Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 100:1

Η δική σου κρίση, Δέσποτα, έχει και το δίκαιο, έχει και το έλεος· 〈διότι έλεος και κρίση θα ψάλω σε σένα, Κύριε.〉 Επειδή λοιπόν εσύ μόνος και τον δίκαιο στεφανώνεις και τον αμαρτωλό ελεείς, 〈από το πρόσωπό σου ας εξέλθει η κρίση μου.〉

«Έλεος και κρίση θα ψάλω σε Σένα, Κύριε». Έχοντας διαρκώς στο στόμα, λέγει, αυτά που γνωρίζω ότι επιτελέσθηκαν για εμάς, θα αποδοθεί κρίση, δηλαδή η δικαιοκρισία. Διότι δικαίωσε τη δίκη μας απέναντι στους εχθρούς μας.

Ερώτηση ΙΒʹ. Πώς μπορεί να βεβαιωθεί η ψυχή ότι ο Θεός της έχει συγχωρήσει τα αμαρτήματα; Απόκριση. Εάν διαπιστώσει ότι βρίσκεται στην ίδια διάθεση με εκείνον που είπε: «Την αδικία μίσησα και βδελύχθηκα». Διότι ο Θεός, καταπέμποντας τον μονογενή Του Υιό για την άφεση των αμαρτημάτων μας, όσον αφορά τον Εαυτό Του, προκαταβολικά τα συγχώρεσε σε όλους. Επειδή όμως ο άγιος Δαβίδ ψάλλει για το έλεος και την κρίση, και μαρτυρεί ότι ο Θεός είναι ελεήμων και δίκαιος, είναι ανάγκη όσα έχουν ειπωθεί από τους προφήτες και τους αποστόλους στα χωρία περί μετανοίας να εφαρμόζονται από εμάς, ώστε να αναδειχθούν τα κρίματα της δικαιοσύνης του Θεού, και να τελειωθεί το έλεός Του με την άφεση των αμαρτιών.

Πώς θα βρεθεί μαζί με τον καθένα από τους αγίους εκείνος που δεν βάδισε στα ίχνη τους; Ποιος αγωνοθέτης είναι τόσο άκριτος, ώστε να αξιώσει με ίσα στεφάνια τον νικητή και εκείνον που δεν αγωνίστηκε καθόλου; Ποιος στρατηγός κάλεσε ποτέ στο μερίδιο των λαφύρων, εξίσου με τους νικητές, εκείνους που δεν εμφανίστηκαν καν στη μάχη; Ο Θεός είναι αγαθός, αλλά είναι και δίκαιος. Ίδιον δε του δικαίου είναι η ανταπόδοση ανάλογα με την αξία, καθώς έχει γραφτεί: «Κάνε αγαθά, Κύριε, στους αγαθούς και σε εκείνους που έχουν ευθεία καρδιά». Εκείνους δε που παρεκκλίνουν στις διεστραμμένες οδούς, θα τους απομακρύνει ο Κύριος μαζί με αυτούς που εργάζονται την ανομία. Είναι ελεήμων, αλλά και κριτής. Διότι, όπως λέγει η Γραφή, «ελεημοσύνη και κρίση αγαπά ο Κύριος». Γι' αυτό λέγει: «Έλεος και κρίση θα σου ψάλω, Κύριε». Μάθαμε σε ποιους απευθύνεται το έλεος· διότι «Μακάριοι», λέγει, «είναι οι ελεήμονες, επειδή αυτοί θα ελεηθούν». Βλέπεις πώς με κρίση χρησιμοποιεί το έλεος; Ούτε ελεεί άκριτα, ούτε κρίνει ανελέητα. Διότι ο Κύριος είναι ελεήμων και δίκαιος. Ας μην γνωρίζουμε, λοιπόν, τον Θεό κατά το ήμισυ, και ας μην λαμβάνουμε τη φιλανθρωπία Του ως αφορμή για ραθυμία.

