Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 9:9

Ώ αδελφέ, γιατί αποδυναμώθηκε η καρδιά σου, ώστε να αφήσεις τον Αγαπητό και να τρέχεις πίσω από τον εχθρό; Εγκατέλειψες τη φωνή του ποιμένα Χριστού και ακολούθησες τον λύκο, τον διάβολο; Τι έπαθες; Τι υπέμεινες; Τι είναι αυτές οι κραυγές, τις οποίες συγκαταλέγει ο Απόστολος μαζί με τα κακόφημα λέγοντας: «Κάθε κραυγή και βλασφημία και οργή ας εξαλειφθεί από εσάς μαζί με κάθε κακία»; Δεν έπαθες τίποτα πάνω από τις δυνάμεις σου, καθώς ο Απόστολος διακηρύττει: «Πιστός είναι ο Θεός, ο οποίος δεν θα επιτρέψει να πειραστούμε περισσότερο από όσο μπορούμε» και τα εξής. Ξύπνησε από αυτή την ταραχή των κακών λογισμών και πάρε τη ράβδο του σταυρού με την οποία αποδιώχνεις τους λύκους, δηλαδή τους δαίμονες. Και θυμήσου να πεις: «Γιατί είσαι περίλυπη, ψυχή μου, και γιατί με συνταράσσεις; Έλπισε στον Θεό, διότι θα τον δοξολογήσω, αυτός είναι η σωτηρία του προσώπου μου και ο Θεός μου.» Γίνε λοιπόν νηφάλιος και μην αναφλέγεσαι σαν άφρον παιδί που δεν έχει επίγνωση. Ενώ οφείλεις να ανεβείς μαζί με τον Χριστό στον σταυρό, να καρφωθείς με τα καρφιά και να κεντηθείς με τη λόγχη, τι υπομένεις, ταλαίπωρε, κραυγάζοντας βίαια κατά του Χριστού και υβρίζοντας τους αδελφούς σου; Πού είναι το «να προηγείστε δίνοντας τιμή ο ένας στον άλλον»; Αρκούν αυτά έως εδώ, διότι λέγει: «Δώσε στον σοφό αφορμή και θα γίνει σοφότερος.»

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΣΤ΄. Περί ταπεινοφροσύνης. Σε όλα, βεβαίως, τα δικά μας κατορθώματα, ας ανάγει η ψυχή τις αιτίες της επιτυχίας στον Δεσπότη, αναλογιζόμενη ότι απολύτως τίποτα δεν κατορθώνει με τη δική της δύναμη. Διότι μια τέτοια διάθεση γεννά φυσιολογικά μέσα μας την ταπεινοφροσύνη. Η δε ταπεινοφροσύνη είναι το θησαυροφυλάκιο των αρετών. Αυτά σου προσφέρουμε από την πλευρά μας, τρόπον τινά, ως σπέρματα των λόγων περί αρετής· εσύ δε, λαμβάνοντάς τα από εδώ, καλλιέργησε για εμάς άφθονο τον καρπό, και εκπλήρωσε τον λόγο της Σοφίας, που παραγγέλλει να δίνουμε αφορμές στους σοφούς, ώστε να γίνονται σοφότεροι.

Αυτό το Πνεύμα έχει την αγιότητα ως φυσικό του γνώρισμα, όχι επειδή την έλαβε κατά χάριν, αλλά επειδή είναι συνουσιωμένη με αυτό· γι' αυτό και έλαβε κατεξοχήν την προσωνυμία του Αγίου. Εφόσον, λοιπόν, είναι από τη φύση του άγιο, όπως από τη φύση του είναι άγιος ο Πατέρας και από τη φύση του είναι άγιος ο Υιός, ούτε εμείς ανεχόμαστε να το χωρίσουμε και να το αποκόψουμε από τη θεία και μακαρία Τριάδα, ούτε αποδεχόμαστε εκείνους που εύκολα το συγκαταλέγουν στην κτίση. Αυτά ας έχουν ειπωθεί εν περιλήψει ως επαρκή προς την ευλάβειά σας. Διότι από μικρούς σπόρους θα καλλιεργήσετε την περισσότερη ευσέβεια, με τη συνέργεια του Αγίου Πνεύματος προς εσάς. «Διότι, δίνε αφορμή στον σοφό και θα γίνει σοφότερος». Την δε τελειότερη διδασκαλία θα τη μεταθέσουμε για την πρόσωπο με πρόσωπο συνάντησή μας, μέσω της οποίας είναι δυνατόν και τις αντιρρήσεις να επιλύσουμε, και εκτενέστερες μαρτυρίες από τις Γραφές να παραθέσουμε, και να κατοχυρώσουμε κάθε υγιή τύπο της πίστεως.

Αυτά, λοιπόν, εξετάστηκαν κατά το δυνατόν, ενώ παραλείφθηκαν πολλά από όσα θα μπορούσαν να εξεταστούν, για να μην προεκτείνουμε τον λόγο πέρα από το μέτρο της επιστολής· αρκούν όμως για τη σύνεσή σου και αυτά τα μικρά σπέρματα. Διότι, λέγει: «Δίνε αφορμή στον σοφό και θα γίνει σοφότερος», και «Ο σοφός, αν δεχθεί έναν λόγο, θα τον επαινέσει και θα προσθέσει σε αυτόν».

Διότι δώσε αφορμή στον σοφό και θα γίνει σοφότερος, λέει η Γραφή. Είναι δε δυνατός ο Θεός να περισσεύσει σε εσάς κάθε χάρη, ώστε, έχοντας πάντοτε σε όλα κάθε αυτάρκεια, να περισσεύετε σε κάθε αγαθό έργο. Αλλά βέβαια, ενώ ο λόγος μας είχε ήδη καταπλεύσει στο λιμάνι, όπως βλέπετε, κάποιοι αδελφοί τον επαναφέρουν και πάλι στον δρόμο της συμβουλής, προτρέποντας να μην προσπεράσουμε τα όσα θαυμαστά επιτέλεσε χθες ο Δεσπότης, ούτε να αποσιωπήσουμε το τρόπαιο που έστησε ο Σωτήρας εναντίον της μανίας του διαβόλου· αλλά να σας δώσουμε αφορμή για τα σκιρτήματα της υμνωδίας.

Θεωρώντας ότι όσα αφορούν την υγιαίνουσα πίστη έχουν ειπωθεί επαρκώς προς το παρόν στα προηγούμενα, ας σπεύσουμε από εδώ και στο εξής να εκπληρώσουμε την υπόσχεσή μας σχετικά με τα ηθικά ζητήματα στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού. Όσα λοιπόν βρίσκουμε προσώρας στην Καινή Διαθήκη να απαγορεύονται ή να επιδοκιμάζονται σποραδικά, αυτά, κατά το δυνατόν, φροντίσαμε να τα συγκεντρώσουμε σε κεφαλαιώδεις όρους, ώστε να γίνονται εύκολα κατανοητά από όσους το επιθυμούν. Σε κάθε όρο παραθέσαμε και τον αριθμό των αγιογραφικών κεφαλαίων που τον τεκμηριώνουν, είτε από το Ευαγγέλιο, είτε από τον Απόστολο, είτε από τις Πράξεις. Σκοπός είναι, αυτός που διαβάζει τον όρο και βλέπει παραπλεύρως του τον πρώτο ή, ενδεχομένως, τον δεύτερο αριθμό, να μπορεί στη συνέχεια, λαμβάνοντας την ίδια τη Γραφή και αναζητώντας το κεφάλαιο του προαναφερθέντος αριθμού, να βρίσκει τη μαρτυρία επί της οποίας έχει διατυπωθεί ο όρος. Ήθελα βεβαίως αρχικά να παραθέσω στους όρους και τα χωρία από την Παλαιά Διαθήκη που βρίσκονται σε συμφωνία με καθένα από αυτά της Καινής. Επειδή όμως η ανάγκη ήταν επιτακτική, καθώς οι εν Χριστώ αδελφοί μάς ζήτησαν τώρα πιο επίμονα αυτά που είχαμε παλαιότερα υποσχεθεί, θυμήθηκα εκείνον που είπε: «Δώσε στον σοφό αφορμή, και θα γίνει σοφότερος».

