Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 1:2

Διότι αυτός που αγαπά τα ιερά βιβλία δίκαια θα μπορούσε να ονομαστεί φιλόχριστος, σύμφωνα με τον λόγο του Δεσπότη: «Όποιος με αγαπά, τηρεί τα λόγια μου»· «Όποιος με αγαπά, θα αγαπηθεί από τον Πατέρα μου». Όποιος με αγαπά, θα μελετά τον νόμο ημέρα και νύχτα, δηλαδή το Ευαγγέλιο και τις υπόλοιπες Γραφές. Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος διατηρεί ανεξίτηλη στην καρδιά του τη μνήμη του Θεού· και καθώς Τον προσδοκά από τους ουρανούς, βρίσκεται διαρκώς σε εγρήγορση για την ώρα της παρουσίας Του. Κρατώντας πάντοτε στα χέρια του τις ιερές βίβλους, δεν πρόκειται να λησμονήσει εκείνα τα φοβερά βιβλία για τα οποία έχει γραφεί: «Το δικαστήριο έλαβε θέση και τα βιβλία ανοίχθηκαν». Βλέπε, λοιπόν, πόσο μεγάλο κέρδος είναι το να ερευνά κανείς τις Γραφές, όπως άλλωστε πολλές φορές έχετε ακούσει.

Αλλά επειδή οι πνευματικοί άνδρες, οι οποίοι κατέχουν τα χαρίσματα του Πνεύματος, προσεύχονται πάντοτε υπέρ των πλησίον και αναπέμπουν τις ικεσίες τους προς τον Θεό με κατάνυξη και στεναγμούς· αυτό ας πράττουμε και εμείς, και κάθε ημέρα ας δεόμαστε προς τον Θεό, τόσο υπέρ των εαυτών μας, όσο και υπέρ των αδελφών μας. Πώς όμως είναι δυνατόν να απευθύνουμε δεήσεις προς τον Θεό; Με το να έχουμε ορθό βίο και καθαρμένη συνείδηση. Και αυτά δεν είναι δυνατόν να τα κατορθώσει κανείς με κανέναν άλλον τρόπο, παρά μόνο με το να μελετά τον νόμο του Κυρίου ημέρα και νύχτα. Και ας μη μου λέει κάποιος ότι πριν από την ερμηνεία δεν γνώριζε τη δύναμη των ψαλμών. Διότι και πριν από την ερμηνεία, στον καθένα που με οποιονδήποτε τρόπο επιθυμεί να δώσει προσοχή, αρκεί έστω και ένας στίχος για να του ενσταλάξει πολλή φιλοσοφία, και ως προς το δόγμα να τον διορθώσει, και ως προς τον βίο του να τον ωφελήσει τα μέγιστα.

Δεν είπε: «Άρον, άρον, σταύρωσον αυτόν». Δεν άρθρωσε την κραυγή των άθλιων, επισύροντας πάνω στον εαυτό του και στους απογόνους του την ποινή για το αθώο και θείο αίμα· αλλά, έχοντας το θέλημά του στον νόμο του Κυρίου, και μελετώντας αδιάκοπα τον νόμο Του όταν πλάγιαζε και όταν σηκωνόταν, άρδευε τη διάνοιά του με τα θεόρρυτα νάματα του Πνεύματος. Διότι είχε γίνει μαθητής του καλού Διδασκάλου και ακολούθησε πιστά τα ίχνη Του. Ω, τι προαίρεση ενός πλούσιου άνδρα! Ω, τι σοφός έμπορος, που μέσω του επίγειου άρπαξε τον ουράνιο πλούτο, και έκρυψε μέσα του τον θησαυρό της ζωής!