ΨΑΛΜΟΣ Ρʹ. [<Ψαλμός του Δαβίδ.> Ψαλμός του Δαβίδ. Δηλαδή, ύμνος και δοξολογία στον Χριστό, ο οποίος κατά σάρκα προέρχεται από το σπέρμα του Δαβίδ. Διότι βλάστησε από τον Ιεσσαί και τον Δαβίδ το φυτό της ειρήνης, το θείο και ευγενές και υπερκόσμιο βλάστημα. Και μετά από λίγα: Εισάγεται δε το πρόσωπο ενός αγίου ανδρός, που μας καταγράφει τους τύπους της εξαίρετης πολιτείας (βιοτής), και όχι για να αρπάξει τους τύπους από κάποιους, ούτε για να θηρεύσει κενή δόξα (διότι αυτό είναι ξένο προς τους αγίους), αλλά μάλλον για να μας ωφελήσει μέσω αυτού, και να μάθουμε με ποιον τρόπο πρέπει να πολιτεύονται όσοι θέλουν να αρέσουν στον Θεό.] [<Έλεος και κρίση θα σου ψάλω, Κύριε.> Σε γνωρίζω, λέει, ότι είσαι ελεήμων και δίκαιος κριτής, και γι' αυτά ακριβώς θα σε υμνήσω. Διότι μας ελέησε ο Θεός και Πατέρας, δικαιώνοντάς μας εν Χριστώ μέσω της πίστεως, και χαρίζοντάς μας την άφεση των παλαιών αμαρτημάτων, και εκφέροντας δίκαιη κρίση για εμάς.] [<Θα ψάλω και θα πορευτώ με σύνεση σε άμεμπτη οδό.> «Θα σου ψάλω», λέει, «ω Δέσποτα, και θα σε δοξολογώ ακατάπαυστα· και θα πορευτώ με σύνεση σε άμεμπτη οδό.» Δηλαδή, με σύνεση και σοφία θα βαδίσω την ορθή και αδιάστροφη και άμεμπτη οδό. Διότι πρέπει να είμαστε πολύ συνετοί εμείς που θέλουμε να ευαρεστούμε τον Θεό, και να έχουμε την καρδιά μας γεμάτη από σοφία· σοφία όμως όχι την επίγεια και κοσμική, αλλά μάλλον εκείνη που χαρίζει ο Χριστός.]

ΨΑΛΜΟΣ ΤΟΥ ΔΑΒΙΔ. Ρ΄. Έλεος και κρίση θα ψάλω σε σένα, Κύριε· θα ψάλω και θα πορευτώ με σύνεση σε οδό άμωμη· πότε θα έρθεις προς εμένα; Δηλαδή, το δικό σου έλεος και τη δική σου κρίση θα ψάλω, αναπτύσσοντας τον τρόπο με τον οποίο εκ φύσεως ενεργείς: όχι να κρίνεις πρώτα και έπειτα να ελεείς, αλλά πρώτα να ελεείς και έπειτα να κρίνεις, και να λαμβάνεις τις αποφάσεις με φιλανθρωπία και έλεος. Έτσι και εγώ ο ίδιος, δείχνοντας έλεος και κρίση προς τους πλησίον, παίρνω το θάρρος να προσέλθω για να σε υμνήσω και να σου ψάλω. Κατανοώντας, λοιπόν, πώς πρέπει να το πράττω αυτό, διατηρώ τις δικές μου οδούς άμωμες και άμεμπτες, πεπεισμένος ότι με αυτόν τον τρόπο σου ψάλλω αρεστά μέσω των αγαθών έργων. Έλα, λοιπόν, προς εμένα, Κύριε, εφόσον θα βρεις έτοιμη κατοικία σε εμένα· επειδή έχω προετοιμάσει όλα τα καλά, καθώς περιμένω πότε θα έρθεις προς εμένα. Πορευόμουν με ακακία στην καρδιά μου, στο μέσο του οίκου μου. Δεν έθεσα προ των οφθαλμών μου πράγμα παράνομο· μίσησα εκείνους που πράττουν παραβάσεις. Οι περισσότεροι άνθρωποι, βέβαια, υποκρινόμενοι στις αγορές, φαίνονται σεμνοί και επιεικείς· μέσα στα σπίτια τους όμως, μην κρύβοντας πλέον τον χαρακτήρα τους, αποδεικνύονται φαύλοι. Εγώ όμως, λέει, με ακακία στην καρδιά μου πορεύτηκα στο μέσο του οίκου μου, μην έχοντας πονηρούς διαλογισμούς να εξέρχονται από τα βάθη της καρδιάς μου.

