Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 100:4

Ομιλία Ε' στον ίδιο (Ε') ψαλμό, άλλως. «Τα λόγια μου άκουσε, Κύριε.» Ποια λόγια, προφήτη; Διότι ο μεν Θεός τα γνωρίζει και πριν τα σκεφτείς. Δίδαξε λοιπόν εμάς ποια λόγια πρόσφερες στον Θεό για ικεσία, ώστε να τα χρησιμοποιήσουμε και εμείς. Ποια λόγια; Άκουσε αυτά που βρίσκονται στον προκείμενο ψαλμό, τα οποία, λέγοντάς τα στον Θεό, και τον ίδιο ικετεύω και τον εαυτό μου συνετίζω και αυτούς που με ακούν νουθετώ. Είπα προχωρώντας παρακάτω: «Διότι εσύ δεν είσαι Θεός που θέλει την ανομία». Και γιατί το είπες αυτό; Επειδή «την ανομία μίσησα και βδελύχθηκα». Διότι δεν έλεγε απλώς τα λόγια όπως οι πολλοί, αλλά πρώτα τα απέδειξε έμπρακτα και έτσι, έχοντας θάρρος, είπε στον Θεό: «Τα λόγια μου άκουσε, Κύριε». Είπα: «Δεν θα κατοικήσει μαζί σου ο πονηρός». Γιατί; Επειδή αποδείχθηκα αγαθός ενώπιον του Κυρίου· γι' αυτό και «όταν απομακρυνόταν από εμένα ο πονηρός, δεν τον γνώριζα». Είπα: «Δεν θα σταθούν οι παράνομοι μπροστά στα μάτια σου». Και γιατί πήρες το θάρρος να το πεις αυτό; Επειδή «τους παράνομους μίσησα, ενώ τον νόμο σου αγάπησα»· και αυτός που μισεί αυτούς που παρανομούν δεν θα συνεργούσε ποτέ σε παρανομίες. Είπα: «Μίσησας όλους αυτούς που εργάζονται την ανομία». Τι λοιπόν; Εσύ ο ίδιος δεν ανόμησες;

Δεν προσκολλήθηκε σε εμένα καρδιά στρεβλή. Τα βουλεύματα του διαβόλου, επειδή δεν έχουν τίποτα το ευθύ, είναι στρεβλά και διεστραμμένα, τα οποία ποτέ δεν αποδέχθηκα στην καρδιά μου. Όταν ο πονηρός απομακρυνόταν από εμένα, δεν τον γνώριζα. Τόσο πολύ, λέγει, δεν υπολόγιζα διόλου τους πονηρούς, ώστε να αγνοώ και την παρουσία και την απουσία τους· γι' αυτό και όταν αναχωρούσαν δεν το γνώριζα, επομένως ούτε και όταν ήταν παρόντες γνώριζα αν παρίσταντο. Αποτελεί δε απόδειξη φρονήματος αφιερωμένου στον Θεό το να μην δίνει κανείς καμία απολύτως σημασία στα γήινα, εξαιτίας της προσήλωσής του στα άνω.

Ερώτηση 296. Πώς μπορεί να βεβαιωθεί η ψυχή ότι καθαρίζεται από τα αμαρτήματα; Απόκριση. Εάν κάποιος διακρίνει μέσα του τη διάθεση του Δαβίδ, ο οποίος λέει: «Μίσησα την αδικία και τη βδελύχθηκα»· ή εάν διαπιστώσει ότι κατόρθωσε μέσα του αυτό που έχει προσταχθεί από τον Απόστολο, ο οποίος λέει: «Νεκρώστε, λοιπόν, τα μέλη σας τα επί της γης: την πορνεία, την ακαθαρσία, το πάθος, την κακή επιθυμία, και την πλεονεξία, η οποία είναι ειδωλολατρία· εξαιτίας των οποίων έρχεται η οργή του Θεού»· όπου, επεκτείνοντας την καταδίκη αυτή εναντίον κάθε αμαρτήματος, πρόσθεσε: «πάνω στους υιούς της απειθείας», ώστε να μπορέσει να πει ότι: «Δεν προσκολλήθηκε σε εμένα καρδιά διεστραμμένη· τον πονηρό που απομακρυνόταν από εμένα, δεν τον γνώριζα». Αναγνωρίζει δε κάποιος ότι βρίσκεται σε τέτοια διάθεση, εάν αποκτήσει απέναντι σε όσους αμαρτάνουν την ίδια εκείνη συγκλονιστική συμπάθεια με τους αγίους· του μεν Δαβίδ που λέει: «Είδα τους ασύνετους και έλιωνα, διότι δεν φύλαξαν τα λόγια σου»· του δε Αποστόλου που λέει: «Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και εγώ δεν φλέγομαι;»