Ότι, υπάρχοντας τέλειος Θεός και κατ' ουσίαν ίσος με τον Πατέρα, έγινε και τέλειος άνθρωπος με την ευδοκία του Πατέρα και τη συνεργεία του Αγίου Πνεύματος, χωρίς να σαρκώσει τη θεότητα, αλλά θεώνοντας την ανθρωπότητα που προσέλαβε. Αυτός όχι μόνο «δεν πορεύθηκε σύμφωνα με τη βουλή των ασεβών», αλλά, αφού ξερίζωσε από τη ρίζα την ασέβεια, φύτεψε την ευσέβεια. Διότι τι θα μπορούσε να γίνει πιο ασεβές από το να αγνοεί κανείς τον δημιουργό και να «λατρεύει την κτίση παρά τον Κτίσαντα;» «Σε οδό αμαρτωλών δεν στάθηκε», διότι όχι μόνο δεν έπραξε αμαρτία, αλλά και σήκωσε την αμαρτία του κόσμου. «Σε καθέδρα διεφθαρμένων δεν κάθισε», δηλαδή των λυμεώνων, αλλά πάνω σε πέτρα πολλές φορές και σε ερημιές διδάσκοντας τα πλήθη και κηρύττοντας τη βασιλεία των ουρανών. Διότι πολλοί διεφθαρμένοι και αλαζόνες κάθισαν σε λαμπρές έδρες και σε χρυσοποίκιλτα οχήματα, αλλά δεν ωφέλησαν σε τίποτα τον κόσμο. Ο Χριστός όμως, ο οποίος κάθισε πάνω σε πέτρα και πάνω σε ευτελές πουλάρι, έσωσε τον κόσμο «και σε καθέδρα διεφθαρμένων δεν κάθισε, αλλά στο νόμο του Κυρίου» και Πατέρα «ήταν το θέλημά του, και τον νόμο του θα μελετά ημέρα και νύχτα», διότι: «Δεν ήλθα», λέει, «για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα του Πατέρα που με έστειλε» ούτε «για να καταλύσω τον νόμο ή τους προφήτες, αλλά για να τους εκπληρώσω».

Βεβαίως, και κάθε άνθρωπος που έχει απομακρύνει τον νου του από ανώφελους λογισμούς, «μελετώντας τον νόμο του Κυρίου ημέρα και νύχτα», μοιάζει με καρποφόρο δέντρο «φυτεμένο κοντά στα ρεύματα των υδάτων», το οποίο αποδίδει στον κατάλληλο καιρό ώριμους και γλυκούς καρπούς αρετών, και το φύλλο της πνευματικής του εργασίας δεν θα πέσει ποτέ, αλλά, όμοια με τον φοίνικα, μένει αειθαλές μαζί με τον καρπό «και όλα όσα κάνει», τα ιερά έργα του, «θα προκόψουν». «Δεν είναι όμως έτσι οι ασεβείς, δεν είναι έτσι». Διότι η ασέβεια δεν τους επιτρέπει να παρομοιαστούν με δέντρο φυτεμένο κοντά σε ύδατα, αλλά παρομοιάζονται «σαν το ξερό άχυρο», «το οποίο ο άνεμος διασκορπίζει εύκολα από το πρόσωπο της γης». «Γι' αυτό», δηλαδή εξαιτίας του κακού της ασέβειας, «δεν θα αναστηθούν οι ασεβείς σε κρίση», δηλαδή σε διάκριση, για να απομακρυνθούν από την ασέβεια, ενώ στην κοινή κρίση θα αναστηθούν όλοι, ευσεβείς και ασεβείς, για να λάβει ο καθένας σύμφωνα με τις πράξεις του. «Ούτε οι αμαρτωλοί στη βουλή των δικαίων»· διότι η βουλή των αμαρτωλών είναι βέβηλη και σαθρή, ενώ η βουλή των δικαίων είναι άμωμη και ακλόνητη· γι' αυτό και η βουλή των δικαίων είναι ασύμφωνη με τους αμαρτωλούς· «διότι γνωρίζει ο Κύριος την οδό των δικαίων», η οποία είναι καθαρή και αμόλυντη, «και η οδός των ασεβών θα χαθεί», δηλαδή οι πράξεις τους θα χαθούν μαζί με αυτούς.

Χαίρε, πάτερ Νικόλαε, διότι, «αφού μελέτησες τον νόμο του Κυρίου ημέρα και νύχτα», αναδείχθηκες «ως δέντρο φυτεμένο κοντά στα ρεύματα των υδάτων», από τα οποία, αφού αυξήθηκες, απλώθηκες, μεγάλωσες και καρποφόρησες καρπό αφθαρσίας για τον Σωτήρα Θεό.