Και ως προς αυτό, επίσης, έχω την ανάγκη της προσευχής εκείνων που αγαπούν τον Κύριο, ώστε, με τη χάρη του αγαθού Θεού και του Χριστού Του, το Άγιο και αγαθό Πνεύμα, υπενθυμίζοντας και διδάσκοντάς μας όσα θα ακούσει από τον Κύριο, να κατευθύνει και τον νου μας σε οδό ειρήνης και τον υγιή λόγο προς οικοδομή της πίστεως, για να εκπληρωθεί και σε εμάς και σε εσάς το ρητό: «Δώσε αφορμή στον σοφό, και θα γίνει σοφότερος». Πρέπει όμως να γνωρίζουμε ότι πρώτα είναι ανάγκη να μαθητεύσει κανείς, και έτσι να αξιωθεί του θαυμασιότατου βαπτίσματος.

Διότι, αντιπαραβάλλοντας πραγματικά οράματα, οιωνούς και προφητείες της καρδιάς τους με τα λόγια του Πνεύματος, δεν αντιλαμβάνονται σε πόσο παραλογισμό θα καταλήξει το επιχείρημά τους, τη στιγμή που ο ψαλμωδός λέει προς τον Θεό: «Εσύ είσαι φοβερός, και ποιος θα μπορέσει να σου αντισταθεί εξαιτίας της οργής σου;» Ότι δε είναι εξαιρετικά άτοπο να θεωρεί κανείς ότι η ψυχή προϋπάρχει, και να νομίζει ότι εξαιτίας προγενέστερων αμαρτημάτων καταπέμπεται στα δημιουργημένα από γη σώματα, θα προσπαθήσουμε να το αποδείξουμε μέσω των αλληλένδετων εννοιών, στο μέτρο των δυνατοτήτων μας, έχοντας κατά νου το γεγραμμένο: «Δώσε αφορμή στον σοφό, και θα γίνει σοφότερος· δίδαξε τον δίκαιο, και θα αυξήσει τη γνώση του». <Έννοιες, δηλαδή θεωρήματα συμπλεκόμενου και συλλογιστικού σχήματος.> α. Εάν η ψυχή του ανθρώπου προϋπήρχε της δημιουργίας των σωμάτων και, έχοντας αποκλίνει προς το φαύλο, σύμφωνα με τις εικασίες ορισμένων, υφίσταται ως τιμωρία για το παράπτωμά της την κάθοδο στη σάρκα, πώς, πες μου, ο Ευαγγελιστής αναφέρει ότι αυτή φωτίζεται ερχόμενη στον κόσμο; Διότι, θεωρώ, το γεγονός αυτό αποτελεί τιμή και προσθήκη λαμπρών χαρισμάτων· κανείς δεν τιμωρείται ενώ τιμάται, ούτε τιμωρείται όταν αναδεικνύεται μέτοχος θείων αγαθών, αλλά όταν έρχεται αντιμέτωπος με την οργή εκείνου που τιμωρεί. Επειδή, λοιπόν, ο άνθρωπος, ερχόμενος στον κόσμο, δεν βρίσκεται σε τέτοια κατάσταση, αλλά, αντίθετα, φωτίζεται, είναι φυσικά προφανές πλέον ότι δεν υφίσταται τη σάρκωση ως τιμωρία εκείνος που τιμάται ενώ βρίσκεται εν σαρκί.

Διότι τέτοιες πραγματικά διακρίνονται να είναι οι φιλήκοες και φιλομαθείς ψυχές, οι οποίες δεν έχουν ανάγκη από μακροσκελή λόγια για να ωφεληθούν, ούτε καρποφορούν το αποτέλεσμα της διδασκαλίας έπειτα από κύκλους μηνών ή ετών, αλλά μαζί με τις αρχές των μαθημάτων επιτυγχάνουν και το τελικό αποτέλεσμα της συνέσεως. «Διότι δίνε αφορμή στον σοφό, και θα γίνει σοφότερος», λέει· «δίδασκε τον δίκαιο, και θα αυξήσει τη δεκτικότητά του». Έτσι λοιπόν ο Ανδρέας προσελκύει στη σωτηρία τον αδελφό του· και αυτός ήταν ο Πέτρος· φανερώνοντας όλο το μέγα μυστήριο με λίγα λόγια. Διότι «βρήκαμε», λέει, τον Ιησού σαν «θησαυρό κρυμμένο σε χωράφι», ή σαν «ένα πολύτιμο μαργαριτάρι», σύμφωνα με τις παραβολές στα ευαγγέλια. <Ο Ιησούς, αφού τον κοίταξε, είπε: Εσύ είσαι ο Σίμων ο υιός του Ιωνά, εσύ θα ονομαστείς Κηφάς, το οποίο ερμηνεύεται Πέτρος.> Τον ατενίζει με θεοπρεπή τρόπο Εκείνος που ερευνά τις καρδιές και τα εσώψυχα· και βλέπει σε πόση ευλάβεια θα ανέλθει ο μαθητής, ποιας αρετής θα γίνει κάτοχος, και σε ποιο τέλος θα καταλήξει. Διότι δεν αγνοεί τίποτα «Εκείνος που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους». Με αυτό το γεγονός διδάσκει μάλιστα τον προσκεκλημένο, ότι, όντας αληθινός Θεός, κατέχει τη γνώση αδίδακτα. Διότι, χωρίς να χρειαστεί καθόλου λόγια, ούτε καν να ζητήσει να μάθει ποιος είναι ή από πού έρχεται σε αυτόν ο άνθρωπος, του λέει από ποιον πατέρα γεννήθηκε και πώς ονομάζεται ο ίδιος.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7. Λόγος για την περιτομή κατά την όγδοη ημέρα, ο οποίος αποδεικνύει με πολλούς τρόπους τι αυτή συμβολίζει. Έχοντας ήδη αναπτύξει επαρκώς, όπως νομίζω, τον λόγο για το Σάββατο, ανάλογα με τη δύναμη της διάνοιας που διαθέτουμε, θα μεταφέρουμε τώρα τον κόπο της έρευνας στη γειτονική προς αυτό περιτομή, καθώς έχουμε κατανοήσει ότι πρέπει να αναζητούμε από παντού την ωφέλεια. Διότι θα ήταν από τα πιο άτοπα πράγματα, και όχι απαλλαγμένο από έσχατη γελοιότητα, το να μην αγαπάμε να ανταλλάσσουμε άφοβα κάθε κόπο για τη γνώση αυτών των πραγμάτων. Εξετάζοντας, λοιπόν, πνευματικά τι ακριβώς υποδηλωνόταν μέσω αυτής τυπολογικά στους αρχαιοτέρους, θα το εκθέσουμε πάλι σύμφωνα με το μέτρο της χάριτος που χορηγεί ο Θεός, ο Οποίος φανερώνει όλα τα σκοτεινά και μας ανοίγει θησαυρούς απόκρυφους και αόρατους. Διότι σε εκείνους που έχουν ήδη φτάσει σε μια ανενδεή κατάσταση και διαθέτουν τελειότερη διάνοια, θα είναι δυνατόν και να κατανοήσουν και να πουν πράγματα πολύ καλύτερα από αυτά. Εμείς, όμως, θα παραθέσουμε στους ακροατές όσα έρχονται στον νου μας, έστω κι αν φαίνεται ότι υστερούν από το πρέπον, όχι από ντροπή μήπως φανούμε κατώτεροι από κάποιους ζημιώνοντας τη φιλαδελφία, αλλά μάλλον επειδή γνωρίζουμε το γεγραμμένο: «Δίνε στον σοφό αφορμή, και θα γίνει σοφότερος· δίδασκε τον δίκαιο, και θα αυξήσει τη μάθησή του».