Και πάλι: «Νεκρώστε», λέει, «τα μέλη σας τα επίγεια (αφού βεβαίως διαφυλάξετε τις συμφωνίες που κάνατε στο βάπτισμα και μετέπειτα), την πορνεία, την ακαθαρσία, το πάθος, την κακή επιθυμία και την πλεονεξία, η οποία είναι ειδωλολατρία, εξαιτίας των οποίων έρχεται η οργή του Θεού»· και όχι μόνο αυτό, αλλά πρόσθεσε πιο γενικά: «Πάνω στους υιούς της απείθειας»· έτσι ώστε ούτε καν η πρόσκαιρη ηδονή, που ρυπαίνει, να μην ενοχλεί πλέον τη διάνοια εκείνου που έχει συμφυτευθεί με τον Χριστό στο ομοίωμα του θανάτου Του. Αντιθέτως, με το να μισεί και να αποστρέφεται κάθε κακία μέχρι και την εμπαθή ενθύμηση, αποδεικνύει την καθαρότητα της καρδιάς του, όπως λέει ο Δαβίδ: «Δεν προσκολλήθηκε σε μένα διεστραμμένη καρδιά· όταν απομακρυνόταν από εμένα ο πονηρός, δεν τον γνώριζα»· επειδή βεβαίως, ούτε όταν τον πλησίαζε, δεν στράφηκε προς αυτόν. Εφόσον δε έχουμε συμφυτευθεί στο ομοίωμα του θανάτου Του, οπωσδήποτε θα συναναστηθούμε με τον Χριστό (διότι το φυσικό επακόλουθο της φύτευσης είναι αυτό)· τώρα μεν, σύμφωνα με το μέτρο της ενανθρωπήσεως, συμμορφώνοντας τον εσωτερικό άνθρωπο στην καινότητα της ζωής, και με τη μέχρι θανάτου υπακοή μέσα σε πλήρη βεβαιότητα για την αλήθεια των λόγων Του· ώστε να γίνουμε άξιοι να πούμε με αλήθεια: «Δεν ζω πλέον εγώ, αλλά ζει μέσα μου ο Χριστός»· στο δε μέλλον, όπως ακριβώς διαβεβαίωσε ο ίδιος ο Απόστολος λέγοντας ότι: «Εάν συναποθάναμε, και θα συζήσουμε· εάν υπομένουμε, και θα συμβασιλεύσουμε».