Στην παρούσα εορτή διδάσκει για τη μέλλουσα φρικωδέστατη κρίση του Θεού, ακολουθώντας τη σωστή τάξη και σύμφωνα με τις προφητικές φωνές: «διότι έλεος», λέει, «και κρίση θα σου ψάλω, Κύριε», και «μία φορά μίλησε ο Θεός, αυτά τα δύο άκουσα, ότι η δύναμη ανήκει στον Θεό, και σε σένα, Κύριε, το έλεος, διότι εσύ θα ανταποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του».

Ψαλμός του Δαβίδ. Ο ψαλμός, [λέγει], αφιερώνεται στον Χριστό· είναι προτροπή για εκείνους που αγωνίζονται για τον Θεό. Έλεος: Ο πιστός κατά Θεόν άνθρωπος έχει πάντοτε στην καρδιά του το έλεος και την αλήθεια του Θεού. Θα ψάλλω: Ο πιστός άνθρωπος, συμπορευόμενος πάντοτε με την ψαλμωδία και την προσευχή, καθαρίζει την οδό του από κάθε μώμο, προσμένοντας τον Κύριό του, πότε θα έλθει, όπως έχει γραφτεί. Πορευόμουν: Δηλαδή ποτέ δεν σκέφθηκα κακία για τον Θεό μου μέσα στο σκήνωμά μου· διότι οίκος του ανθρώπου είναι το ίδιο του το σώμα. Και η καρδιά, επίσης, είναι οίκος των λογισμών. Δεν προέθεσα: Ο τέλειος άνθρωπος εξορίζει πάντοτε από τη διάνοιά του κάθε παρανομία και δεν αποδέχεται καμία κακία, αλλά η καρδιά παραμένει καθαρή. Εκείνους που πράττουν: Εννοεί τον Χριστό· διότι εμίσησε τους Ιουδαίους ως παραβάτες του νόμου και όλους όσους παραβαίνουν το θέλημα του Θεού. Δεν προσκολλήθηκε: Αναφέρεται στον Χριστό· διότι η καρδιά του είναι αψευδής ως προς την αλήθεια. Όταν απομακρυνόταν: Διότι από τον αγαθό και ορθό άνθρωπο ο διάβολος πάντοτε φεύγει μακριά, μη βρίσκοντας τόπο σε αυτόν. Αυτόν που καταλαλεί: Τον Ιούδα, που συνωμότησε κατά του Κυρίου (του Χριστού), τον απέβαλε από τη μαθητεία. Στον υπερήφανο: Ο Ιούδας, επειδή νόσησε από υπερηφάνεια και αγάπησε τη φιλαργυρία, δεν αξιώθηκε της συμβίωσης με τον Θεό. Οι οφθαλμοί: Διότι και οι οφθαλμοί του Θεού επιβλέπουν ακατάπαυστα τους αγίους· επειδή αυτοί είναι οι κάτοικοι της αληθινής γης.