Επειδή, λοιπόν, γνωρίζεις τα πάντα Εσύ ο ίδιος, πώς δεν είναι αναμφισβήτητο ότι εξέλαμψας από τον Θεό που γνωρίζει τα πάντα; Επομένως, τροφή για την αναμφίβολη πίστη των μαθητών, μαζί με τα άλλα, έγινε και αυτό το πραγματικά θεοπρεπές και παράδοξο σημείο, ώστε να μπορεί να δει κανείς σε αυτούς να επαληθεύεται το «Δίνε αφορμή στον σοφό, και θα γίνει σοφότερος· δίδασκε τον δίκαιο, και θα αυξήσει τη γνώση του». Λένε δε το «Τώρα πιστεύουμε», όχι βέβαια επειδή εκείνη τη στιγμή έθεσαν μέσα τους την αρχή της πίστης, όταν άκουσαν αυτά τα λόγια ή όταν είδαν το σημείο, εννοώ το ότι ο Κύριος γνωρίζει τα πάντα, αλλά επειδή τότε πλέον άρχισαν να ριζώνουν στις ψυχές τους την πίστη που είχαν αποδεχθεί αρχικά, και να είναι πλέον σταθερά πεπεισμένοι ότι είναι Θεός και προέρχεται από τον κατά φύση και αληθινό Θεό. Θα εκλάβουμε λοιπόν το «Τώρα πιστεύουμε», όχι ως την αρχή της πίστης τους, αλλά ως τη σταθερή βεβαίωσή τους στην αντίληψη την οποία ήδη είχαν αποδεχθεί με τη συγκατάθεσή τους. Τους αποκρίθηκε ο Ιησούς: Τώρα πιστεύετε;

Αυτά λοιπόν μας εξήγησε ο θεσπέσιος Ευαγγελιστής. Επειδή όμως μόλις πριν λέγαμε ότι με ένα γεγονός πάρα πολύ σαφές και αληθινά τετελεσμένο ο Σωτήρας διαβεβαίωσε τους αγίους αποστόλους ότι επρόκειτο να γίνουν, σύμφωνα με τον λόγο του, αλιείς ανθρώπων, ελάτε, αφού μεταφέρουμε όσο γίνεται καλύτερα για την φανέρωση της αλήθειας όσα εκπληρώθηκαν τυπικώς, ας επιβεβαιώσουμε την αλήθεια στα λόγια του Σωτήρα, και αφού αναπτύξουμε το καθένα από τα γεγονότα κατά το δυνατόν, ας προσφέρουμε στους αναγνώστες αφορμές για όχι μικρή, όπως νομίζω, πνευματική θεωρία· διότι λέει: «Δώσε αφορμή στον σοφό, και θα γίνει σοφότερος· δίδαξε τον δίκαιο, και θα αυξήσει την δεκτικότητά του». Νομίζω λοιπόν ότι το να ψαρεύουν οι μαθητές καθ' όλη τη διάρκεια της νύχτας και να μην πιάσουν απολύτως τίποτα, αλλά να υποστούν μάταιους κόπους, σημαίνει περίπου το εξής: ότι με τα κηρύγματα των αρχαιότερων δασκάλων δεν θα βρούμε κανέναν απολύτως που να έχει πεισθεί και να έχει αλιευθεί προς ό,τι αρέσει τέλεια στον Θεό, ή ελάχιστους. Το δε ελάχιστο ισοδυναμεί με το μηδέν, όταν μάλιστα λαμβάνεται από ένα μεγάλο σύνολο. Και ευλόγως νοείται ως πάρα πολύ μεγάλο το πλήθος των ανθρώπων σε ολόκληρη την οικουμένη. Τι ήταν λοιπόν αυτό που εμπόδισε και βρέθηκε στο δρόμο τους, το οποίο καθιστούσε και τον κόπο των παλαιότερων μάταιο; Και τι ήταν αυτό που έκανε το κήρυγμά τους τρόπον τινά άκαρπο;

Ή μήπως ο λόγος δεν οδηγεί στην δογματική ορθότητα και στην διόρθωση των ηθών τον επιεική και γνήσιο εραστή της εν Χριστώ ζωής; ΠΑΛΛ. Έτσι λέω κι εγώ. ΚΥΡ. Επομένως, δύο είναι οι σάλπιγγες, αυτές που συγκεντρώνουν τον λαό στη σκηνή. Εάν όμως, λέει, σαλπίσουν με τη μία, θα προσέλθουν προς εσένα όλοι οι άρχοντες, οι αρχηγοί των υιών Ισραήλ. Διότι υποθέτω ότι υπάρχει ανάγκη από παράκληση και προτροπή, ακόμη και σε αυτούς που είναι πιο τέλειοι στην πνευματική τους κατάσταση, αλλά όχι τόσης όσης θα είχε ανάγκη και το πλήθος των υπολοίπων. Γι' αυτό, όλους τους άλλους τούς καλούν οι δύο σάλπιγγες, ενώ τους εκλεκτούς η μία. Διότι λίγο αρκεί στον σοφό, και αν λάβει αφορμή, θα προσθέσει αυτό που λείπει, σύμφωνα με το ρητό: «Δίνε στον σοφό αφορμή, και θα γίνει σοφότερος· μετάδιδε γνώση στον δίκαιο, και θα αυξήσει τη μάθησή του». Έπειτα διέταξε να γίνονται τέσσερις διαφορές στα σήματα, ώστε μέσω αυτών να ξεκινούν και να αναχωρούν αυτοί που βρίσκονται προς την ανατολή και τη δύση, τον βορρά και τον νότο. Νομίζω, λοιπόν, ότι με αυτό μάς υποδηλώνονται οι τέσσερις συγγραφές των Ευαγγελίων, μέσω των οποίων ολόκληρος ο κόσμος παιδαγωγείται ταυτόχρονα προς τη δογματική και ηθική επιστήμη. Εάν όμως πρέπει να πούμε και κάτι άλλο σκεπτόμενοι περαιτέρω, δεν θα διστάσουμε καθόλου, θεωρώντας την αναζήτηση του ωφέλιμου ανώτερη από τον ύπνο και τον κόπο.

«Επτά ημέρες θα τρώτε άζυμα, και από την πρώτη ημέρα θα εξαφανίσετε το προζύμι από τα σπίτια σας. Όποιος φάει κάτι που έχει προζύμι, η ψυχή εκείνη θα εξολοθρευτεί από τον Ισραήλ, από την πρώτη ημέρα έως την έβδομη ημέρα. Και η πρώτη ημέρα θα ονομαστεί άγια, και η έβδομη ημέρα θα είναι κλητή και άγια για εσάς· κανένα δουλικό έργο δεν θα κάνετε κατά τη διάρκειά τους, εκτός από όσα θα γίνουν για κάθε ψυχή (για τη διατροφή), μόνο αυτό θα γίνει από εσάς.» Θέλεις λοιπόν να εξετάσουμε με λεπτομέρεια και συνοπτικά το καθένα και να πούμε τα πρέποντα; Διότι θα δώσουμε αφορμή στους σοφούς και θα κάνουμε γνωστά στους δικαίους, σύμφωνα με το γεγραμμένο. Θα μπορούσαν δε να προσθέσουν και οι ίδιοι τα δικά τους, και θα γίνουν πολύ καλύτεροι. ΠΑΛΛ. Και βέβαια. ΚΥΡ. Λοιπόν, στην αρχή του έτους και στον πρώτο μήνα, φανερώνεται το μυστήριο του Χριστού· διότι νέος αιώνας για εμάς είναι ο καιρός της παρουσίας του Σωτήρα μας, ο οποίος μεταβάλλει τα πάντα προς το καλύτερο και αναδημιουργεί σε καινότητα κτίσεως πολύ καλά αυτό που παλαιώνει, γερνάει και πλησιάζει στον αφανισμό. «Διότι καινή κτίση είναι τα εν Χριστώ, και τα παλαιά παρήλθαν, ιδού τα πάντα έγιναν καινούργια.» Και εμείς ζούμε πλέον, όχι κατά τον μωσαϊκό νόμο, αλλά έχουμε μεταφερθεί μάλλον στην ευαγγελική ζωή, καθώς μας ανακαινίζει ο Χριστός μέσω του Πνεύματος. ΠΑΛΛ. Ορθά μίλησες. ΚΥΡ. Και ο καθένας λαμβάνει το πρόβατο, και συγκεντρώνονται σε μεγάλο αριθμό οι συνδαιτυμόνες σε ένα σπίτι.