Στο Λουκ. 9, 41. 〈Άπιστη γενεά〉 αποκαλούσε εύλογα εκείνον βεβαίως και τους ομοϊδεάτες του 〈και διεστραμμένη〉, και που με κανέναν τρόπο δεν γνώριζε να βαδίζει ορθά. Για τέτοιους ανθρώπους λέει το ιερό γράμμα: 〈Των οποίων οι δρόμοι είναι σκολιοί και καμπύλες οι τροχιές τους.〉 Αποφεύγει τη νόσο ο μακάριος Δαβίδ λέγοντας: 〈Δεν προσκολλήθηκε σε εμένα καρδιά διεστραμμένη〉, δηλαδή που δεν μπορεί να βαδίσει σε ευθύ δρόμο. Σε αυτούς ο μακάριος Βαπτιστής απευθύνθηκε λέγοντας: 〈Ετοιμάστε την οδό του Κυρίου, κάντε ευθείες τις τρίβους του.〉 Επομένως ο άπιστος θα είναι οπωσδήποτε και διεστραμμένος. Με αυτούς που έχουν τέτοια νοοτροπία και έπεσαν σε τέτοια ανοσιότητα δεν καταδέχεται να συνυπάρχει ο Χριστός, αλλά—αν πρέπει να πούμε κάτι με ανθρώπινους όρους—δυσανασχετεί και αποστρέφεται, σαν να βαρύνεται εξαιτίας της κακίας τους τη συναναστροφή μαζί τους. Και αυτό το διδάσκει λέγοντας: Έως πότε θα είμαι 〈μαζί σας και θα σας ανέχομαι;〉 Διότι εκείνος που λέει ότι αδυνάτησαν ως προς την ενέργεια ενάντια στα πονηρά πνεύματα αυτοί που μέσω των δικών του προσταγμάτων έλαβαν την εξουσία να τα εκβάλλουν, μάλλον κατηγορεί τη χάρη και όχι αυτούς που την έλαβαν. Διότι το ότι ο Χριστός ήταν αυτός που ενεργούσε μέσα τους, δεν είναι καθόλου δύσκολο να το δουν όσοι το επιθυμούν. Και πράγματι, θεραπεύτηκε βέβαια ο χωλός στην 〈Ωραία πύλη〉, αλλά ο Πέτρος απέδιδε το παράδοξο θαύμα στον Χριστό μιλώντας στους Ιουδαίους, όπως έχει γραφτεί στις Πράξεις.

Διότι έχει γραφτεί για τέτοιους ανθρώπους: «Των οποίων τα μονοπάτια είναι σκολιά και οι πορείες τους διεστραμμένες.» Επομένως, η ευθύτητα της διανοίας είναι σαν ένας ορθός δρόμος, που δεν έχει τίποτα το διεστραμμένο. Τέτοιος ήταν ο θεσπέσιος Ψαλμωδός, όταν έψαλλε και έλεγε: «Δεν προσκολλήθηκε σε μένα καρδιά στρεβλή.» Και ο μεν Ιησούς του Ναυή παραγγέλλοντας έλεγε στον λαό: «Κατευθύνετε τις καρδιές σας προς τον Θεό του Ισραήλ»· ο δε Ιωάννης: «Κάντε ευθεία τα μονοπάτια σας.» Και αυτό σημαίνει το να είναι η ψυχή ευθεία, να δεικνύει το κατά φύσιν νοερό της όπως ακριβώς πλάστηκε. Πλάστηκε δε καλή και απολύτως ευθεία· όταν όμως παρεκκλίνει και βρεθεί σε διαστροφή από το κατά φύσιν, αυτό ονομάζεται κακία και διαστροφή της ψυχής. Επομένως, το πράγμα δεν είναι δύσκολο· διότι εάν παραμείνουμε όπως έχουμε πλαστεί, βρισκόμαστε μέσα στην αρετή. (A f. 49, E f. 144. E f. 776 b, H f. 146) Αλλά σαν να αντιφωνεί κάποιος και να λέει: Πώς θα ετοιμάσουμε την οδό του Κυρίου, ή πώς θα κάνουμε ευθεία τα μονοπάτια του; Διότι υπάρχουν πολλά εμπόδια στο μεταξύ για εκείνους που θέλουν να ζουν ενάρετα, ο μισόκαλος Σατανάς, το ανόσιο πλήθος των πονηρών πνευμάτων, ο ίδιος ο νόμος της αμαρτίας που στα μέλη της σάρκας εξοπλίζεται ενάντια στις ροπές του νου προς το αγαθό· και εκτός από αυτά πολλά άλλα πάθη κατακυριεύουν τη διάνοια του ανθρώπου· τι λοιπόν θα πράξουμε, αφού υπάρχει τόσο μεγάλη δυσκολία;