ΨΑΛΜΟΣ Ρ'. «Έλεος και κρίση θα σου ψάλω, Κύριε.» Αναγκαίως, επειδή επιθυμεί να ρυθμίσει μέσω της παρούσας ψαλμωδίας ολόκληρο τον βίο μας, μνημονεύει την κρίση. Διότι ο οφθαλμός που βλέπει προς αυτήν, δεν θα ανεχθεί να προσκόψει, αλλά εξασφαλίζεται με τον φόβο όσων απειλούνται κατά τον καιρό εκείνο. Αλλά επειδή προτάσσει το έλεος πριν από την κρίση, ο Κριτής μας είναι ελεήμων, όχι βέβαια όταν κρίνει, αλλά τώρα που δεν ενεργεί ακόμη την κρίση, ώστε το έλεος ανήκει στον παρόντα καιρό, ενώ η κρίση στον μέλλοντα. Ψάλλοντας λοιπόν αυτά, ούτε πρόκειται να απελπιζόμαστε, ούτε να καταφρονούμε τον Θεό όταν αμαρτάνουμε. «Θα ψάλω και θα κατανοήσω σε οδό άμωμη.» Είναι μακάριο να προσδοκούμε την παρουσία του Θεού, και έτσι στο διηνεκές να προετοιμαζόμαστε σαν να πρόκειται να έρθει σε εμάς· και θα έρθει σε εμάς, όταν τηρήσουμε τις εντολές του. Διότι λέει ο Χριστός: Εάν κάποιος με αγαπά, θα τηρήσει τις εντολές μου, και ο Πατέρας μου θα τον αγαπήσει, και θα έρθουμε σε αυτόν, και θα κάνουμε κατοικία κοντά του. «Δεν προσκολλήθηκε σε εμένα καρδιά διεστραμμένη.» Διότι το ευθύ δεν είναι δυνατόν να ενωθεί με το στρεβλό.

«Και ελάτε να διαλεχθούμε, λέει ο Κύριος». Πρέπει να παρατηρήσουμε ότι παντού στους προφήτες τίποτε δεν επιζητά τόσο πολύ ο Θεός, όσο την υπεράσπιση των αδικουμένων. Έτσι λοιπόν και αλλού, όπως στον Μιχαία, όταν οι Ιουδαίοι έλεγαν: «Μήπως να δώσω τα πρωτότοκά μου για την ασέβειά μου, τον καρπό της κοιλίας μου για την αμαρτία της ψυχής μου;», πρόσθεσε λέγοντας: «Σου αναγγέλθηκε, άνθρωπε, τι είναι καλό και τι εκζητά ο Κύριος από εσένα, παρά μόνο το να πράττεις το δίκαιο, να αγαπάς το έλεος και να είσαι έτοιμος να πορεύεσαι οπίσω από τον Κύριο τον Θεό σου». Και πάλι ο προφήτης Δαβίδ έλεγε: «Έλεος και κρίση θα ψάλω σε εσένα, Κύριε». Και ελάτε λοιπόν.

Τι λέει λοιπόν; «Έλεος και κρίση θα ψάλω σε εσένα, Κύριε». Πολύ ωφέλιμο, αγαπητοί, και σωτήριο είναι το άσμα αυτό, το οποίο κάνει την αρχή του από το έλεος και την κρίση. Διότι το μεν πρώτο φανερώνει την αφθονία της φιλανθρωπίας του Θεού, το δε δεύτερο τη μεγάλη Του ευεργεσία που εκδηλώθηκε σε εμάς. Επειδή το έλεος σημαίνει την ευδοκία που φανερώθηκε στους ανθρώπους κατά χάριν· «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία»· η δε κρίση σημαίνει τη σωτηρία που έχει προοριστεί άνωθεν· «Διότι αυτούς που προόρισε, αυτούς και κάλεσε· και αυτούς που κάλεσε, αυτούς και δικαίωσε». Διότι ο αγαθός Θεός έκρινε με έλεος και φιλανθρωπία να σώσει εκείνους που χάνονταν εξαιτίας της αμαρτίας. Αυτό λοιπόν, αφού κατανόησε ο προφήτης, το κηρύττει, διδάσκοντάς μας μέσα από το άσμα να αναπέμπουμε αδιάλειπτα την ευχαριστία, λέγοντας: «Έλεος και κρίση θα ψάλω σε εσένα, Κύριε». Σημαίνει όμως και κάτι άλλο, καθώς προφητεύει νοερά, και δια του Αγίου Πνεύματος διηγείται τα μέλλοντα σαν να είναι παρόντα.