Και ο λαός γόγγυζε και έλεγε πονηρά λόγια ενώπιον του Κυρίου. Και άναψε ανάμεσά τους φωτιά από τον Κύριο, και κατέφαγε ένα μέρος της παρεμβολής. Διότι αυτούς που βλασφημούν ενώπιον του Χριστού και τον αποστρέφονται, τους κατατρώγει το πυρ της γεέννης. Ανέφερε δε «μέρος», διότι πολλοί από αυτούς, αφού μετανοήσουν, θα εξαιρεθούν από την κόλαση. Και σε άλλον πάλι καιρό, όταν γόγγυζαν κατά του Θεού και αποκαλούσαν το μάννα κούφιο άρτο, θανατώνονταν από τα δαγκώματα των φιδιών. Διότι εκείνοι που με την αχαριστία τους ατιμάζουν τον ευεργέτη Θεό, περιπίπτουν στα δαγκώματα του νοητού δράκοντα. Ο Θεός πρόσταξε τον Μωυσή να κατασκευάσει δύο σφυρήλατες ασημένιες σάλπιγγες, για να συγκαλεί τη συναγωγή και να μετακινεί τις παρεμβολές· και όταν έπρεπε να συγκεντρωθούν προς αυτόν μόνο οι ηγέτες του λαού, σάλπιζαν με τη μία, ενώ όταν επρόκειτο για τον λαό, με τις δύο. Για δε τις μετακινήσεις των παρεμβολών, όρισε τέσσερα είδη σημάτων μέσω αυτών των σαλπίγγων. Οι σάλπιγγες λοιπόν είναι δύο, διότι διττός είναι ο λόγος της εκκλησιαστικής διδασκαλίας, αφενός ρυθμίζοντας τον βίο, αφετέρου επιμελούμενος τα δόγματα. Είναι δε και οι δύο σφυρήλατες και ασημένιες, λόγω του εύηχου, του λαμπρού και του αψεγάδιαστου και του ενός και του άλλου λόγου. Και τους μεν ηγέτες τους συγκαλούσε η μία σάλπιγγα. Διότι υπάρχει ανάγκη από διορθωτικό λόγο και για τους καθοδηγητές· επειδή είναι άνθρωποι, χρειάζονται όμως λίγο· «Δώσε, λέει, αφορμή στον σοφό, και θα γίνει σοφότερος». Τον δε λαό τον συγκαλούσαν οι δύο.

Υπάρχει εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του ένεκα της εντολής του Χριστού, και υπάρχει εκείνος που καταρρίπτει τον εαυτό του από αφροσύνη. Υπάρχει εκείνος που εργάζεται σφοδρά χάριν της φιλαργυρίας, και υπάρχει εκείνος που εργάζεται πολλά για την αγαθοεργία. Υπάρχει εκείνος που εργάζεται, όταν δεν πρέπει, και στον καιρό της εργασίας δεν εργάζεται. Υπάρχει εκείνος που ψάλλει και κραυγάζει, όταν δεν πρέπει, και την ώρα της ψαλμωδίας σιωπά, ή φλυαρεί με τον πλησίον του. Υπάρχει εκείνος που αγρυπνεί, όταν δεν πρέπει, και τον καιρό της αγρυπνίας γογγύζει. Είναι γεγραμμένο: Ο Άδης και η απώλεια είναι φανερά ενώπιον του Κυρίου· πώς δεν θα είναι και οι καρδιές των ανθρώπων; Αρχή της αγαθής πολιτείας είναι τα δάκρυα στην προσευχή· και η ακρόαση των Θείων Γραφών είναι γνώρισμα της δίκαιης φρόνησης. Μύρια βιβλία στα αυτιά των αφρόνων θεωρούνται ως μηδέν· και ποιος είναι άφρων, παρά εκείνος που καταφρονεί τον φόβο του Κυρίου; Είναι γεγραμμένο: Η καρδιά του σοφού θα δεχθεί εντολές· δίνε αφορμή στον σοφό και θα γίνει σοφότερος· δίδασκε τον δίκαιο και θα αυξήσει τη μάθησή του. Ο παιδαγωγημένος υιός θα γίνει σοφός· τον δε άφρονα θα τον χρησιμοποιήσει ως υπηρέτη. Οι οκνηροί γίνονται στερημένοι πλούτου, ενώ οι ανδρείοι στηρίζονται στον πλούτο. Ο σοφός, έχοντας φόβο Θεού, απέκλινε από το κακό· ενώ ο άφρων, έχοντας πεποίθηση στον εαυτό του, συναναστρέφεται με ανόμους. Ο οξύθυμος ενεργεί με απερισκεψία· ενώ ο φρόνιμος άνδρας υπομένει πολλά. Τίμα τον Κύριο και οι οδοί σου θα είναι κατευοδωμένες. Τίμα τον ιερέα και τον πρεσβύτερο, ώστε να έλθει επάνω σου η ευλογία του στόματός τους.

Πρώτα απ' όλα, λοιπόν, ζητώ συγγνώμη και εξιλέωση για τις αμαρτίες μου. Έπειτα αρχίζω να σε συμβουλεύω με αγάπη, καθώς η Αγία Γραφή λέει: «Έλεγξε τον σοφό, και θα σε αγαπήσει· τον άσοφο, και θα σε μισήσει»· και, «Δίνε στον σοφό αφορμή, και θα γίνει σοφότερος· δίδασκε τον δίκαιο, και θα αυξήσει τη μάθησή του». Απορώ πώς, μετά από τόσες προτροπές, παραμέλησες τον εαυτό σου και καταπάτησες τις υποσχέσεις σου προς τον Θεό. Επειδή δείλιασες μπροστά σε έναν πρόσκαιρο φόβο, ώθησες τον εαυτό σου πάνω στο ξίφος.

ΚΓ΄. Να τηρείς τη σιωπή· διότι σε απαλλάσσει από πολλούς μολυσμούς. Να θυμάσαι πάντοτε τη συνοχή των αμαρτωλών, έχοντας τον φόβο μήπως μετά από λίγο καταταχθείς μαζί τους. ΚΔ΄. Δεν εισήλθες ποτέ σε οίκο πένθους, όπου βλέποντας τον θρήνο και το κλάμα ωθήθηκες να απομακρυνθείς από το οίκημα; Γι' αυτό από τα πρόσκαιρα πρέπει να βγάζουμε συμπεράσματα για τα αιώνια· διότι λέει: δώσε αφορμή στον σοφό και θα γίνει σοφότερος.

Γρηγορίου του Παλαμά. Προς τον σοφότατο και λογιώτατο και σε μένα προσφιλέστατο εν Κυρίω Ιωάννη Γαβρά. Λέει κάπου στις Παροιμίες ο Σολομών: «Δίνε αφορμή στον σοφό, και θα γίνει σοφότερος». Πειθόμενοι, λοιπόν, εμείς σε αυτόν που προτρέπει και συμβουλεύει, ο οποίος απέκτησε σοφία, όπως είναι γεγραμμένο, περισσότερο από όλους τους προγενεστέρους του, παρέχουμε αφορμή υπέρ της ευσέβειας στη δική σου σοφία μέσω αυτών εδώ των γραπτών, η οποία δεν είναι μεν υπερβολικά στολισμένη για ομορφιά με τέχνη και αττικές χάρες - διότι ως επί το πλείστον έχει διατυπωθεί με λέξεις μάλλον απέριττες -, αλλά ωραιοποιείται πάρα πολύ με το φως της αλήθειας, καθώς διαθέτει, κατά τις δυνάμεις μου, την ειλικρίνεια της υγιούς διανοίας να αστράφτει μαζί από μέσα και να φανερώνει διαρκώς, όπως νομίζω, ως συνοδό της, την από κάθε άποψη ακρίβεια για την απόδειξη του προκειμένου ζητήματος. Διότι για αυτά εγώ φρόντισα πάρα πολύ. Εάν όμως είναι τελεσφόρος και ωφέλιμη η προτροπή του σοφού για εκείνους που υπακούουν, εναπόκειται πλέον σε σένα να το δείξεις, εφόσον αποδέχθηκες την αφορμή.

ΣΞΖʹ. ΣΤΟΝ ΙΔΙΟ. Να γνωρίζεις, ω ιερή κεφαλή, ότι τα παραδείγματα δεν λαμβάνονται ως προς όλα τα χαρακτηριστικά τους, ούτε προσαρμόζονται απόλυτα στα προκείμενα ζητήματα (επειδή τότε δεν θα ήταν παραδείγματα, αλλά ταύτιση), αλλά πρέπει εμείς, αφού επιλέξουμε το χρήσιμο και εκείνο για το οποίο έχει χρησιμοποιηθεί το παράδειγμα, να αφήνουμε όλα τα υπόλοιπα κατά μέρος. Και για να προβάλω ένα ή δύο παραδείγματα και να ανοίξω τον δρόμο της ερμηνείας για τα υπόλοιπα, άκουσε τι λέει ο πατριάρχης για τον Σωτήρα: «Αφού έγειρε, κοιμήθηκε σαν λιοντάρι». Άραγε, όλα όσα προσιδιάζουν στο θηρίο θα τα προσαρμόσουμε στον Χριστό; Κάθε άλλο. Αλλά, αφού εκλάβουμε το ακατανίκητο, το φοβερό και το βασιλικό, πολύ σωστά θα προσπεράσουμε το θηριώδες και οτιδήποτε άλλο ανήκει στο λιοντάρι. Και όταν λέει: «Θα επιτεθώ εναντίον τους σαν την αρκούδα που της στέρησαν τα μικρά της», θα εκλάβουμε μόνο τη διάθεση τιμωρίας. Τίποτε άλλο από τα χαρακτηριστικά της αρκούδας. Έτσι πρέπει να πράττουμε και με τα υπόλοιπα παραδείγματα. Διότι, «δίνε αφορμή στον σοφό, και θα γίνει σοφότερος».