Και για να μην χρονοτριβώ αναφέροντας το καθένα ξεχωριστά, κάθε είδος φαυλότητας και παρανομίας επιφέρει έγκλημα. Και μετά από λίγα: Αλλά ίσως θα πεις: Άραγε λοιπόν ήταν αναμάρτητος; Έπειτα, πώς είναι αυτό εφικτό; Διότι το ελεύθερο της βούλησης είναι επιρρεπές στις αμαρτίες, και το αναμάρτητο αρμόζει μόνο στον επί πάντων Θεό. «Διότι δεν έκανε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του.» Και μετά από λίγα: Πώς λοιπόν άραγε πρέπει να κατανοήσουμε το: «Δεν έθετα μπροστά στα μάτια μου πράγμα παράνομο;» Δεν είπε: Ποτέ δεν υπέπεσα σε παράνομο πράγμα, αλλά ότι «Δεν έθετα μπροστά στα μάτια μου πράγμα παράνομο»: Δηλαδή, θέλησα και προθυμοποιήθηκα να μην κοιτάζω ποτέ σε παράνομο πράγμα. Αν δε και συνέβη να αστοχήσω, λέει, ως άνθρωπος, δεν είναι καθόλου παράξενο· διότι και οι κυβερνήτες, πολλές φορές, ενώ γνωρίζουν καλά την τέχνη τους, κινδυνεύουν μαζί με το πλοίο, όταν ξεσπάει άγριος άνεμος.] <Δεν προσκολλήθηκε σε μένα διεστραμμένη καρδιά.> (B f. 399 b, H f. 459) Δηλαδή, άνθρωπος που έχει διεστραμμένη καρδιά, το οποίο σημαίνει διεφθαρμένος. [<Όταν απομακρυνόταν από μένα ο πονηρός, δεν τον γνώριζα.> Δηλαδή, ούτε καν προσποιούμουν ότι τον ξέρω. Διότι δεν καταδεχόμουν να είμαι φίλος τους. Άραγε επειδή ήμουν υπερήφανος; Καθόλου, λέει, αλλά επειδή γνώριζα ότι «Οι κακές συναναστροφές φθείρουν τα καλά ήθη.»]

Ποτέ λοιπόν δεν αμάρτησα από προαίρεση· κι αν συνέβη κάποιο ανθρώπινο σφάλμα, αυτό δεν έγινε από δική μου πρόθεση. Δεν προσκολλήθηκε σε εμένα διεστραμμένη καρδιά. Τα σχέδια του διαβόλου, επειδή δεν έχουν τίποτε το ευθύ, είναι στρεβλά και διεστραμμένα, και αυτά ποτέ δεν τα δέχθηκα στην καρδιά μου, λέει· και γνωρίζοντας ότι αυτός που προσκολλάται στον δίκαιο θα γίνει δίκαιος, απέφευγα να συνδεθεί και να προσκολληθεί σε μένα κάθε διεστραμμένος άνθρωπος. Διότι το ευθύ δεν μπορεί να ενωθεί με το στρεβλό, καθώς είναι παράταιρο. Όταν ο πονηρός απομακρυνόταν από εμένα, δεν το γνώριζα. Ο τέλειος, μην έχοντας στρεβλή καρδιά στην οποία να μπορεί να ενεργήσει ο πονηρός, είναι γεμάτος από τον Θεό· ώστε ο πονηρός, μη βρίσκοντας τόπο σε αυτόν, απομακρύνεται από αυτόν· και όταν απομακρυνόταν, λέει, δεν το γνώριζα, διότι δεν είχα καμία αίσθηση της παρουσίας του, αφού δεν υπήρχε μέσα μου κανένας λογισμός ή έργο δικό του. Αυτά θα τα κατανοήσεις και ως προς τον πονηρό άνθρωπο, ότι δηλαδή ούτε όταν πλησίαζε ούτε όταν έφευγε το αντιλαμβανόμουν, σε τέτοιο βαθμό δεν έδινα καμία σημασία στους διεφθαρμένους, και προσποιούμουν ότι δεν γνωρίζω τίποτε· διότι δεν καταδεχόμουν να είμαι φίλος τους. Μήπως από υπερηφάνεια; Σε καμία περίπτωση, λέει· αλλά, επειδή γνώριζα ότι «οι κακές συναναστροφές φθείρουν τα καλά ήθη», δεν συμμεριζόμουν τις διαθέσεις των πονηρών.