Διότι, βλέποντας τη δίκαιη κρίση του Θεού, η οποία εφαρμόστηκε επί του άπιστου λαού των Ιουδαίων, ο οποίος δεν δέχθηκε εκείνον που κηρύχθηκε από τον νόμο και τους προφήτες, και ο οποίος δικαίως τιμωρείται εξαιτίας της απιστίας του και δικαίως στερείται την επαγγελία του νόμου· βλέποντας δε και τον λαό των εθνών να σώζεται με έλεος, εξαιτίας της πρόθυμης υπακοής και πίστης του προς τον Δεσπότη, προαναφωνεί, παρουσιάζοντας σε όλους με φωνή ευχάριστη και γλυκιά την αγαθότητα του Δεσπότη· ώστε ο καθένας, έχοντας το άσμα στα χείλη του και ψάλλοντας με γλυκιά φωνή τη μελωδία του άσματος, να διατηρεί αλησμόνητη τη χάρη της Δεσποτικής ευεργεσίας. «Έλεος», λέει, «και κρίση θα σου ψάλω, Κύριε». Καλό είναι, λοιπόν, και εμείς να ψάλλουμε αδιαλείπτως αυτό το άσμα, ώστε ταυτόχρονα να γίνουμε ευγνώμονες προς τον ευεργέτη Θεό και να διορθώσουμε τον βίο μας, πράττοντας τα πάντα με έλεος και κρίση. Διότι λέει: «Να εφαρμόζετε έλεος και κρίση στο μέσο της γης»· «Διότι έλεος θέλω και όχι θυσία, λέει ο Κύριος». Αλλά λέει επίσης: «Ο καθένας να δείχνει έλεος προς τον πλησίον του και να απονέμετε δίκαιη κρίση, διότι σε αυτά συνίσταται το θέλημά μου, λέει ο Κύριος».

Διότι, εάν πορευόμαστε κατ' αυτόν τον τρόπο και ζούμε σύμφωνα με αυτά, θα πούμε και εμείς ψάλλοντας με παρρησία: «Έλεος και κρίση θα ψάλω σε Σένα, Κύριε». Και για να μάθεις, αγαπητέ, ότι αυτά έχουν κατ' αυτόν τον τρόπο, κατανόησε τη συνέχεια των όσων έχουν γραφεί, και θα βρεις την αλήθεια των όσων ειπώθηκαν. Διότι προσθέτει λέγοντας: «Θα ψάλω και θα βαδίσω με σύνεση σε οδό άμωμη· πότε θα έλθεις σε εμένα;». Βλέπεις πώς, αφού διόρθωσε τον βίο του και πορεύθηκε σε κάθε οδό δικαιοσύνης, μη θέτοντας κανένα ψεγάδι ή σπίλο στους δρόμους του, και έχοντας σύνεση για κάθε ευθύτητα και κρίση, καθώς και για την έννομη πολιτεία που αποδεικνύεται μέσα από τα έργα, ψάλλει στο άσμα διηγούμενος τις πράξεις του με ιλαρό πρόσωπο;