Δίνε στον σοφό αφορμή. [Cod. f. 45 a.] Άρα η αφορμή είναι ο έλεγχος, πράγμα σωτήριο και χρήσιμο· ή εννοεί την αφορμή μέσω των λόγων· διότι έτσι θα υψωθεί προς τις κορυφές της πνευματικής αναγωγής. Κάνε γνωστές στον δίκαιο, δηλαδή στον ευγνώμονα κάνε γνωστές τις οδούς της δικαιοσύνης· και το «θα προσθέσει» τίθεται αντί του «θα σε αγαπήσει», καθώς διορθώνει μέσω του ελέγχου τα εξ απροσεξίας αμαρτήματα. Βουλή αγίων είναι η σύνεση. Βουλή των αγίων είναι αυτή που διακρίνει τα πρακτέα και τα μη πρακτέα· διότι τέτοια είναι η βουλή που συνοδεύεται από σύνεση. Πολύ χρόνο θα ζήσεις. Το «πολύ» τίθεται αντί του απείρου· ή ίσως για να μας απαλλάξει από την αμφιβολία· διότι τα έτη αυτής της ζωής είναι αιώνια. [Cod. f. 45 b.] Όποιος δεν χρησιμοποιεί τη σοφία του Θεού, ποιμαίνει ανέμους, θέτοντας για τον εαυτό του ανυπόστατες αρχές και για τα πράγματα και για τις Γραφές. Οδούς του δικού του αμπελώνα, ονομάζει την κατά Νόμον πολιτεία, η οποία οδηγεί στον Χριστό· διότι άμπελος είναι ο Ισραήλ. —[Cod. f. 46 a.] Ενώ θα έπρεπε να καλλιεργεί, αυτός τι πράττει;

Β΄. Αλλά, για να μην εκτείνω περισσότερο αυτόν τον λόγο, μπορείτε εσείς, όντας συνετοί, να συναγάγετε όλα τα υπόλοιπα. Διότι, όπως λέει, «δώσε αφορμή στον σοφό, και θα γίνει σοφότερος». Επειδή αυτό δεν μπορεί να το δει κανείς μόνο στη δική μας τροφή, αλλά και σε εκείνη των άλογων ζώων.

Για να σας παράσχουμε λοιπόν αφορμές (διότι, λέει, δώσε αφορμή σε σοφό, και θα γίνει σοφότερος), είναι αναγκαίο να σας παρουσιάσουμε τα παραδείγματα και από την Παλαιά και από την Καινή. Σκέψου, λοιπόν, τον Άβελ· δεν θανατώθηκε από τον Κάιν; δεν ήταν ριγμένος στο έδαφος; Αλλά μην εξετάζεις αυτό, ότι δηλαδή επικράτησε και υπερίσχυσε, και σκότωσε εκείνον που φθονούσε και ο οποίος δεν τον είχε αδικήσει σε τίποτα· αλλά αναλογίσου τα μετά από αυτά, ότι δηλαδή αυτός μεν που θανατώθηκε, από τότε μέχρι σήμερα διακηρύσσεται, και στεφανώνεται, και ο τόσος χρόνος δεν μάρανε τη μνήμη του· ενώ αυτός που τον σκότωσε, και υπερίσχυσε, και τότε υπέμενε ζωή βαρύτερη από θάνατο, και από τότε μέχρι σήμερα αυτός μεν στηλιτεύεται, και δέχεται τις κατηγορίες από όλους, εκείνος δε κάθε μέρα ανυμνείται στα στόματα όλων. Και αυτά μεν στον παρόντα βίο· τα όσα όμως στον μέλλοντα αιώνα, ποιος λόγος, ποια διάνοια θα μπορέσει να τα παραστήσει; Και γνωρίζω βέβαια ότι, όντας συνετοί, πολλά και διάφορα άλλα τέτοια θα βρείτε καταγεγραμμένα στις Γραφές. Διότι γι' αυτόν τον λόγο έχουν γραφτεί προς δική μας ωφέλεια, ώστε μαθαίνοντας αυτά, να αποφεύγουμε την κακία, και να προτιμούμε την αρετή. Θέλεις και στην Καινή να δεις αυτό το ίδιο; Άκου τον μακάριο Λουκά που διηγείται αυτό το ίδιο για τους αποστόλους, ότι, αφού μαστιγώθηκαν, αναχωρούσαν από το συνέδριο χαίροντας, επειδή αξιώθηκαν να ατιμαστούν υπέρ του ονόματος του Χριστού.

«Να επιδιώκετε την ειρήνη και τον αγιασμό, χωρίς τον οποίο κανείς δεν πρόκειται να δει τον Κύριο»· και, «Εκπληρώνοντας αγιωσύνη με φόβο Θεού». Διότι η λέξη «άγιος» δεν επαρκεί για να αποδώσει την ίδια ακριβώς έννοια σε όλα όσα αποδίδεται· επειδή και ο Θεός ονομάζεται άγιος, αλλά όχι με την έννοια που ονομαζόμαστε εμείς. Όταν, λοιπόν, ο Προφήτης άκουσε αυτή τη φωνή να αναπέμπεται από τα Σεραφείμ, δες τι λέει: «Αλίμονο σε εμένα τον ταλαίπωρο, διότι ενώ είμαι άνθρωπος και έχω ακάθαρτα χείλη, κατοικώ ανάμεσα σε λαό που έχει ακάθαρτα χείλη». Καίτοι ήταν και άγιος και καθαρός· αλλά όταν εμείς συγκρινόμαστε με την επουράνια αγιωσύνη, είμαστε ακάθαρτοι. Άγιοι είναι και οι άγγελοι, άγιοι και οι αρχάγγελοι, και αυτά τα ίδια τα Σεραφείμ και τα Χερουβείμ· αλλά και ως προς αυτή την αγιωσύνη υπάρχει πάλι μία άλλη διαφορά και σε σχέση με εμάς και σε σχέση με τις υπερέχουσες δυνάμεις. Θα μπορούσα να επεκταθώ αναλυτικά και σε όλα τα άλλα, αλλά βλέπω τον λόγο να εκτείνεται σε μεγάλο μήκος· γι' αυτό, σταματώντας να προχωρήσουμε περαιτέρω, θα αφήσουμε σε εσάς να μελετήσετε τα υπόλοιπα. Διότι είναι δυνατόν και σε εσάς, συγκεντρώνοντας αυτά στο σπίτι σας, να κατανοήσετε τη διαφορά και να εξετάσετε παρομοίως και τα λοιπά. Επειδή, όπως λέει, «Δώσε αφορμή στον σοφό, και θα γίνει σοφότερος». Η αρχή, λοιπόν, γίνεται από εμάς, αλλά το τέλος θα προέλθει από εσάς. Εμείς, όμως, είναι αναγκαίο να πιάσουμε και πάλι τη συνέχεια του λόγου.

Και πολλά άλλα παρόμοια θα μπορούσε να δει κανείς να τα οικονομεί ο Θεός. Διότι και το περιστατικό με την εγγαστρίμυθο μοιάζει με αυτόν τον τρόπο της θείας οικονομίας, το οποίο και εσείς πλέον θα μπορέσετε να επιλύσετε με βάση όσα έχουν ειπωθεί. Όσον αφορά λοιπόν τον αστέρα, αυτά έχουν λεχθεί από εμάς, από εσάς όμως θα μπορούσαν να λεχθούν και περισσότερα· διότι λέγει: «Δώσε αφορμή στον σοφό, και θα γίνει σοφότερος».

