρια της ψυχής τους λόγω της έξης. Ανέμειξε στον κρατήρα το κρασί της, αυτό που ευφραίνει την καρδιά του ανθρώπου. Ονομάζει δε κρατήρα την κοινή και πάνδημη συμμετοχή στα αγαθά, από όπου επιτρέπεται σε όλους ισότιμα να αντλούν ό,τι είναι εφικτό και σύμμετρο για τον καθένα. Και ετοίμασε την τράπεζά της. Όλα τα διατυπώνει με παραστατικότητα, φανερώνοντάς μας τα πνευματικά νοήματα μέσα από τα σωματικά.

Κανείς ας μην απέχει εκουσίως από την πνευματική ευωχία. Ας γίνουμε όλοι μέτοχοι του νηφάλιου κρατήρα, τον οποίο η σοφία, αφού τον ετοίμασε, μας τον παρέθεσε εξίσου, στο μέτρο που ο καθένας έχει τη χωρητικότητα να αντλήσει. Διότι κέρασε τον δικό της κρατήρα και έσφαξε τα δικά της θύματα· προσέφερε δηλαδή την τροφή των τελείων, εκείνων που λόγω της έξης έχουν τα αισθητήρια γυμνασμένα για τη διάκριση του καλού και του κακού. Αφού εμφορηθούμε πλουσιοπάροχα από αυτά, είθε να βρεθούμε άξιοι και της ευφροσύνης του νυμφώνος, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος εις τους αιώνας. Αμήν.

Ματθ. 26, 29. «Έως ότου το πίνω καινό στη βασιλεία»: Η πόση του κρασιού δεν εκπληρώνει μόνο μια ανάγκη, αλλά προσφέρει και ποικιλόμορφη ευχαρίστηση στις αισθήσεις. Μετά την εκ νεκρών ανάσταση, αφού αποτιναχθεί η φθορά των ανθρώπινων σωμάτων, και η ίδια η φύση των πραγμάτων θα μεταφερθεί στην καινότητα, ώστε και η ίδια η δική μας ευφροσύνη να είναι καινή. Σύμβολο της σωφροσύνης είναι το μείγμα του κρασιού, το οποίο λέγει ότι θα γίνει «καινό»· και δεν λέγει βεβαίως πως το ποτό αυτό καθαυτό θα είναι «καινό», αλλά το αποτέλεσμά του, δηλαδή η ευφροσύνη. Διότι, μετά την ανάσταση, η ανθρώπινη φύση θα απομακρυνθεί από τη συνήθη και γήινη τέρψη της και θα μεταβεί προς την καινότητα της τρυφής του ίδιου δηλαδή του Σωτήρα όλων μας, του Χριστού, ο οποίος θα ενσταλάξει την έμφυτη και δική του ευφροσύνη στις ψυχές εκείνων που τον σέβονται και θα τη διανείμει ανάλογα με τα μέτρα του καθενός. Το ότι θα βρισκόμαστε σε νοητές ευφροσύνες, μάς το διαβεβαιώνει ο θείος Δαβίδ λέγοντας: «Πόσο πλήθυνες το έλεός σου, Θεέ· οι δε υιοί των ανθρώπων θα ελπίσουν στη σκέπη των πτερύγων σου. Θα μεθύσουν από την αφθονία του οίκου σου και θα τους ποτίσεις τον χείμαρρο της τρυφής σου». Και η Σοφία πάλι «αφού ανέμειξε το δικό της κρασί στον κρατήρα» και παρέθεσε τους άρτους, λέγει: «Ελάτε, φάγετε από τους άρτους μου και πιείτε το κρασί που ανέμειξα για εσάς».

Και εάν δεν κατανοείς τα Άσματα, έλα στις Παροιμίες, και μεθοδικά και βαθμιαία ανέβα προς εκείνα. Η σοφία οικοδόμησε οίκο για τον εαυτό της (ο λόγος αναφέρεται σε αυτήν σαν να είναι γυναίκα) και απέστειλε τους δούλους της. Και πάλι αλλού λέει: ερωτεύσου την και θα σε διαφυλάξει. Δεν πρόκειται για έρωτα γυναίκας, αλλά για έρωτα της σοφίας, η οποία εξορίζει τον σαρκικό έρωτα. Διότι όπου αποκτάται η σοφία, εκεί εξορίζεται και ο έρωτας. Επειδή τα πάθη δεν συνάδουν με τη σοφία, αλλά τα νοήματα είναι σοφά. Έγιναν ίπποι θηλυμανείς, άλογη είναι η ορμή. Εάν λοιπόν στα Άσματα ακούσεις τα όσα λέγονται περί νυμφίου και νύμφης, μην πέσεις χαμηλά στη γη, ούτε να τα ακούς εμπαθώς, αλλά μέσα από τα απαθή να μεταβάλλεις τα πάθη σου.

Το γεγονός ότι αυτά έχουν κατ' αυτόν τον τρόπο, είναι εύκολο να το κατανοήσει κανείς από τα όσα περιέχονται στο βιβλίο, εφόσον δεν μπορούν να κατανοηθούν διαφορετικά παρά μόνον εάν μεταβούμε από την πρόχειρη (άμεση) λέξη στο νόημα που συνάγεται από αυτήν. Τέτοιο είναι το: «η βδέλλα είχε τρεις κόρες που αγαπούσαν με πάθος, και αυτές οι τρεις δεν την χόρτασαν· και η τέταρτη δεν αρκέστηκε στο να πει, φτάνει», και το: «η σοφία οικοδόμησε για τον εαυτό της οίκο και στήριξε επτά στύλους· έσφαξε τα θύματά της, ανέμειξε το κρασί της στον κρατήρα», και όσα άλλα είναι παρόμοια με αυτά, τα οποία δεν είναι δυνατόν να κατανοηθούν διαφορετικά, ούτε σύμφωνα με την άμεση έννοια ούτε μέσα από κάποια ιστορία, παρά μόνο με τη μεταφορά και την αναστροφή της λέξης. Οι παροιμίες των Ελλήνων, αντίθετα, που έχουν εκτεθεί, έλαβαν την αρχή τους από κάποιες ιστορικές αφηγήσεις. Διότι το «ή έχει πεθάνει ή διδάσκει γράμματα» λέχθηκε, λέει, για την τάδε ιστορία, και εξαιτίας μιας άλλης παρόμοιας πράξης που συνέβη έχει ειπωθεί το «η αίγα τη μάχαιρα»· το ίδιο και το «αρκετά με τη βελανιδιά» (άλις δρυός), επειδή κάποτε αυτοί που τρέφονταν με βελανίδια εγκατέλειψαν αυτήν την τροφή. Αν, πάλι, κάποιος Γλαύκος, ο οποίος υπήρξε γνώστης κάποιας τέχνης, μνημονεύθηκε με διάφορους τρόπους από τους μεταγενέστερους που διαφώνησαν στις αφηγήσεις τους για αυτόν, τι σχέση έχει αυτό με τις θεόπνευστες Παροιμίες; Διότι αυτές δεν επιδέχονται τη λύση (ερμηνεία) τους από κάποια ιστορική αφήγηση, όπως συμβαίνει με τις ελληνικές παροιμίες.

Θα μπορούσες να ακούσεις από τους ίδιους που διδάσκουν ότι αυτές οι ενέργειες είναι αΐδιες νοήσεις και κινήσεις του Θεού. Διότι, όταν ο μέγας Διονύσιος είπε «ο Θεός κινείται με το να φέρνει στην ύπαρξη και να συγκρατεί τα πάντα, και ότι η ευθεία κίνησή του είναι η απαρέγκλιτη πρόοδος των ενεργειών, η ελικοειδής είναι η σταθερή πρόοδος και η γόνιμη στάση, ενώ η κυκλική είναι η επιστροφή των όντων προς τον εαυτό του», ο θείος Μάξιμος λέει: «κίνηση του Θεού είναι η βούλησή του να έλθουν σε ύπαρξη τα όντα και οι πρόοδοι της πρόνοιάς του προς τα πάντα». Πώς λοιπόν οι προς τα όντα κινήσεις δεν θα είναι της ουσίας, ούτε γύρω από την ουσία, αλλά θα είναι η ίδια η ουσία, και μάλιστα όταν είναι πολλές; Και όταν ο μέγας έστειλε επιστολή στον Τίτο, διευκρινίζοντας ποιος είναι ο οίκος της σοφίας και τα όσα περιέχονται σε αυτόν, και λέγοντας ότι το κυκλικό και ανοικτό σχήμα του κρατήρα που βρίσκεται σε αυτήν είναι η άναρχη και ατελεύτητη πρόνοια των πάντων, ο θείος Μάξιμος πάλι λέει: «ονόμασε άναρχη την πρόνοια των πάντων, διότι τα πάντα ενυπάρχουν στις αΐδιες νοήσεις του Θεού, τις οποίες ο Παύλος ονόμασε και προορισμούς· σύμφωνα με αυτές τις αΐδιες νοήσεις του Θεού προτυπώνονταν όσα επρόκειτο να παραχθούν, και η πρόνοια του Θεού προϋπήρχε ανάρχως· διότι ίδιον της πρόνοιας ήταν η βούληση να παραχθεί η κτίση, η οποία επρόκειτο να απολαύσει την προνοητική του αγαθότητα».

Σήμαινε την επτάδα του Αγίου Πνεύματος που αναπαυόταν επάνω του, καθώς μαρτυρεί ο Ησαΐας λέγοντας .... «Έσφαξε τα θύματά της». Εννοεί τους μακάριους προφήτες που κατά καιρούς θανατώνονταν από τους απίστους, καθώς λέει. «Διότι εξαιτίας σου θανατωνόμαστε όλη την ημέρα». «Ανέμειξε στον κρατήρα το κρασί της». Έδωσε στην Εκκλησία το Άγιο Πνεύμα ως κρασί. «Και ετοίμασε το τραπέζι της». Και τραπέζι ονομάζει την αλήθεια μέσω των αγίων προφητών. «Απέστειλε τους δούλους της». Τους αποστόλους σε ολόκληρο τον κόσμο, οι οποίοι προσκαλούν όλα τα έθνη στη γνώση του Θεού. «Και σε εκείνους που στερούνται σύνεσης είπε». Σε εκείνους που δεν είχαν αποκτήσει ακόμη τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος. «Ελάτε, φάγετε». Ελάτε, γνωρίστε την αληθινή και ευθεία οδό και πιείτε κρασί και λάβετε το Άγιο Πνεύμα ως κρασί. «Εγκαταλείψτε την αφροσύνη». Απομακρυνθείτε από τις οδούς της άγνοιας και γνωρίστε την αιώνια ζωή. «Η βδέλλα είχε τρεις θυγατέρες, που αγαπιούνταν με αγάπη».

Τι είναι η σοφία που οικοδόμησε για τον εαυτό της οίκο; Του Ιππολύτου. [Ο Χριστός, η σοφία και η δύναμη του Θεού και Πατρός, την ίδια του τη σάρκα. Διότι «ο Λόγος έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας»]. «Και στήριξε επτά στύλους». Την επτάδα του Αγίου Πνεύματος, όπως λέει ο Ησαΐας: «Και θα αναπαυθούν πάνω του επτά πνεύματα του Θεού». «Και έσφαξε τα θύματά της». Τους προφήτες που κατά καιρούς θανατώνονταν από τους απίστους υπέρ της αλήθειας και οι οποίοι βοούσαν: «Ένεκέν σου θανατωνόμαστε όλη την ημέρα, θεωρηθήκαμε ως πρόβατα σφαγής». «Ανέμειξε σε κρατήρα το κρασί της». [Ενώνοντας στην Παρθένο τη δική του θεότητα με τη σάρκα, σαν άκρατο οίνο, ο Σωτήρας γεννήθηκε από αυτήν ασυγχύτως Θεός και άνθρωπος]. «Και ετοίμασε το τραπέζι της». [Την επίγνωση της Τριάδας που διακηρύσσεται]. «Απέστειλε τους δούλους της, συγκαλώντας με υψηλό κήρυγμα: Όποιος είναι άφρων, ας στραφεί προς εμένα». Τους αποστόλους σε όλο τον κόσμο, προσκαλώντας όλα τα έθνη στην επίγνωση του Θεού. «Και σε αυτούς που στερούνται σύνεσης είπε». Σε αυτούς που δεν έχουν αποκτήσει ακόμη τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος. «Ελάτε, φάγετε από τους άρτους μου και πιείτε το κρασί που ανέμειξα για εσάς». [Τη θεία του σάρκα και το άγιό του αίμα μας τα έδωσε να τα τρώμε και να τα πίνουμε για άφεση των αμαρτιών]. «Η βδέλλα είχε τρεις θυγατέρες που αγαπούν σφόδρα».

Να αφοσιώνεις τον εαυτό σου δια βίου στους θείους λόγους. Διότι έτσι, ωφελούμενος και από εκείνα και από τούτα, θα αποβείς μεγάλο όφελος και για τον εαυτό σου και για όλους. Επειδή όμως θέλεις να μάθεις τι σημαίνει το «Ανέμειξε η σοφία τον οίνο της», και για ποια αιτία δεν τον προσέφερε άκρατο, μάθε με λίγα λόγια τα πολλά: Τις θείες και υπερφυείς διδασκαλίες τις ανέμειξε με λόγια και σωματικά παραδείγματα. Διότι δεν ήταν δυνατόν εμείς να κατανοήσουμε με άλλον τρόπο. Την ένωση, λοιπόν, των θείων νοημάτων και των επίγειων λόγων, πολύ εύλογα την ονόμασε κράση.

Έσφαξε τα θύματά της. Θύματα είναι τα θεία νοήματα ή οι ερμηνείες των Γραφών· ενώ κράμα είναι η ανάμειξη της ιστορίας με την πνευματική αναγωγή. Διότι τα θεία, όντας άκρατα, δεν είναι δυνατόν να κατανοηθούν. Για τον λόγο αυτόν, διαιρώντας λεπτομερώς και ποικιλοτρόπως τα δόγματα και τις ερμηνείες, παρασκευάζει τροφή για τους μαθητευομένους. —[Κώδ. φ. 33 α.] Ανέμειξε στον κρατήρα το κρασί της.

Απόκριση. Θελήσας να λάβει ουσία, όπως γνωρίζει ο ίδιος ο υπερούσιος Λόγος και δημιουργός όλων των όντων, έφερε μαζί του τους φυσικούς λόγους όλων των όντων, των ορατών και των νοουμένων, μαζί με τα ακατάληπτα νοήματα της δικής του θεότητας· εκ των οποίων, οι μεν λόγοι των νοητών ας θεωρηθούν ως το αίμα του Λόγου, οι δε λόγοι των αισθητών ας είναι η ορατή σάρκα του Λόγου. Επειδή, λοιπόν, ο Λόγος είναι διδάσκαλος των πνευματικών λόγων που ενυπάρχουν τόσο στα ορατά όσο και στα νοούμενα, αρμοδίως και ευλόγως δίδει στους αξίους να φάνε ως σάρκα την επιστήμη που βρίσκεται στους λόγους των ορατών και να πιουν ως αίμα τη γνώση που βρίσκεται στους λόγους των νοουμένων, τα οποία η Σοφία από παλιά ετοίμασε μυστικώς στο βιβλίο των Παροιμιών διά του κρατήρος και των θυμάτων· τα οστά όμως, δηλαδή τους υπερβαίνοντες κάθε νόηση λόγους περί της θεότητος, οι οποίοι απέχουν εξίσου και απείρως από κάθε κτιστή φύση, δεν τα δίδει, διότι η φύση των όντων δεν διαθέτει καμία δύναμη που να επιδέχεται σχέση με αυτούς.

Χαίρε, άμπελε αφθονίας και κλήμα πολύκαρπο, το οποίο ο Πατέρας φύτεψε και το Πνεύμα πότισε, ο δε Υιός καλλιέργησε και με υψηλό κήρυγμα συγκαλεί τα πλήθη των πιστών, αναμειγνύοντας «στον κρατήρα τον δικό του οίνο» και διδάσκοντας τους πάντες: «Εγκαταλείψτε την αφροσύνη, και θα ζήσετε, και αποκτήστε σύνεση, για να ζήσετε, και πιείτε τον οίνο που σας κέρασα», και μεθύστε «από την αφθονία του οίκου» μου.

Πολύ ορθά, λοιπόν, η υπέρσοφη και αγαθή Σοφία υμνείται από τα ιερά λόγια των Γραφών, επειδή τοποθετεί έναν μυστικό κρατήρα και αναβλύζει το ιερό ποτό του, ή μάλλον, επειδή πριν από αυτά παραθέτει τις στερεές τροφές, και με υψηλό κήρυγμα αναζητεί η ίδια με αγαθοπρέπεια αυτούς που την έχουν ανάγκη. Διπλή, λοιπόν, είναι η τροφή που παραθέτει η θεία Σοφία: αφενός η στερεά και μόνιμη, και αφετέρου η υγρή και ρέουσα· και χορηγεί τις προνοητικές της αγαθότητες μέσω ενός κρατήρα. Ο κρατήρας, συνεπώς, εφόσον είναι κυκλικός και διάπλατα ανοιχτός, ας θεωρηθεί σύμβολο της άναρχης και ατελεύτητης πρόνοιας των πάντων, η οποία είναι απλωμένη και ταυτόχρονα περιπορεύεται τα πάντα. Πλην όμως, επειδή αυτή η πρόνοια, μολονότι εκτείνεται προς όλα, παραμένει στον εαυτό της και στέκεται σε ακίνητη ταυτότητα, απολύτως εδραιωμένη χωρίς να απομακρύνεται ποτέ από τον εαυτό της, γι' αυτό και ο ίδιος ο κρατήρας στέκεται μόνιμα και ακλόνητα.

Λέγεται δε ότι και η Σοφία οικοδομεί οίκο για τον εαυτό της και μέσα σε αυτόν παραθέτει τις στερεές τροφές και τα ποτά και τον κρατήρα, ώστε να καθίσταται φανερό σε όσους προσεγγίζουν τα θεία με θεοπρεπή τρόπο, ότι Εκείνος που είναι ο αίτιος του να υπάρχουν και να ευημερούν τα πάντα αποτελεί και παντελή πρόνοια, και προχωρεί προς τα πάντα και γίνεται παρών μέσα στα πάντα και περιέχει τα πάντα, και πάλι ο Ίδιος, παραμένοντας στον Εαυτό Του κατά τρόπο υπερέχοντα, δεν είναι τίποτε, μέσα σε τίποτε και ως προς τίποτε. Αντιθέτως, υπεξαιρείται των όλων, υπάρχοντας ο Ίδιος μέσα στον Εαυτό Του με τον ίδιο πάντοτε τρόπο και αιώνια, και ιστάμενος και παραμένοντας και διατηρώντας πάντοτε την ίδια και αναλλοίωτη κατάσταση, και με κανέναν απολύτως τρόπο δεν εξέρχεται από τον Εαυτό Του, ούτε εγκαταλείπει την οικεία Του έδρα και την ακίνητη μονή και εστία Του. Αλλά και μέσα σε αυτήν αγαθουργεί τις καθολικές και παντελείς πρόνοιες, και ενώ προχωρεί προς τα πάντα παραμένει στον Εαυτό Του, και είναι διαρκώς και ιστάμενος και κινούμενος, και ούτε ιστάμενος ούτε κινούμενος, αλλά, όπως θα έλεγε κανείς, κατέχει τις προνοητικές ενέργειες μέσα στη σταθερότητα και τη σταθερή παραμονή μέσα στην άσκηση της πρόνοιας, κατά τρόπο ταυτόχρονα σύμφυτο και υπερφυή.

Αποστέλλουμε, λοιπόν, ολόκληρη αυτήν τη δική μας Συμβολική Θεολογία, στην οποία θα βρεις, μαζί με τον οίκο της σοφίας, και τους επτά στύλους διευκρινισμένους, και τη στερεά της τροφή διαιρεμένη σε θυσίες και άρτους· επίσης, το ποια είναι η κράση του οίνου, και επιπλέον, ποια είναι η κραιπάλη από τη μέθη του Θεού, και αυτά που μόλις αναφέρθηκαν έχουν διαρθρωθεί μέσα σε αυτήν πιο διεξοδικά. Και αποτελεί, όπως νομίζω, αγαθή εξευρέτρια όλων των συμβολικών θεολογιών, η οποία συμφωνεί απόλυτα με τις ιερές παραδόσεις και τις αλήθειες των θείων λογίων.