Ψαλμός του Δαβίδ. Ο ψαλμός, [λέγει], αφιερώνεται στον Χριστό· είναι προτροπή για εκείνους που αγωνίζονται για τον Θεό. Έλεος: Ο πιστός κατά Θεόν άνθρωπος έχει πάντοτε στην καρδιά του το έλεος και την αλήθεια του Θεού. Θα ψάλλω: Ο πιστός άνθρωπος, συμπορευόμενος πάντοτε με την ψαλμωδία και την προσευχή, καθαρίζει την οδό του από κάθε μώμο, προσμένοντας τον Κύριό του, πότε θα έλθει, όπως έχει γραφτεί. Πορευόμουν: Δηλαδή ποτέ δεν σκέφθηκα κακία για τον Θεό μου μέσα στο σκήνωμά μου· διότι οίκος του ανθρώπου είναι το ίδιο του το σώμα. Και η καρδιά, επίσης, είναι οίκος των λογισμών. Δεν προέθεσα: Ο τέλειος άνθρωπος εξορίζει πάντοτε από τη διάνοιά του κάθε παρανομία και δεν αποδέχεται καμία κακία, αλλά η καρδιά παραμένει καθαρή. Εκείνους που πράττουν: Εννοεί τον Χριστό· διότι εμίσησε τους Ιουδαίους ως παραβάτες του νόμου και όλους όσους παραβαίνουν το θέλημα του Θεού. Δεν προσκολλήθηκε: Αναφέρεται στον Χριστό· διότι η καρδιά του είναι αψευδής ως προς την αλήθεια. Όταν απομακρυνόταν: Διότι από τον αγαθό και ορθό άνθρωπο ο διάβολος πάντοτε φεύγει μακριά, μη βρίσκοντας τόπο σε αυτόν. Αυτόν που καταλαλεί: Τον Ιούδα, που συνωμότησε κατά του Κυρίου (του Χριστού), τον απέβαλε από τη μαθητεία. Στον υπερήφανο: Ο Ιούδας, επειδή νόσησε από υπερηφάνεια και αγάπησε τη φιλαργυρία, δεν αξιώθηκε της συμβίωσης με τον Θεό. Οι οφθαλμοί: Διότι και οι οφθαλμοί του Θεού επιβλέπουν ακατάπαυστα τους αγίους· επειδή αυτοί είναι οι κάτοικοι της αληθινής γης.