Γι' αυτό και δεν γνώριζαν τι έκαναν· γιατί αν γνώριζαν, δεν θα σταύρωναν τον Κύριο της δόξης. Προφήτευσε δε και ο προφήτης για τον δράκοντα αυτόν ότι θα εμpaιχθεί, λέγοντας: «Αυτός ο δράκοντας, τον οποίο έπλασες για να τον εμπαίζεις». Αλλά, για να μη μακρηγορούμε πολύ στον λόγο μας και φανεί ότι εμποδίζουμε όσους μετά από εμάς θελήσουν να παραδώσουν πιο λαμπρό το νόημα της Γραφής, ας περιστείλουμε εδώ τον λόγο μας με σιωπή. Διότι προτραπήκαμε να μιλήσουμε για αυτό ακριβώς το ζήτημα, όχι επειδή μπορούμε να το αναπτύξουμε εξαντλητικά, αλλά για να το εκθέσουμε ανάλογα με τη δύναμή μας, και να δώσουμε αφορμή στους φιλομαθείς· διότι «δώσε αφορμή στον σοφό, και θα γίνει σοφότερος». Και εσείς, αγαπητοί, αφού συλλέξετε χωρία από τις Γραφές για την επιβεβαίωση των όσων ειπώθηκαν, διαλευκάνετε ακόμη περισσότερο το δυσνόητο αυτό νόημα. Διότι ο Κύριός μας, όπως προείπαμε, δεν απεύχεται το ποτήριο του θανάτου εξαιτίας δειλίας, αλλά κατά θεία οικονομία· ώστε, τόσο από τα δικά μου ελάχιστα λόγια και νοήματα, όσο και από τους δικούς σας κόπους, να αναπεμφθεί δόξα στον Χριστό, τώρα και πάντοτε, και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Επομένως, αυτά συγκαταλέγονται στα ενδιάμεσα πράγματα: η πενία και ο πλούτος, η υγεία και η ασθένεια, η ζωή και ο θάνατος, η δόξα και η τιμή, η δουλεία και η ελευθερία, και όσα είναι παρόμοια. Διότι δεν πρέπει να τα αναφέρουμε λεπτομερώς όλα, για να μη μακρηγορούμε, αλλά, παρέχοντάς σας αφορμές μέσα από αυτά, να προχωρήσουμε στα πιο επείγοντα. Διότι λέει: «Δίνε αφορμή στον σοφό, και θα γίνει σοφότερος». Άρα όλα αυτά ανήκουν στα ενδιάμεσα πράγματα, καθώς αυτοί που τα χρησιμοποιούν μπορούν να τα κατευθύνουν και προς το καλό και προς το κακό. Το ότι λοιπόν αυτά ανήκουν στα ενδιάμεσα, μεταξύ των οποίων και ο πλούτος, το απέδειξε ο Αβραάμ, ο οποίος τον χρησιμοποίησε για το σωστό. Το απέδειξε, επίσης, και ο πλούσιος στην ιστορία του Λαζάρου, ο οποίος δαπάνησε τα υπάρχοντά του με αποτέλεσμα την απώλεια της ίδιας του της ψυχής. Επομένως, ο πλούτος δεν είναι απόλυτα ούτε καλό ούτε κακό. Αν ήταν απόλυτα καλό, και όχι ενδιάμεσο, δεν θα τιμωρούνταν έτσι ο πλούσιος της ιστορίας του Λαζάρου· αν ήταν κακό, δεν θα είχε αναδειχθεί τόσο ενάρετος ο Αβραάμ, παρότι ήταν πλούσιος. Κάτι παρόμοιο συμβαίνει και με την ασθένεια. Διότι, αν η ασθένεια ήταν κακό, θα έπρεπε να είναι κακός και εκείνος που την έχει.

Και όλα είχαν μεταβληθεί γι' αυτόν και ήταν διπλάσια· «γεννήθηκαν δε σε αυτόν», λέγει, «επτά υιοί και τρεις θυγατέρες». Έπειτα αναφέρει και τα ονόματά τους, τα οποία ίσως τους τα έδωσε από τα γεγονότα που συνέβησαν, ονομάζοντάς τες Ημέρα, Κασσία και Αμαλθείας Κέρας. Έπειτα κάνει λόγο και για τους βασιλείς, και ότι αυτός ήταν ο πέμπτος απόγονος του Αβραάμ. Οι Ιουδαίοι βρίσκονταν ακόμη στην Αίγυπτο, και επρόκειτο πλέον να ανέλθουν, ώστε, αν βέβαια το επιθυμούσαν, θα έβρισκαν ένα διόλου μικρό έναυσμα ευσέβειας· διότι δεν ήταν φυσικό να περάσει απαρατήρητο. Εάν δηλαδή ακόμη και τώρα επιδεικνύονται τα λείψανα, πολύ περισσότερο τότε θα είχαν φανεί, καθώς τα γεγονότα ήταν πρόσφατα και το μέγεθος των όσων είχαν συμβεί, και όλοι στην Αραβία θα τα είχαν μάθει. Αυτά λοιπόν εμείς τα είπαμε με συντομία. Είναι όμως δυνατόν σε όποιον το επιθυμεί, μελετώντας με ακρίβεια τα κείμενα, να βρει και κάτι περισσότερο από όσα ελέχθησαν από εμάς. Διότι, «δίδε σε σοφό», λέγει, «αφορμή και θα γίνει σοφότερος». Ο καθένας επομένως από τους αναγνώστες, ατενίζοντας αυτόν τον γενναίο αθλητή σαν σε κάποια αρχέτυπη εικόνα, ας μιμείται την ανδρεία του, ας ζηλώνει την υπομονή του, ώστε, βαδίζοντας την ίδια οδό με αυτόν και παρατασσόμενος γενναία απέναντι σε όλες τις μηχανουργίες του διαβόλου, να μπορέσει να επιτύχει τα αγαθά που έχουν υποσχεθεί σε όσους αγαπούν τον Θεό· με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μαζί με τον οποίο στον Πατέρα και στο Άγιο Πνεύμα ανήκει η δόξα, το κράτος και η τιμή, τώρα και πάντοτε και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

ΣΤ΄. Αναλογιζόμενοι όλα αυτά με ακρίβεια μέσα σας και αναπτύσσοντας τον λόγο με βάση αυτά (διότι «δίνε αφορμή στον σοφό, και θα γίνει σοφότερος»), θα μπορέσετε να ελέγξετε την αναισχυντία και την αγνωμοσύνη τους. «Διότι θα δω τους ουρανούς, τα έργα των δακτύλων σου». Άλλος λέει: «Διότι βλέπω τους ουρανούς».

Είναι δυνατόν να το πούμε και εμείς, αλλά για να μην τα μαθαίνετε όλα από εμάς, αλλά να ερευνάτε και εσείς οι ίδιοι τους θησαυρούς της Θείας Γραφής με φροντίδα και αγρύπνια, μελετήστε το χωρίο του προφήτη και θα μάθετε ποιος ήταν ο βασιλιάς, σε ποιο έθνος ανήκε και πότε έζησε. Διότι λέει: «Δώσε αφορμή στον σοφό, και θα γίνει σοφότερος». Επειδή λοιπόν αυτός ο βασιλιάς, ο οποίος ήταν λαμπρός και περιφανής, διέθετε τεράστιο πλούτο, είχε διατρέξει ολόκληρη την οικουμένη και είχε επεκτείνει τη βασιλεία του, αρπάχθηκε ξαφνικά και πέθανε· γνωρίζοντας ο προφήτης τη μεταβλητότητα των ανθρώπων, είπε: «Πώς έπεσε από τον ουρανό ο Εωσφόρος, που ανατέλλει το πρωί, αυτός που συνταράσσει βασιλιάδες, που μετέτρεψε ολόκληρη την οικουμένη σε έρημο;» Και απευθυνόμενος σε αυτόν και χλευάζοντάς τον, λέει: «Εσύ όμως είπες: Στον ουρανό θα αναβώ, πάνω από τα άστρα του ουρανού θα τοποθετήσω τον θρόνο μου και θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο. Τώρα όμως θα καταβείς στον άδη, από κάτω σου θα στρώσουν σήψη και το σκέπασμά σου θα είναι τα σκουλήκια». Βλέπεις ότι, όπως ακριβώς ανέφερα, για τον λόγο αυτόν ο Θεός οικονόμησε να έχει το σώμα μας τέτοια κατάληξη, ώστε αυτή να αποτελεί φάρμακο ενάντια στην αλαζονεία; Βλέποντάς τον λοιπόν να έχει κυριευθεί από την αλαζονεία, τον νουθετεί με όσα ακολουθούν μετά τον θάνατο, υπενθυμίζοντάς του τα σκουλήκια, τη δυσωδία, τα υγρά της σήψης, έτσι ώστε, αναλογιζόμενος αυτά, να μετριάσει την έπαρσή του, και να μην προσηλώνεται στα παρόντα φουσκώνοντας από υπερηφάνεια, αλλά να σκεφτεί το τέλος στο οποίο πρόκειται να καταλήξει και τη μεταβολή που θα υποστεί.