Εκείνο που παντού μας προετοιμάζει για τους αγώνες είναι ο πόθος για εκείνα για τα οποία αγωνιζόμαστε· διότι αυτός καθιστά τους κόπους ευχάριστους, έστω και αν είναι εξαιρετικά επώδυνοι· τον έρωτα δε για τα αγαθά δεν τον ανάβει τίποτε άλλο παρά η προσήλωση του νου σε αυτά και η κατανόηση του κάλλους τους. Και αυτό είναι το πυρ το οποίο άναψε στην ψυχή του προφήτη από τη μελέτη του Θεού· «Και κατά τη μελέτη μου», λέγει, «θα αναφλεγεί πυρ». Ο ίδιος, δείχνοντας σε άλλο σημείο ποιο είναι το αντικείμενο της μελέτης και ποιου ανθρώπου αποτελεί έργο, λέγει ότι αφενός πρόκειται για τον μακάριο άνθρωπο και αφετέρου για τον νόμο του Θεού· «διότι ο μακάριος ανήρ», λέγει, «ημέρα και νύχτα θα μελετά τον νόμο του Θεού».

Έτσι λοιπόν, αφού απογαλακτίστηκε όπως ταιριάζει σε παιδί αλλά και σε άγιο, ως υιός υπήρξε υπάκουος μέχρις ενός σημείου στον κατά φύσιν πατέρα του —επειδή ούτε αυτό είναι ξένο προς τους δικούς μας θεσμούς— ενώ εξ ολοκλήρου είχε αφοσιωθεί στον κατά χάριν Πατέρα, από τον οποίο γνώριζε ότι απολάμβανε και μεγαλύτερη πρόνοια. Και έχοντας αυτή τη γνώση, ανέθετε τη ζωή του όχι μόνο στον άρτο που χορηγείται από τη γη, αλλά πολύ περισσότερο στο θείο ρήμα που κατεβαίνει από τον ουρανό και τρέφει τους αγγέλους. Ήδη ήταν πραγματικά «Μελέτιος», μελετώντας τον νόμο του Κυρίου ημέρα και νύχτα και φιλοτιμούμενος να κάνει τις θείες μαρτυρίες συνεχή του μελέτη. Διότι απέρριψε κάθε παιχνίδι με τα άλλα παιδιά, και ο ίδιος, αν και ήταν ακόμη εντελώς παιδί, επιδίωκε τη σύνεση των γερόντων. Και συχνάζοντας τακτικά στην εκκλησία, άκουγε με ευχαρίστηση τα θεία λόγια και απολάμβανε μέχρι χορτασμού αυτή την τροφή, μέσω της οποίας επρόκειτο να προκόψει κατά Θεόν. Και καθώς προχωρούσε στην ηλικία, αυξανόταν ταυτόχρονα σε σοφία και χάρη, πορευόμενος από δύναμη σε δύναμη και από δόξα σε δόξα, μέχρις ότου φθάσει στο στάδιο του τέλειου άνδρα, στο μέτρο της ηλικίας του πληρώματος του Χριστού.

Διότι, όπως φυτεύεται ένα φυτό και αποτελεί κατά κάποιον τρόπο εικόνα ενός τέλειου δέντρου, έτσι ακριβώς και η ψυχή τοποθετήθηκε στον παράδεισο ως φυτό, για να αυξηθεί και να καρποφορήσει. Όμως, εξαιτίας της παρακοής απομακρύνθηκε από την εντολή και με φρόνημα κακίας καρποφόρησε την αμαρτία. Όπως λοιπόν με το δικό της θέλημα αυξήθηκε στην κακία, έτσι ακριβώς πάλι αυτεξουσίως οφείλει να αφαιρέσει το μπόλιασμα της κακίας, ώστε να μπολιαστεί στη δική της ελιά, σύμφωνα με τον αποστολικό λόγο. Εάν δε θέλεις να γνωρίσεις ότι ο Θεός παρομοιάζει την ψυχή με φυτό, τι λέει ο προφήτης -ή μάλλον το Πνεύμα διαμέσου του προφήτη- που μέσω του μακαρισμού αποτρέπει την ψυχή από τη βουλή της ασέβειας και την εμποδίζει να σταθεί στην οδό της αμαρτίας και την οδηγεί στον νόμο του Πνεύματος, ώστε, παραμένοντας νύχτα και μέρα στον νόμο, να αυξηθεί πνευματικά; Γι' αυτό και προσθέτει: «Και θα είναι σαν το δέντρο που είναι φυτεμένο κοντά στα τρεχούμενα νερά, το οποίο θα δώσει τον καρπό του στην εποχή του». Για την ψυχή όμως που βάδισε στην οδό της βουλής της ασέβειας και παρομοίως στην οδό της αμαρτίας, προσθέτει: «Δεν θα είναι έτσι οι ασεβείς, δεν θα είναι έτσι, αλλά θα είναι σαν το χνούδι, το οποίο σκορπίζει ο άνεμος από το πρόσωπο της γης». Γνώρισε, λοιπόν, τη διαφορά των δύο αυτών ψυχών. Διότι σε εκείνη που βρίσκεται σε κόπο και πολύ αγώνα για την εντολή, επέρχεται επάνω της η επίρροια του Πνεύματος, και έτσι, αποκτώντας πολλή δύναμη, μεταβάλλεται «στο μέτρο της ηλικίας», το οποίο υπέδειξε με τον ερχομό Του ο Σωτήρας.