ΨΑΛΜΟΣ Ρ'. «Έλεος και κρίση θα σου ψάλω, Κύριε.» Αναγκαίως, επειδή επιθυμεί να ρυθμίσει μέσω της παρούσας ψαλμωδίας ολόκληρο τον βίο μας, μνημονεύει την κρίση. Διότι ο οφθαλμός που βλέπει προς αυτήν, δεν θα ανεχθεί να προσκόψει, αλλά εξασφαλίζεται με τον φόβο όσων απειλούνται κατά τον καιρό εκείνο. Αλλά επειδή προτάσσει το έλεος πριν από την κρίση, ο Κριτής μας είναι ελεήμων, όχι βέβαια όταν κρίνει, αλλά τώρα που δεν ενεργεί ακόμη την κρίση, ώστε το έλεος ανήκει στον παρόντα καιρό, ενώ η κρίση στον μέλλοντα. Ψάλλοντας λοιπόν αυτά, ούτε πρόκειται να απελπιζόμαστε, ούτε να καταφρονούμε τον Θεό όταν αμαρτάνουμε. «Θα ψάλω και θα κατανοήσω σε οδό άμωμη.» Είναι μακάριο να προσδοκούμε την παρουσία του Θεού, και έτσι στο διηνεκές να προετοιμαζόμαστε σαν να πρόκειται να έρθει σε εμάς· και θα έρθει σε εμάς, όταν τηρήσουμε τις εντολές του. Διότι λέει ο Χριστός: Εάν κάποιος με αγαπά, θα τηρήσει τις εντολές μου, και ο Πατέρας μου θα τον αγαπήσει, και θα έρθουμε σε αυτόν, και θα κάνουμε κατοικία κοντά του. «Δεν προσκολλήθηκε σε εμένα καρδιά διεστραμμένη.» Διότι το ευθύ δεν είναι δυνατόν να ενωθεί με το στρεβλό.

Και όπως ακριβώς ένα στραβό ραβδί δεν μπορεί να ενωθεί με ένα ίσιο, έτσι και με αυτόν που ζει με ακακία δεν μπορούν να συνδεθούν εκείνοι που έχουν διεστραμμένη καρδιά. «Όταν ο πονηρός απομακρυνόταν από εμένα, δεν τον γνώριζα.» Διότι αυτός που μπροστά μας κακολογεί κάποιον άλλον, δεν θα διστάσει να κακολογήσει και εμάς μπροστά σε άλλους. Και πρέπει ένας τέτοιος άνθρωπος δικαιολογημένα να αποδιώκεται ως κοινός εχθρός, εφόσον μιμείται τον δράκοντα στον παράδεισο, ο οποίος, αφού κακολόγησε τον Θεό, εξαπάτησε την Εύα. «Σε άνθρωπο με υπερήφανο μάτι.» Δεν σύναπτα, λέει, μαζί τους καμία σχέση φιλίας.

Είμαι έτοιμος για την υποδοχή της παρουσίας σου. Πότε θα έλθεις προς εμένα; Προχώρησε ανεμπόδιστα, Δέσποτά μου, δεν θα βρεις σε εμένα οδό κακίας. Διότι πορευόμουν με ακακία στην καρδιά μου, στο μέσο του οίκου μου. Και για να γνωρίσεις ότι ήταν έτοιμος, εφαρμόζοντας κάθε δικαιοσύνη, άκουσέ τον να εξαγγέλλει τα έργα του με γλυκιά φωνή: Πορευόμουν, λέγει, με ακακία στην καρδιά μου, στο μέσο του οίκου μου. Δεν έθετα προ των οφθαλμών μου πράγμα παράνομο· αυτούς που διέπρατταν παραβάσεις τους εμίσησα. Δεν προσκολλήθηκε σε εμένα διεστραμμένη καρδιά· τον πονηρό, όταν απομακρυνόταν από εμένα, δεν τον εγνώριζα. Εκείνον που κακολογούσε κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εξεδίωκα. Με αυτόν που είχε υπερήφανο βλέμμα και άπληστη καρδιά, δεν συνέτρωγα.

Εκείνους, λοιπόν, που διαπράττουν παραβάσεις τους μίσησα. Δεν προσκολλήθηκε σε εμένα καρδιά διεστραμμένη· όταν ο πονηρός απομακρυνόταν από εμένα, δεν τον γνώριζα. Πάλι εδώ, αγαπητέ, πρόσεξε τη δύναμη των όσων ειπώθηκαν. Δεν προσκολλήθηκε σε εμένα καρδιά διεστραμμένη. Δεν υπήρχε μέσα μου τίποτα το σκολιό ούτε το στρεβλό, αλλά κι αν είναι μύρια αυτά που με θλίβουν, κι αν είναι πονηρά αυτά που συμβαίνουν, κι αν είναι αντίξοα αυτά που προσκρούουν επάνω μου, σε εμένα δεν προσκολλήθηκε καρδιά διεστραμμένη, ούτε πονηρός διαλογισμός, ούτε αλλότρια σκέψη. Όχι επειδή θλίβομαι, όχι επειδή στενοχωριέμαι, όχι επειδή βλέπω τους αμαρτωλούς να ευημερούν, και τους ασεβείς να πλουτίζουν, και όλους τους παράνομους να προοδεύουν, διαστρέφομαι εγώ στην καρδιά κάνοντας πονηρούς λογισμούς και λέγοντας: Γιατί άραγε ζουν οι ασεβείς και κραταιώνονται στον πλούτο; Οι απόγονοί τους ζουν σύμφωνα με τις επιθυμίες τους, οι οίκοι τους ευημερούν· τα βόδια τους είναι παχιά. Σε καμία περίπτωση δεν έκανα τέτοιους λογισμούς, αλλά κι αν εκείνοι ευημερούν, ενώ εγώ θλίβομαι, γνωρίζω ότι η θλίψη κατεργάζεται υπομονή, η δε υπομονή δοκιμή, η δε δοκιμή ελπίδα, και η ελπίδα δεν καταισχύνει.

Δεν προσκολλήθηκε σε εμένα καρδιά διεστραμμένη. Σκεπτόμενος με αυτόν τον ορθό τρόπο και πορευόμενος στην ευθεία οδό, ενώ ο Πονηρός ανέβαινε στην καρδιά μου και εγώ δεν του έδινα τόπο, μην βρίσκοντας χώρο εναντίον μου, δεν γνώριζα πότε έφτανε, αφού δεν τον αποδεχόμουν· έτσι δεν γνώριζα ούτε πότε απομακρυνόταν. Διότι η πονηρία υποχωρούσε σαν σκιά που παρέρχεται, χωρίς να κατεργάζεται μέσα μου καμία απολύτως βλάβη.

Δʹ. Ας διαπαιδαγωγούμαστε λοιπόν και εμείς, ώστε, εάν ποτέ συμβεί σε κάποιον από εμάς κάποιο δύσκολο ή αντίξοο γεγονός, και επανέλθει λογισμός του Πονηρού, να μην κυριεύσει το ηγεμονικό μας, αλλά να παρέλθει διατηρώντας την καρδιά μας αβλαβή, ώστε να λέμε και εμείς: «Όταν ο πονηρός απομακρυνόταν από εμένα, δεν τον γνώριζα. Εκείνον που κατηγορούσε κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εξεδίωκα».

Εγώ αυτό θεωρώ γνώρισμα της αγίας απαθείας, το να μπορεί κανείς να λέει με σαφήνεια: Όταν απομακρυνόταν από εμένα ο πονηρός, δεν το αντιλαμβανόμουν, ούτε πώς ήλθε, ούτε για ποιο σκοπό, ούτε πώς απήλθε, αλλά είμαι πλέον εντελώς απαθής απέναντι σε τέτοια πράγματα, όντας εξ ολοκλήρου ενωμένος, και για πάντα, με τον Θεό.

Διότι ο Ίδιος είπε μέσω του αγίου προφήτη Δαβίδ: «Δεν προσκολλήθηκε σε μένα διεστραμμένη καρδιά». Λαμβάνουμε λοιπόν την άξια ανταπόδοση για όσα πράξαμε· ή μάλλον, λαμβάνουμε την άξια τιμωρία σύμφωνα με τη δική μας εκούσια διάθεση: αντί για τη φωτιά της ηδονής, το πυρ της γέεννας· αντί για το σκοτάδι της άγνοιας και της πρόσκαιρης απάτης, το αιώνιο σκοτάδι· και τον κολαστικό και ακοίμητο σκώληκα, αντί για το σκουλήκι που μέσω του μίσους και του ψεύδους διέστρεψε και παραμόρφωσε την καρδιά· και αντί για τον ασελγή θόρυβο των χειλέων και τον αναβρασμό των παθών, τον θόρυβο και τον τριγμό των οδόντων· και αντί για το ύψος της μάταιης υπερηφάνειας και της ασυδοσίας, πτώση και αχανές βάθος, και τη σκυθρωπότητα του τρόμου. Και για να το πούμε απλά, για καθένα από τα εκούσια κακά μας, λαμβάνουμε δικαίως την κατάλληλη ακούσια τιμωρία. Ω της ελεεινότητάς μας! Γιατί εμείς οι άθλιοι δεν σβήσαμε το πυρ της σάρκας με τη νηστεία και την αγρυπνία, και με τη μελέτη των θείων λόγων, που είναι καλά και εύκολα μέσα για την κατάσβεση της φωτιάς, ώστε να μην κατακαιγόμαστε τώρα σε τούτο εδώ το πυρ; Γιατί δεν συνηθίσαμε τα μάτια και τα αυτιά και τη γλώσσα μας να βλέπουν και να ακούν και να μιλούν σύμφωνα με τη φύση, ώστε να μην έχουμε τώρα τούτο το ζοφερό σκοτάδι και τη βαρύτατη σιγή, αλλά να απολαμβάναμε και εμείς το φως και τον λόγο και τη σοφία του Θεού μαζί με τους αγίους, έχοντας γίνει θεατές, ακροατές και υμνωδοί της θείας δόξας;

Μακάριος είναι ο άνθρωπος που έχει έτσι αξιωθεί να ζει και να πορεύεται τόσο στον οίκο του όσο και σε κάθε καιρό και τόπο και πράξη. Αυτός λέει με ξεχωριστό τρόπο: «Δεν προσκολλήθηκε σε εμένα καρδιά σκολιά», δηλαδή διεστραμμένη και εξαιρετικά φιλόκακη, «όταν απομακρυνόταν από εμένα ο πονηρός, δεν τον γνώριζα». Εκείνος που έχει φτάσει στην ακακία και την απάθεια, δεν θα γνωρίζει πώς και πότε το πονηρό εισήλθε σε αυτόν και εξήλθε, διότι «δεν ζει για τον εαυτό του, αλλά ζει μέσα του ο Χριστός». «Αυτόν που καταλαλούσε κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εξεδίωκα· με άνθρωπο που έχει υπερήφανο μάτι και άπληστη καρδιά, με αυτόν δεν συνέτρωγα», επειδή η υπερηφάνεια και η απληστία είναι εκ διαμέτρου τα χείριστα πάθη. Πώς ο απαθής θα μοιραστεί το τραπέζι ενός άπληστου και υπερήφανου; Διότι ποια κοινωνία υπάρχει μεταξύ του απαθούς και του εμπαθούς; «Τα μάτια μου είναι στραμμένα στους πιστούς της γης, για να κάθονται μαζί μου». Όσο δεν αρμόζει να έχει κανείς κοινωνία με υπερηφάνους και απλήστους, τόσο αρμόζει να συγκαθόμαστε με πιστούς και ενάρετους. «Εκείνος που πορεύεται σε άμεμπτη οδό, αυτός με υπηρετούσε», δηλαδή, ανάλογα με το προσωπικό του φρόνημα ο καθένας χρησιμοποιεί και υπηρέτη, ο μεν άμεμπτος άμεμπτους, ο δε μοχθηρός και πλεονέκτης ή και φιλαμαρτήμων θα επιλέξει και τους υπηρέτες σύμφωνα με το δικό του φρόνημα, προς εκπλήρωση των θελημάτων που πηγάζουν από τα πάθη του. «Δεν κατοικούσε μέσα στον οίκο μου εκείνος που ενεργούσε με υπερηφάνεια, ούτε εκείνος που μιλούσε άδικα προόδευε μπροστά στα μάτια μου».