Γι' αυτό λοιπόν, προς απόδειξη και βεβαίωση των θεόπνευστων λόγων που έχουν δογματιστεί από εμάς, αποτυπώσαμε τον σεβάσμιο χαρακτήρα της Παναγίας Θεομήτορος Μαρίας, και του Θεού Λόγου που σαρκώθηκε από αυτήν και έγινε νήπιο, ως καύχημα πίστεως και στέφανο κάλλους και βασιλικό σκήπτρο, στο κεφάλαιο της δικής μας ομολογίας του θεοκύρωτου και αγνότατου τόμου της ορθοδοξίας, δείχνοντας προς τη θεοφόρο και θεοδίδακτη βασιλεία σας το ένθεο και ουράνιο φρόνημα της ορθόδοξης πίστης ολόκληρης της ανατολικής διοίκησης, σύμφωνα με τον θείο λόγο: «Δώσε αφορμή στον σοφό, και θα γίνει σοφότερος· δίδαξε τον δίκαιο, και θα αυξήσει τη μάθησή του». λαʹ. Ακολουθώντας τον όρο των θεοφόρων Πατέρων, οι οποίοι πίστεψαν και θέσπισαν αυτά σύμφωνα με τις αποστολικές παραδόσεις και τα αρχαία έθιμα των Εκκλησιών, πιστεύοντας κατ' αυτόν τον τρόπο στην αγία, ομοούσια και ζωοποιό Τριάδα, ασπαζόμαστε τις τίμιες εικόνες. Όσοι δεν φρονούν έτσι, ας είναι ανάθεμα· όσοι δεν ομολογούν έτσι, ας εκδιωχθούν μακριά από την Εκκλησία.

ΠΡΟΟΙΜΙΟ Το πώς ο σοφός γίνεται σοφότερος λαμβάνοντας αφορμή, και πώς ο δίκαιος, όταν γνωρίσει κάτι, αυξάνει τη δεκτικότητά του, σύμφωνα με τη θεία παροιμία, εσύ ο ίδιος σαφώς, πολυτιμότατε από όλους για μένα, το απέδειξες στην πράξη, διδάσκοντας με τα έργα σου αυτό που ο θείος λόγος σοφά υπονοεί. Διότι, αφού με άκουσες μία φορά να διηγούμαι βιαστικά και συνοπτικά, στο μέτρο του δυνατού, τα όσα εξαιρετικά και μυστικά θεωρήθηκαν από κάποιον άλλον μεγάλο γέροντα —πράγματι σοφό στα θεία— σχετικά με την αγία Εκκλησία και την αγία σύναξη που τελείται σε αυτήν, και μάλιστα με τρόπο ιδιαίτερα διδακτικό, απαιτούσες επιτακτικά από εμένα να σου συντάξω αμέσως γραπτώς αυτή τη διήγηση, επιθυμώντας να έχεις το κείμενο ως φάρμακο κατά της λήθης και ως βοήθημα για τη μνήμη. Υποστήριζες, δηλαδή, ότι η μνήμη εκ φύσεως δαμάζεται από τον χρόνο, ο οποίος μπορεί ανεπαίσθητα, μέσω της λήθης αυτών που έχουν αποταμιευτεί, να συλήσει και να αφανίσει εντελώς τους τύπους και τις εικόνες. Και για τον λόγο αυτόν, η μνήμη έχει απόλυτη ανάγκη από εκείνον τον ανακαινιστικό τρόπο, μέσω του οποίου η δύναμη του λόγου, διατηρώντας πάντοτε την ακμή της, έχει την ιδιότητα να συντηρεί τη μνήμη αλώβητη και αμείωτη.

Περί εκκλησιαστικής μυσταγωγίας. Περί του τίνος πράγματος καθίστανται σύμβολα όσα τελούνται στην αγία εκκλησία κατά τη θεία σύναξη. Προς τον κύριο Θεοχάριστο, Μάξιμος, ταπεινός μοναχός. Το πώς ο σοφός, λαμβάνοντας αφορμή, γίνεται σοφότερος, και ο δίκαιος, αποκτώντας γνώση, θα την αυξήσει, σύμφωνα με τη θεία Παροιμία, σαφώς εσύ ο ίδιος, τιμιότατε από όλους για μένα, το απέδειξες στην πράξη, διδάσκοντας με το έργο σου αυτό που ο θείος λόγος σοφά υπονοεί. Διότι, αφού με άκουσες μία μόνο φορά να διηγούμαι γρήγορα και με συντομία, όσο ήταν δυνατόν, αυτά που κάποιος άλλος μεγάλος γέροντας, ο οποίος ήταν όντως σοφός στα θεία, κατανόησε ορθά και μυστικά, και μάλιστα με τρόπο ιδιαίτερα διδακτικό, σχετικά με την αγία εκκλησία και την αγία σύναξη που τελείται σε αυτήν, άρχισες να με απαιτείς επιτακτικά να σου παραδώσω αμέσως γραπτώς την αφήγηση αυτών των πραγμάτων. Επιθυμούσες να έχεις το γραπτό κείμενο ως φάρμακο ενάντια στη λήθη και ως βοήθημα της μνήμης, λέγοντας ότι η μνήμη από τη φύση της υποτάσσεται στον χρόνο, ο οποίος έχει τη δύναμη να αποσπά και να αφανίζει εντελώς, ανεπαίσθητα μέσω της λήθης, τους τύπους και τις εικόνες των καλών πραγμάτων που έχουν εναποτεθεί σε αυτήν. Για τον λόγο αυτόν, έχει οπωσδήποτε ανάγκη από έναν τρόπο ανανέωσης, μέσω του οποίου η δύναμη του λόγου, παραμένοντας διαρκώς ακμαία, είναι από τη φύση της ικανή να διατηρεί τη μνήμη άφθαρτη και αμείωτη.

Το ίδιο λοιπόν και εμείς αναπτύξαμε με συνοπτικό τρόπο, όχι βέβαια από έλλειψη λόγων, αλλά για λόγους συντομίας. Διότι, αν επέλεγα να αναλύσω διεξοδικά κάθε στίχο και να συνθέσω σχεδόν ξεχωριστή ομιλία για κάθε ψαλμό, ποια ωφέλεια θα προέκυπτε από το πλήθος των λεγομένων; Όμως, όπου κάτι φαίνεται κάπως δυσνόητο, το αναπτύσσουμε πιο εκτεταμένα. Ενώ τα πιο ευκολονόητα, ερμηνεύοντάς τα ακροθιγώς σαν μέσα από αίνιγμα, «δίνουμε», όπως έχει γραφτεί, «αφορμή στους σοφούς, για να γίνουν σοφότεροι». Και εδώ, ολοκληρώνοντας τον δεύτερο λόγο, μετά το τέταρτο κάθισμα, προς δόξαν του Θεού, προβάλλουμε τον αριθμό της Τριάδας· διότι σε Αυτόν πρέπει κάθε δόξα, τιμή και προσκύνηση, στον Πατέρα και στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Κατήχηση ΚΗ' του ιδίου, συνέχεια των όσων ελέχθησαν την περασμένη Κυριακή. Ευλόγησον, πάτερ. Αδελφοί και πατέρες, γνωρίζετε ότι λέγαμε αυτό που ακούσαμε από τη σοφία, ότι «αρχή αυτής είναι η αγάπη και η τήρηση των νόμων» και ότι σημείο της αγάπης είναι η «τήρηση των νόμων» και από εκεί ο λόγος κατέληξε στις εντολές και τους θείους νόμους και ότι είναι προτιμότερο «να μην υπόσχεσαι παρά να υπόσχεσαι και να μην εκπληρώνεις». Αυτά λοιπόν τα θυμηθήκαμε και τα υπενθυμίσαμε, και σαν θείο καθαρτήριο λόγο σας τα απευθύναμε, και είθε από τον Θεό Λόγο να γίνουμε όλοι μας καθαροί με τη χάρη Του. «Ήδη εσείς είστε καθαροί», λέει, «εξαιτίας του λόγου που σας έχω πει». Είθε δε και εμείς να αγαπιόμαστε από εσάς εξαιτίας αυτών των λόγων και να μην δυσανασχετείτε επειδή σας τους απευθύνουμε κάπως συχνά ή ελεγκτικά, αλλά μάλλον να αναζητάτε περισσότερους ελέγχους, ως άνθρωποι σοφοί, δίκαιοι και συνάμα συνετοί. «Να ελέγχεις», λέει, «τον σοφό και θα σε αγαπήσει» και «δίνε γνώση στον δίκαιο και θα γίνει πιο δεκτικός», ενώ «εκείνος που νουθετεί τους κακούς θα λάβει για τον εαυτό του ατιμία», διότι οι έλεγχοι για τον ασεβή είναι γι' αυτόν πληγές, και όπως «ο απαίδευτος δεν θα αγαπήσει εκείνους που τον ελέγχουν», έτσι ο σοφός και ο συνετός δεν θα μισήσει εκείνους που τον ελέγχουν. Διότι η σύνεση δεν θα του επιτρέψει να μισήσει αυτόν που τον ελέγχει με σκοπό τη διόρθωση, όπως ακριβώς δεν μισεί τον ιατρό εκείνος που επιθυμεί διακαώς τη ζωή και την υγεία.