ΛΟΓΟΣ ΝΕ'. Να μην συνδιαλέγεστε αισχρά σε κρυφούς τόπους. Αδελφοί μου, πατέρες και τέκνα, είμαι ακαταπόνητος στην υπενθύμιση της σωτηρίας σας· και είναι βέβαια φανερό ότι δεν επαρκώ για να τρέφω τις τίμιες ψυχές σας επάξια με τους λόγους μου· διότι είμαι πένης και φτωχός και σε έργα και σε λόγια, αλλά επειδή είναι αρεστό στον Θεό να προσφέρει κανείς ό,τι είναι κατά τη δύναμή του, θα εκπληρώσω το χρέος μου και τώρα. Και ποιο είναι αυτό; Να κερδίσετε τις ψυχές σας με την υπομονή σας, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου· να υπομένετε τον κόπο και τον καύσωνα της ασκητικής ζωής χωρίς να ολιγωρείτε· να μελετάτε τον νόμο του Κυρίου ημέρα και νύχτα· και να είστε σαν το δέντρο που είναι φυτεμένο κοντά στα τρεχούμενα νερά.

Διότι ο όλεθρος είναι αιφνίδιος· και ούτε ολόκληρος ο δρόμος του βίου δεν επαρκεί για τους αγώνες. Εσείς που μελετάτε τον νόμο του Κυρίου ημέρα και νύχτα, να φροντίζετε ακόμη για τη θεία υμνωδία, την παράσταση ενώπιον του Θεού και την αγρυπνία, και τη νύχτα και την ημέρα· εσείς που κρατάτε τα χείλη σας κλειστά, σαν τα άλογα ζώα εν καιρώ κάθε είδους ιεροτελεστίας, ανοίξτε το στόμα και ελκύστε Πνεύμα· ψάλτε στον Κύριο με σύνεση. Όλοι σας σε όλα να πράττετε το καλό· να έχετε αγαθή διάθεση, πάντοτε μεριμνώντας, πάντοτε τρέχοντας και συντρέχοντας, αγωνιζόμενοι και συναγωνιζόμενοι, δείχνοντας προθυμία και συμπροθυμία, συμφιλιώνοντας και συμφιλιωνόμενοι, υπερασπιζόμενοι και συνυπερασπιζόμενοι, ειρηνεύοντας και συνειρηνεύοντας· ανάβοντας σαν φωτιά από τον θείο ζήλο· ακονιζόμενοι σαν ξίφος απέναντι στον δράκοντα που σας πολεμά· υψωνόμενοι σαν μάχαιρα για κάθε υπεράσπιση της εντολής του Θεού. Έτσι ώστε, διατηρούμενοι και περιφρουρούμενοι μέσα σε αυτά, να λατρεύετε τον Θεό, να εκπλήσσετε τους αγγέλους, να προκαλείτε θαυμασμό στους ανθρώπους, διανύοντας μια πορεία εφάμιλλη με εκείνη των οσίων πατέρων μας.

ΚΑΤΗΧΗΣΗ Ζʹ. Ότι πρέπει να υπομείνουμε και πείνα και δίψα και κάθε άλλη στενοχώρια μέχρι θανάτου, όπως συμφωνήσαμε με τον Θεό κατά την εισαγωγή μας. Αδελφοί μου και πατέρες, εξαιτίας της ασθένειας που μου συνέβη ένεκα των αμαρτιών μου, διέκοψα τη συνήθειά μου να κατηχώ· επειδή όμως τώρα δυνάμωσε το πανάθλιο σώμα μου, αν και δεν καθαρίστηκε εντελώς από τον πυρετό, θεώρησα αναγκαίο να καταπιαστώ πάλι με τη διακονία μου· διότι η διακονία μου είναι αυτή: να υπενθυμίζω και να υποδεικνύω σε εσάς, τους πάντοτε ποθητούς μου, που γεννηθήκατε σε εμένα μέσω του Αγίου Πνεύματος, τα χρήσιμα και τα σωτήρια, και τρόπον τινά καθημερινά να διεγείρω και να ανακαινίζω το νηφάλιο φρόνημα των ψυχών σας, αν και δεν έχω αποκτήσει ακόμη ένα τέτοιο χάρισμα. «Εργάζεσθε λοιπόν», όπως λέει ο Κύριος, «όχι για την τροφή που χάνεται, αλλά για αυτήν που μένει στην αιώνια ζωή», δηλαδή τις εντολές Του και τα δικαιώματά Του, μελετώντας τον νόμο Του ημέρα και νύχτα, ώστε να γίνετε «σαν το δέντρο που είναι φυτεμένο κοντά στα τρεχούμενα νερά», όπως ψάλλει ο θείος Δαβίδ, και ο καρπός σας θα αποδοθεί στον καιρό του, και το φύλλο της σωτηρίας σας δεν θα μαραθεί, δηλαδή στον μέλλοντα αιώνα. «Όχι όμως έτσι οι ασεβείς, όχι έτσι, αλλά σαν το άχυρο που το σκορπίζει ο άνεμος από το πρόσωπο της γης».

ΚΑΤΗΧΗΣΗ ΙΣΤ'. Περί του να υπομένουμε τη φωτιά της επιθυμίας και το βάρος της ασκήσεως, και να μην αποκάμνουμε στον κλύδωνα των πειρασμών. Αδελφοί μου, πατέρες και τέκνα, είμαι ακούραστος στο να σας υπενθυμίζω τη σωτηρία σας. Και είναι μεν φανερό ότι δεν επαρκώ για να τρέφω τις τίμιες ψυχές σας επάξια με τα λόγια μου· διότι είμαι πένης και πτωχός και σε έργα και σε λόγια. Αλλά επειδή είναι αγαπητό στον Θεό το να προσφέρει κανείς ό,τι μπορεί, θα εκπληρώσω το χρέος μου και τώρα. Και ποιο είναι αυτό; Το να αποκτήσετε, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου, «με την υπομονή σας τις ψυχές σας», να υπομένετε τον κόπο και τον καύσωνα της ασκητικής ζωής χωρίς να ολιγωρείτε, να μελετάτε τον νόμο του Κυρίου ημέρα και νύχτα και να είστε σαν το δέντρο που είναι φυτεμένο κοντά στα ρυάκια των νερών. Πολλά είναι αληθινά τα αγωνίσματά σας, πολλά και τα δωρήματα. Πολύς ο ιδρώτας, αλλά αιώνιος ο θησαυρισμός. Αθλείστε, το γνωρίζω, αγωνίζεστε, μαρτυρείτε, λογχίζεστε, σταυρώνεστε με την αποκοπή των θελημάτων σας, αλλά να χαίρεστε, διότι σας ετοιμάζεται η βασιλεία των ουρανών, η αθανασία, η υιοθεσία, η κληρονομιά, η ευζωία, η μακαριότητα, η αγαλλίαση, η ανάπαυση που δεν έχει τέλος.

Όσοι ιερουργείτε και διακονείτε ως αρχάγγελοι και άγγελοι, και μπροστά στο βήμα και μέσα στο βήμα και πριν από τις προσευχές και κατά τις προσευχές, έτσι να παρουσιάζεστε στον παντοκράτορα Κύριο· οι νέοι, αποβάλλοντας το αχαλίνωτο των ορμών, αναλάβετε την τελειότητα· οι φιλοσώματοι και οι φιλήδονοι, αποτραβηχτείτε από το θράσος και τα αμοιβαία βλέμματα, αναφλεγόμενοι για τον θείο έρωτα· όσοι έχετε σωματική δύναμη για νηστεία και αγρυπνία, μην αμελείτε το χάρισμα που υπάρχει μέσα σας, το οποίο σας δόθηκε από τον Κύριο για τη δική σας σωτηρία και για την επαναφορά άλλων που ραθυμούν· οι φιλάρεσκοι, οι φιλοπότες και αυτοί που αγαπούν την κοσμική πρόοδο κατανοήστε το ανώφελο (της στάσης σας), ενστερνιζόμενοι την επιθυμία να εντρυφάτε στον Κύριο και στους λόγους Του· όσοι έχετε ήδη κοπιάσει στο έργο του Κυρίου, μην αναζητάτε ανάπαυση σαν να έχετε αποκάμει και σαν να έχετε ήδη επιτελέσει τα πάντα· διότι ο όλεθρος έρχεται ξαφνικά και ούτε ολόκληρος ο δρόμος του βίου δεν επαρκεί για τους αγώνες· όσοι μελετάτε τον νόμο του Κυρίου ημέρα και νύχτα, να φροντίζετε ακόμη για τη θεία υμνωδία, την παράσταση (ενώπιόν Του) και την εγρήγορση, και τη νύχτα και την ημέρα· όσοι έχετε το στόμα κλειστό σαν τα άλογα ζώα κατά τη διάρκεια κάθε ιεράς ακολουθίας, ανοίξτε το στόμα και πάρτε πνοή, και ψάλτε στον Κύριο με σύνεση.

Ήταν αδύνατο, συνεπώς, να διαψευστεί ο λόγος του Κυρίου στα θεία Ευαγγέλια και να κρυφτεί μια πόλη που βρίσκεται χτισμένη πάνω σε βουνό, δηλαδή η πολιτεία αυτών των ιερών ανδρών, η οποία είχε εγκατασταθεί στο ύψος της αρετής και είχε υψωθεί πάνω από την κοιλάδα του κλαυθμώνος, μακριά από την ταπεινότητα των γήινων και χαμερπών πραγμάτων. Αντιθέτως, όσο προσπαθούσαν να μείνουν στην αφάνεια, τόσο πιο περιφανείς γίνονταν, και μάλιστα σε όσους αγαπούσαν την αρετή. Αυτοί, θεωρώντας ανυπόφορο, ενώ διψούσαν, να μην προστρέξουν στην πηγή που ανέβλυζε εξαιρετικά γλυκό και διαυγές νάμα, έτρεξαν με προθυμία. Ήταν δε αυτοί ο Πέτρος και ο Ιωάννης, ο Σέργιος, ο Θεόδωρος και ο Νικηφόρος, οι οποίοι δοξολογούσαν τον Κύριο από την τάξη των πρεσβυτέρων. Μαζί με αυτούς ο Βασίλειος και ο Θωμάς, που είχαν τον βαθμό του διακόνου, και από τους μοναχούς ο Ιερόθεος, ο Δανιήλ και ο Χαρίτων. Ο Σωκράτης, που υπηρετούσε με σύνεση στις τάξεις του στρατού, έχοντας αρκετό πλούτο και δόξα, αφού τα αποτίναξε όλα σαν σκόνη, έγινε και αυτός μέλος αυτής της ευλογημένης συνοδείας των Πατέρων. Όταν, λοιπόν, συγκεντρώθηκαν όλοι μαζί, ακολουθούσαν πράγματι αγγελικό βίο και, μελετώντας τον νόμο του Θεού ημέρα και νύχτα, εκπλήρωναν στο πρόσωπό τους εκείνο το δαβιτικό λόγιο: «Ιδού δη, τι καλόν ή τι τερπνόν, αλλ' ή το κατοικείν αδελφούς επί το αυτό;».

Διότι πιο εύκολα θα μπορούσε κανείς να μετρήσει πόσες φορές την ημέρα ανέπνευσες παρά πόσες φορές ελέησες· διότι για εσένα το να αναπνέεις και το να ελεείς είναι το ίδιο. Και πόση είναι η πραότητα, ενώ η φιλομάθεια ξεπερνά κάθε ανθρώπινη αντίληψη. Ποιο βιβλίο άραγε, ακόμη και από τα πιο πυκνογραμμένα και βαθυστόχαστα, διέφυγε από την προσοχή της; Και ποια πατερική διήγηση; Την οποία άλλοτε μεν θα βρει κανείς να ενδιατρίβει στα τελειότερα, προσλαμβάνοντας τα δόγματα σαν κάποια στερεά τροφή, και άλλοτε να ασχολείται με τα απλούστερα, σαν σε άνθη ενός τερπνού και χαριτωμένου λειμώνα. Και, για να το πω σύντομα, μελετά τον νόμο του Κυρίου νύχτα και μέρα, και όταν πλαγιάζει και όταν εγείρεται και όταν περπατά, καταγίνεται με τα θεία λόγια, και τα αποτυπώνει αυτά τριπλά στις πλάκες της καρδιάς της, όπως αποφάνθηκαν ο Δαβίδ, ο Μωυσής και ο Σολομών.