Η νηστεία είναι συνόμιλος των παρθένων, η νηστεία είναι προκοπή των οίκων, η νηστεία είναι συνήγορος των μετανοούντων, η νηστεία είναι ομόζυγος της προσευχής, η νηστεία είναι αρχή του πλούτου, η νηστεία είναι παρηγοριά των πενήτων, η νηστεία είναι βοηθός των καταπονουμένων, η νηστεία διώχνει τον ύπνο και παρακινεί στον ύμνο, η νηστεία μας ποτίζει με ύδωρ και καταρτίζει για εμάς πηγή αθανασίας. Ω νηστεία, που με άρτο προετοιμάζεις τις ψυχές μας για την ευσέβεια και με αλάτι αποκαθαίρεις τη δυσωδία των αμαρτημάτων μας! Ω νηστεία, που επί σαράντα ημέρες σχημάτισες βαθμίδες στον αέρα και μέσω αυτών μας οδηγείς στους ουρανούς! Ω νηστεία, που δια στόματος των νηστευόντων ανυμνείς προς τον Θεό το έλεος και την κρίση, όπως ακριβώς ακούσαμε τώρα από όσα ελέχθησαν! Διότι ο Δαβίδ, ο χορός των αγίων προφητών, περιγράφοντάς μας άρτια τη μέλλουσα κρίση ως δικαιοκρισία αναμεμειγμένη με έλεος, έλεγε προς τον Θεό: «Έλεος και κρίση θα σου ψάλω, Κύριε». Η νηστεία είναι ομοδίαιτη των Χερουβίμ, η νηστεία είναι σύσκηνος των Σεραφείμ, η νηστεία εγκατέστησε τον Ενώχ στον Παράδεισο, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον Οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος εις τους αιώνας. Αμήν.

Διότι ο ψαλμός υποδηλώνει την ενάρετη πράξη, ενώ η σύνεση τη γνωστική επιστήμη που θεμελιώνεται στην αρετή, μέσω της οποίας αισθάνεται τη θεία παρουσία εκείνος που προσδοκά τον Κύριό του με την αγρυπνία των αρετών· ένας τέτοιος άνθρωπος θα ήταν πιστός και αγαθός. ϟθ΄. Δεν πρέπει αυτός που εισάγεται στην ευσέβεια να οδηγείται στην τήρηση των εντολών μόνο με την καλοσύνη, αλλά οφείλει συχνότερα να αγωνίζεται με αυστηρότητα ενθυμούμενος τα θεία δικαιώματα (κρίματα), ώστε όχι μόνο να αγαπά τα θεία από πόθο, αλλά και να απέχει από την κακία από φόβο· διότι «έλεος και κρίση θα σου ψάλω, Κύριε», προκειμένου και να ψάλλει στον Θεό ευφραινόμενος από τον πόθο, και να ενδυναμώνεται για το άσμα, χαλυβδωνόμενος από τον φόβο. ρ΄. Εκείνος που μέσω της αρετής και της γνώσης εναρμόνισε το σώμα με την ψυχή του, έγινε κιθάρα του Θεού και αυλός και ναός. Κιθάρα μεν, διότι διαφύλαξε καλά την αρμονία των αρετών· αυλός δε, διότι μέσω των θείων θεωρημάτων δέχεται την έμπνευση του Πνεύματος· ναός δε, διότι χάρη στην καθαρότητα του νου έγινε κατοικητήριο του Λόγου.

Ψαλμός 100ός. Ψαλμός του Δαβίδ. «Έλεος και κρίση θα σου ψάλω, Κύριε», ώστε, αφενός μέσω του ελέους να ευαρεστήσω εσένα που είσαι από τη φύση σου ελεήμων, αφετέρου μέσω της ορθής και δίκαιης κρίσης, αφού με όποιο κριτήριο κρίνω, με το ίδιο θα κριθώ. «Θα ψάλω και θα πορευτώ με σύνεση σε οδό άμεμπτη· πότε θα έρθεις σε εμένα;» Καθώς σε ψάλλω και σε υμνώ, λέει, κατορθώνω δύο πάρα πολύ σπουδαία πράγματα: τη σύνεση, η οποία με οδηγεί σε οδό άμεμπτη, και τη δική σου παρουσία κοντά μου· πρώτα την πρώτη, και έπειτα τη δεύτερη. «Πορευόμουν με ακακία στην καρδιά μου, μέσα στον οίκο μου· και δεν έθετα ενώπιόν μου κανένα παράνομο πράγμα· μίσησα εκείνους που διαπράττουν παραβάσεις».