Επιθυμούσα, λοιπόν, να παρευρίσκομαι και εγώ μαζί σου και να σε συνοδεύω όπως ο Κλήμης τον Πέτρο και ο Τιμόθεος τον Παύλο. Επειδή όμως είναι πολλά αυτά που με εμποδίζουν και με απομακρύνουν από αυτήν την άριστη πρόθεση, συνέχισε την πορεία σου και να έχεις καλό κατευόδιο, με οδηγό τον Θεό, παραμένοντας προσηλωμένος στον σκοπό σου. Είθε ο ήλιος την ημέρα να μη σε κατακάψει, ούτε η σελήνη τη νύχτα. Είθε τα δυσκολοδιάβατα να σου γίνουν ευκολοδιάβατα, και η θάλασσα να είναι γαλήνια, προπέμποντάς σε με ούριο και ευνοϊκό άνεμο. Και αφού ολοκληρώσεις τα πάντα, σύμφωνα με όσα υπαγορεύει η επιθυμία σου, είθε να επιστρέψεις το ταχύτερο υγιής, χαρούμενος, πιο αγαπητός και πιο σεβάσμιος, ως άνθρωπος που δεν αγωνίστηκε μόνο για τα κοινά ζητήματα, αλλά και υπερασπίστηκε την αμώμητη πίστη μας, καταπολεμώντας κάθε αντίθετη δοξασία με τις διδασκαλίες του Πνεύματος. Από αυτές, αφού συνέθεσα και εγώ ο ίδιος αυτή την πανοπλία για σένα, την παρέδωσα στη μεγαλοπρέπειά σου, δίνοντας σε σένα τον σοφό την αφορμή να γίνεις κατ' αυτόν τον τρόπο σοφότερος.

η οποία δεν προέρχεται από τον Θεό. Εάν δεν επιζητείς να επιβάλεις τη δική σου δικαιοσύνη, αλλά αποδεχόμενος ευμενώς τον λόγο, όχι ως προερχόμενο από εμάς –διότι τίποτα από όσα έχουν λεχθεί δεν είναι δικό μας–, αλλά ως προερχόμενο από τους αγίους Πατέρες και το Πνεύμα που μίλησε μέσα από αυτούς και επικύρωσε την Ορθοδοξία, εγκαταλείψεις το κακεντρεχές θέλημα της ιδιορρυθμίας σου και αποστείς από την άκαιρη και περιττή ένσταση, εάν δεν ταραχθείς από τον έλεγχο αλλά αγαπήσεις, ως πραγματικά σοφός, αυτόν που σε ελέγχει, και λαμβάνοντας αφορμή γίνεις σοφότερος, έλα λοιπόν να συμφιλιωθούμε μεταξύ μας και σε παρακαλώ ας δώσουμε συγχώρεση. Ας μη θέλουμε μόνο να ονομαζόμαστε διδάσκαλοι· ας αποδεχθούμε τη μαθητεία του Πνεύματος. Ας μη θέλουμε πάντοτε να νικούμε· ας μην ντρεπόμαστε να ομολογούμε την ήττα μας, εάν κάποτε είναι καιρός για να ηττηθεί κανείς καλώς. Ας αποβάλουμε τη φαρισαϊκή αλαζονεία· ας μην επιδιώκουμε να κατακρίνουμε ο ένας τον άλλον· ας εισακούσουμε αυτόν που συμβουλεύει: «Υποτάξου στον Κύριο και ικέτευσέ Τον». Ας εξομολογηθούμε σε Εκείνον που γνωρίζει τα κρυφά· ας ζητήσουμε συγχώρεση από Αυτόν, προβάλλοντας το ευόλισθο της φύσης μας, διότι οι συλλογισμοί των ανθρώπων είναι δειλοί και οι επινοήσεις τους επισφαλείς, και οπωσδήποτε θα συγχωρήσει. Και οπωσδήποτε, όντας ελεήμων και εξαιρετικά φιλάνθρωπος, βλέποντας την ταπείνωση και τον κόπο μας, θα παραβλέψει μαζί με τα άλλα –διότι σφάλλουμε πολλά καθημερινά– και το πλημμέλημα της φλυαρίας, αποφεύγοντας να το αποκαλέσω βλασφημία.

Και φρονώ ότι ήδη έχεις πεισθεί και ότι δεν χρειάζεσαι πλέον περισσότερα λόγια, όντας συνετός και αρκούμενος στο ένα, κατά την παροιμία, και ως σοφός που, λαμβάνοντας αφορμή, γίνεται σοφότερος. Τώρα όμως έρχομαι για να διαλεχθώ μαζί σου περί της δεύτερης, η οποία είναι όμοια με την πρώτη, και αναφέρεται στον Υιό.

Και ενώ θα είχα να πω περισσότερα από αυτά, και μάλιστα χωρίς να το επιθυμώ, με συγκράτησε περισσότερο εκείνο το ρητό του Σολομώντα, «δώσε αφορμή στον σοφό και θα γίνει σοφότερος». Επομένως, δεν ταιριάζει ούτε στην αρετή σου ούτε στην υπόλοιπη σύνεσή σου, ούτε στη δική μας ευχή και παραίνεση, αλλά ούτε και στις ελπίδες που τρέφουμε για εσένα, να θυμάσαι αυτά τα πράγματα, ούτε βέβαια να σκυθρωπάζεις και να έχεις κατήφεια, ούτε να θρηνείς σαν να στερήθηκες τα μεγαλύτερα, ενώ έχεις αναλάβει τα ωραιότερα και πολυτιμότερα από όλα. Και δεν αναφέρω ακόμη το αξίωμα της αρχιερωσύνης, αλλά το να συντρίψεις τα βέλη του φθόνου λαμβάνοντας μεγαλύτερη δόξα, να αποφύγεις τους θορύβους εξαιτίας των οποίων πολλές φορές μαραινόταν η αγάπη για τη ζωή, και τις απρόσμενες καθημερινές κατηγορίες και συκοφαντίες, ενώ εμείς δεν πράτταμε τίποτα το ενοχλητικό εναντίον κανενός, όσο τουλάχιστον εξαρτάται από την ανθρώπινη προσπάθεια και δύναμη, ούτε βλάπταμε κανέναν. Πόσα θα μπορούσε να πει κανείς; Αλλά αυτά ίσως προς άλλους, γιατί προς εσένα νομίζω ότι και όσα ειπώθηκαν είναι περιττά.

Αν δε είναι αληθινός ο λόγος που λέει «δώσε αφορμή στον σοφό, και θα γίνει σοφότερος», κρίνε εσύ ο ίδιος μέσα σου αν δεν οργίζεται ο Θεός εξαιτίας των εμπαθών ιερέων και του υπόλοιπου κλήρου των εκκλησιών, οι οποίοι έχουν εκπέσει από τους κανόνες του Θεού και με θράσος καταπατούν τους νόμους του Θεού, και προσπαθούν να εξαπατήσουν τον ίδιο τον Θεό, ίσως από άγνοια, επειδή είναι αμύητοι και αδίδακτοι· διότι λέει ο χρυσούς Ιωάννης: