Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 100:5

«Αυτός που λέει την αλήθεια μέσα στην καρδιά του.» Έπειτα ο Δαβίδ: Αν αυτός που λέει την αλήθεια, Δέσποτα, κατοικεί μαζί σου, «τη δικαιοσύνη σου δεν την έκρυψα μέσα στην καρδιά μου, την αλήθεια σου και το σωτήριό σου τα ομολόγησα, δεν έκρυψα την αλήθεια σου από μεγάλο πλήθος.» «Αυτός που δεν δολιεύτηκε με τη γλώσσα του.» Έπειτα ο Δαβίδ: Και αν αυτός που δεν δολιεύτηκε με τη γλώσσα του, Δέσποτα, κατοικεί μαζί σου, «Κύριε, με δοκίμασες και με γνώρισες· εσύ γνώρισες το κάθισμά μου και την έγερσή μου, ότι δεν υπάρχει δόλος στη γλώσσα μου.» «Και δεν έκανε κακό στον πλησίον του.» Έπειτα πάλι ο Δαβίδ: Και αν αυτός που δεν έκανε κακό στον πλησίον του κατοικεί μαζί σου, Δέσποτα, «εγώ όμως πορεύθηκα με την ακακία μου. Πορευόμουν με την ακακία της καρδιάς μου. Αν ανταπέδωσα κακά σε αυτούς που μου ανταπέδιδαν κακά,» ας μην κατοικήσω ως φίλος μαζί σου, αλλά «ας πέσω λοιπόν άδειος μπροστά στους εχθρούς μου. Και δεν έκανε κακό στον πλησίον του, και δεν δέχθηκε χλευασμό για τους πιο κοντινούς του.» Έπειτα ο Δαβίδ: Και αν αυτός που δεν χλευάζεται εξαιτίας των οικείων του κατοικεί μαζί με τον Θεό, κι αυτό το κατόρθωσα: «Αυτόν που καταλαλούσε κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εξέδιωκα· με εκείνον που έχει υπερήφανο βλέμμα και άπληστη καρδιά, με αυτόν δεν συνέτρωγα. Εκείνος που πορεύεται σε οδό άμεμπτη, αυτός με υπηρετούσε.»

Παρακαλώ, είτε δώσε την εντολή να ελεγχθώ με την προσωπική μου παρουσία, είτε καταδίκασε τις διαβολές και μιμήσου τον Δαβίδ που λέει: «Εκείνον που καταλαλεί κρυφά τον πλησίον του, αυτόν εξεδίωκα». Διότι, στο μέτρο που εξαρτιόταν από αυτούς, «το στόμα που ψεύδεται θανατώνει την ψυχή». Η δική σου όμως μακροθυμία υπερίσχυσε, παρέχοντας την παρρησία της απολογίας, ώστε να είναι δυνατόν να καταδικαστούν και εκείνοι ως φιλόνεικοι και συκοφάντες. Αυτά, λοιπόν, αφορούν τον ευσεβέστατο αδελφό σου, της μακαρίας μνήμης· διότι μπορείς, σύμφωνα με τη σοφία που σου δόθηκε από τον Θεό, να συμπεράνεις τα πολλά μέσα από αυτά τα λίγα, και να διαγνώσεις την πλαστή κατηγορία.

Και αφού διαψεύστηκαν και γι' αυτήν, σε ποια απολογία άραγε μας σύρουν πάλι ύστερα από αυτά; Διότι αυτό έχουν απεργαστεί και αυτή την επιδίωξη έχουν, όπως βλέπω: να τα αναστατώνουν όλα και να προκαλούν ταραχή. Ίσως με τα πολλά τους λόγια να προκαλέσουν κάποτε οργή εναντίον μας· όμως τέτοιου είδους ανθρώπους είναι δίκαιο και να τους αποστρέφεται κανείς και να τους μισεί, διότι, όπως είναι οι ίδιοι, έτσι θεωρούν και εκείνους που τους ακούν, και νομίζουν ότι οι διαβολές τους μπορούν να έχουν ισχύ και σε εσένα. Ίσχυσε, βέβαια, κάποτε η διαβολή του Δωήκ εναντίον των ιερέων του Θεού, αλλά αυτός που τον άκουσε ήταν ο άδικος Σαούλ. Και η Ιεζάβελ με τις συκοφαντίες της μπόρεσε να βλάψει τον θεοσεβέστατο Ναβουθαί, αλλά αυτός που την άκουγε ήταν ο πονηρός και αποστάτης Αχαάβ. Ο αγιώτατος Δαβίδ, όμως, του οποίου μιμητής αρμόζει να είσαι, όπως όλοι εύχονται, τέτοιους ανθρώπους ούτε τους δέχεται κοντά του, αλλά τους αποστρεφόταν σαν λυσσασμένα σκυλιά, λέγοντας: «Εκείνον που κακολογούσε κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εκδίωκα». Διότι τηρούσε την εντολή που λέει: «Δεν θα παραδεχθείς μάταιη φήμη».

Παρακαλώ, λοιπόν, είτε φρόντισε να ελεγχθώ αυτοπροσώπως, είτε κατάκρινε τις συκοφαντίες, και μιμήσου τον Δαβίδ που λέει: «Αυτόν που καταλαλεί κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εξεδίωκα». Διότι, σε ό,τι εξαρτιόταν από αυτούς, «ένα στόμα που ψεύδεται καταστρέφει την ψυχή». Η δική σου όμως μακροθυμία υπερίσχυσε, παρέχοντας τη δυνατότητα ελεύθερης απολογίας, ώστε να μπορέσουν να καταδικαστούν και αυτοί ως φιλόνεικοι και συκοφάντες. Αυτά, λοιπόν, σχετικά με τον ευσεβέστατο αδελφό σου, μακαρίας μνήμης· διότι μπορείς, σύμφωνα με τη σοφία που σου έχει δοθεί από τον Θεό, να συμπεράνεις τα πολλά από αυτά τα λίγα, και να αντιληφθείς την κατασκευασμένη κατηγορία.

Αφού λοιπόν καταδικάστηκαν και γι' αυτήν, σε ποια άραγε απολογία μας σύρουν πάλι μετά από αυτά; Διότι αυτό έχουν μελετήσει και αυτή την επιδίωξη έχουν, όπως βλέπω, να τα ανακινούν όλα και να προκαλούν θόρυβο. Ίσως, λέγοντας πολλά, να σε παροξύνουν κάποτε εναντίον μας· είναι δίκαιο όμως τέτοιους ανθρώπους και να τους αποστρέφεται κανείς και να τους μισεί, επειδή θεωρούν ότι, όπως είναι οι ίδιοι, έτσι είναι και εκείνοι που τους ακούν, και νομίζουν ότι οι διαβολές τους μπορούν να έχουν ισχύ και ενώπιόν σου. Βέβαια, κάποτε ίσχυσε η διαβολή του Δωήκ εναντίον των ιερέων του Θεού· όμως εκείνος που την άκουσε, ο Σαούλ, ήταν άδικος. Και η Ιεζάβελ, επίσης, συκοφαντώντας μπόρεσε να βλάψει τον θεοσεβέστατο Ναβουθαί· αλλά και αυτός που την άκουσε, ο Αχαάβ, ήταν πονηρός και αποστάτης. Ο αγιώτατος Δαυίδ όμως, του οποίου μιμητής αρμόζει να είσαι και όλοι το εύχονται, τέτοιου είδους ανθρώπους ούτε τους δεχόταν, αλλά και τους αποστρεφόταν σαν λυσσασμένα σκυλιά, λέγοντας: «Αυτόν που καταλαλεί κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εξεδίωκα». Διότι τηρούσε την εντολή που λέει: «Δεν θα αποδεχθείς μάταιη φήμη».

Αυτόν που καταλαλεί κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εξεδίωκα. Τις δε κρυφές κατηγορίες δεν τις αποδεχόμουν, αλλά εκείνους που αποπειρώνταν να το πράξουν αυτό τους απομάκρυνα. Με εκείνον που είχε υπερήφανο βλέμμα και άπληστη καρδιά, με αυτόν δεν συνέτρωγα. Ούτε βέβαια καθιστούσα ομοτράπεζούς μου εκείνους που διακατέχονταν από αλαζονεία και πλεονεξία.

Ερώτηση ΚΣΤ΄. Αυτός που καταλαλεί τον αδελφό του, ή ακούει κάποιον που καταλαλεί και τον ανέχεται, τίνος πράγματος είναι άξιος; Απόκριση. Αφορισμού, και οι δύο. Διότι, «εκείνον που καταλαλούσε κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εκδίωκα». Και αλλού έχει ειπωθεί: «Μην ακούς με ευχαρίστηση αυτόν που καταλαλεί, για να μην εξολοθρευθείς».

Και ως προς αυτό, πάλι, θα μιμηθούμε την κατά σάρκα γέννηση· πρώτον μεν, αλλάζοντας τον τόπο και μεταβάλλοντας τον τρόπο της ζωής μας, με το να ενδυναμωθεί πνευματικά ο εσωτερικός άνθρωπος, ώστε να μπορούμε να λέμε: «Το δικό μας πολίτευμα βρίσκεται στους ουρανούς»· περιφέροντας το μεν σώμα σαν σκιά πάνω στη γη, διαφυλάσσοντας δε την ψυχή να συμπολιτεύεται με τα επουράνια. Έπειτα δε, αλλάζοντας και εκείνους με τους οποίους συναναστρεφόμαστε πάνω στη γη, καθώς ο μεν Δαβίδ λέει: «Εκείνον που κατηγορούσε κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εξέδιωκα. Με άνθρωπο που είχε υπερήφανο βλέμμα και άπληστη καρδιά, με αυτόν δεν συνέτρωγα. Τα μάτια μου ήταν στραμμένα στους πιστούς της γης, για να κάθονται αυτοί μαζί μου· όποιος πορευόταν σε άμεμπτη οδό, αυτός με υπηρετούσε. Δεν κατοικούσε μέσα στο σπίτι μου αυτός που φερόταν με υπερηφάνεια. Όποιος έλεγε άδικα λόγια, δεν παρέμενε μπροστά στα μάτια μου», και σε άλλα σημεία παρομοίως· ο δε Απόστολος παραγγέλλει αυστηρότερα, ότι «Εάν κάποιος που ονομάζεται αδελφός είναι πόρνος, ή πλεονέκτης, ή ειδωλολάτρης, ή υβριστής, ή μέθυσος, ή άρπαγας, με έναν τέτοιον ούτε καν να συντρώγετε».

B f. 400, H f. 459 b) Καρπός αγιοπρεπούς διανοίας είναι το να αποφεύγει κανείς τους πονηρούς· απόδειξη δε έσχατης πονηρίας είναι το να κακολογεί τους αδελφούς του. [<Με υπερήφανο βλέμμα.> Διότι υπάρχουν μέσα μας πάρα πολλά ψυχικά πάθη· ένα όμως είναι το πλέον παράλογο από τα άλλα και αφόρητο σε όλους, το οποίο πολεμά και ο ίδιος ο Θεός· αυτό είναι η υπερηφάνεια, η οποία έχει ως αδελφή και σύντροφό της την πλεονεξία, δηλαδή το να πλεονεκτεί κανείς με απληστία. Αυτά τα δύο είναι βάραθρα των ψυχών και πύλες του ολέθρου, και άξια της ακοίμητης φλόγας.

«Αυτόν που καταλαλεί κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εξδίωκα». Και τον άνθρωπο, λέει, αλλά και τον λογισμό που μου υποβάλλει κάτι πονηρό εναντίον κάποιου, τον απέβαλα από την καρδιά μου, σαν σκυλί που δαγκώνει ύπουλα. Διότι ο ενάρετος, επειδή αγαπά να έχει παρρησία στα πάντα, όπως ακριβώς αποστρέφεται όσα γίνονται στα κρυφά ως άξια ντροπής, έτσι δεν ανέχεται και το να λέει ή να ακούει κρυφά κάτι εναντίον κάποιου. Διότι αυτό αποτελεί γνώρισμα ανθρώπου κακοήθους και ανελεύθερου, και επικρέμαται κίνδυνος στην πράξη αυτή, καθώς η Γραφή λέει: «Μην αγαπάς να καταλαλείς, για να μην εξολοθρευτείς»· και, «Μην καταλαλείτε ο ένας τον άλλον, αδελφοί, για να μην πέσετε υπό κρίση».

Το τι είναι η καταλαλιά πρέπει να παραδοθεί σε γενικές γραμμές· διότι δεν αποτελεί καταλαλιά το να μιλάει κανείς με οποιονδήποτε τρόπο για κάποιον εν κρυπτώ και εν αγνοία του. Συχνά, βέβαια, μιλάμε άσχημα για κάποιον που απουσιάζει, όχι επειδή επιθυμούμε να τον κακολογήσουμε, αλλά επειδή λυπόμαστε για το ότι ίσως είναι φαύλος· και επιδιώκουμε να λέμε όσα τον αφορούν σε εκείνους που, όπως κι εμείς, ενδιαφέρονται γι' αυτόν και νοιάζονται από φιλική διάθεση. Αυτός, λοιπόν, που μιλά με αυτόν τον τρόπο εναντίον κάποιου απόντος, δεν είναι κατάλαλος. Αντιθέτως, κατάλαλος είναι αυτός που επιδιώκει με ευχαρίστηση να μιλάει εναντίον του, χωρίς να θλίβεται για το ότι εκείνος έπραξε τέτοια πράγματα, αλλά μάλλον χαιρόμενος. Τα όσα, δηλαδή, τον αφορούν τα λέει σε εκείνους που τον μισούν, και οι οποίοι μπορούν να τα φανερώσουν, διαδίδοντάς τα σε πολλούς άλλους. Τι νόημα έχει, όμως, να προστίθεται η λέξη «κρυφά», εφόσον είναι φανερό ότι κάθε τέτοια κατηγορία γίνεται στα κρυφά;

«Μην αποδεχτείς», λέει, «μάταιη φήμη»· δεν είπε «μην πιστέψεις», αλλά «μην αποδεχτείς». Γι' αυτό και ο Προφήτης λέει: «Έδιωχνα εκείνον που κακολογούσε»· δεν είπε: «Δεν τον πίστευα» ή «Δεν αποδεχόμουν τα λεγόμενα», αλλά ότι τον απομάκρυνα σαν να ήταν εχθρός. Πες σε εκείνον που κακολογεί: «Αν έχεις να επαινέσεις κάποιον, ανοίγω τα αυτιά μου για να δεχθώ τα μύρα· αν θέλεις να μιλήσεις άσχημα, φράζω την είσοδο στα λόγια σου· διότι δεν ανέχομαι να δέχομαι κοπριά και βούρκο». Αποστόμωνε εκείνον που κακολογεί στα αυτιά σου, για να μη διαπράξεις μαζί του διπλή αμαρτία, αφενός εθίζοντας τον εαυτό σου σε ολέθριο πάθος και αφετέρου μη σταματώντας τον από το να φλυαρεί κατά του πλησίον. Μη δίνεις την ακοή σου στη γλώσσα του καταλάλου, μήτε τη γλώσσα σου στην ακοή του φιλόψογου, μιλώντας ή ακούγοντας με ευχαρίστηση εναντίον του πλησίον, για να μην εκπέσεις από την αγάπη και βρεθείς ξένος προς την αιώνια ζωή. Διαφέρει δε η κατάκριση, η εξουδένωση και η καταλαλιά. Διότι καταλαλιά είναι το να πεις εναντίον κάποιου, όπως, ότι: «Ο τάδε είπε ψέματα» ή «οργίστηκε» ή «πόρνευσε» ή κάτι παρόμοιο· διότι μίλησε εμπαθώς για το αμάρτημα του αδελφού. Κατάκριση όμως είναι το να πεις ότι: «Ο τάδε είναι ψεύτης, πόρνος, οξύθυμος»· διότι, να, κατέκρινε την ίδια τη διάθεση της ψυχής του, και εξέδωσε απόφαση για ολόκληρο τον βίο του λέγοντας ότι είναι τέτοιου είδους άνθρωπος· επειδή άλλο είναι να πεις «οργίστηκε», και άλλο το «είναι οξύθυμος».

Επιστολή προς εκείνους που δυσπιστούν ως προς την ορθόδοξη πίστη του, η οποία ζητήθηκε από τους εν Σεβαστεία. Μας πληροφόρησαν ορισμένοι από τους ομόψυχους αδελφούς για τη δυσφήμηση που εξυφαίνεται εναντίον μας από εκείνους που μισούν την ειρήνη, καταλαλούν κρυφά τον πλησίον τους και δεν φοβούνται το φοβερό και μέγα κριτήριο Εκείνου που έχει προειδοποιήσει ότι θα ζητηθεί λόγος ακόμη και για τα αργά λόγια κατά την προσδοκώμενη εξέταση της ζωής μας. Λένε, δηλαδή, ότι οι διαθρυλούμενες εναντίον μας κατηγορίες συνίστανται στο ότι εμείς φρονούμε τα αντίθετα από εκείνους που εξέθεσαν στη Νίκαια την ορθή και υγιαίνουσα πίστη, και ότι δεχθήκαμε στην κοινωνία της καθολικής Εκκλησίας, ακρίτως και ανεξετάστως, όσους συγκροτούσαν άλλοτε σύναξη στην Άγκυρα στο όνομα του Μάρκελλου. Προκειμένου, λοιπόν, να μην υπερισχύσει το ψεύδος της αλήθειας, διατυπώσαμε μέσω άλλων γραμμάτων επαρκή απολογία για τις κατηγορίες που μας προσάπτουν, και διαβεβαιώσαμε ενώπιον του Κυρίου ότι ούτε από την πίστη των αγίων Πατέρων έχουμε παρεκκλίνει, ούτε πράξαμε κάτι ακρίτως και ανεξετάστως όσον αφορά την προσθήκη στην εκκλησιαστική κοινωνία εκείνων που προέρχονταν από τη σύναξη του Μάρκελλου. Αντιθέτως, πράξαμε τα πάντα αφού οι ορθόδοξοι αδελφοί και συλλειτουργοί της Ανατολής μάς επέτρεψαν να αποφασίσουμε για τους ανθρώπους αυτούς και συναίνεσαν στα πεπραγμένα.

Επιστολή προς όσους δυσπιστούν για την ορθόδοξη πίστη του, η οποία ζητήθηκε από τους πιστούς της Σεβάστειας. Μας πληροφόρησαν μερικοί από τους ομόψυχους αδελφούς για τη συκοφαντία που εξυφαίνεται εναντίον μας από εκείνους που μισούν την ειρήνη, καταλαλούν κρυφά τον πλησίον τους και δεν φοβούνται το φοβερό και μέγα κριτήριο Εκείνου, ο οποίος έχει διακηρύξει ότι θα ζητήσει λόγο ακόμη και για τα ανώφελα λόγια κατά την αναμενόμενη εξέταση της ζωής μας. Μας ανέφεραν, λοιπόν, ότι οι κατηγορίες που θρυλούνται εναντίον μας είναι οι εξής: ότι εμείς έχουμε αντίθετα φρονήματα από εκείνους που διατύπωσαν στη Νίκαια την ορθή και υγιαίνουσα πίστη, και ότι κάναμε δεκτούς στην κοινωνία της Καθολικής Εκκλησίας, άκριτα και ανεξέταστα, εκείνους που κάποτε συγκροτούσαν σύναξη στην Άγκυρα στο όνομα του Μαρκέλλου. Για να μην επικρατήσει, λοιπόν, το ψεύδος κατά της αλήθειας, μέσω άλλης επιστολής συντάξαμε επαρκή απολογία για τις κατηγορίες που μας αποδόθηκαν, και διαβεβαιώσαμε ενώπιον του Κυρίου ότι ούτε παρεκκλίναμε από την πίστη των αγίων Πατέρων ούτε πράξαμε κάτι άκριτα και ανεξέταστα ως προς εκείνους που προσήλθαν στην εκκλησιαστική κοινωνία από τη σύναξη του Μαρκέλλου. Τουναντίον, τα πράξαμε όλα, αφού οι ορθόδοξοι αδελφοί και συλλειτουργοί της Ανατολής μάς επέτρεψαν να αποφασίσουμε για τους ανθρώπους αυτούς και συναίνεσαν στα πεπραγμένα.

Ψαλμός του Δαβίδ. Ο ψαλμός, [λέγει], αφιερώνεται στον Χριστό· είναι προτροπή για εκείνους που αγωνίζονται για τον Θεό. Έλεος: Ο πιστός κατά Θεόν άνθρωπος έχει πάντοτε στην καρδιά του το έλεος και την αλήθεια του Θεού. Θα ψάλλω: Ο πιστός άνθρωπος, συμπορευόμενος πάντοτε με την ψαλμωδία και την προσευχή, καθαρίζει την οδό του από κάθε μώμο, προσμένοντας τον Κύριό του, πότε θα έλθει, όπως έχει γραφτεί. Πορευόμουν: Δηλαδή ποτέ δεν σκέφθηκα κακία για τον Θεό μου μέσα στο σκήνωμά μου· διότι οίκος του ανθρώπου είναι το ίδιο του το σώμα. Και η καρδιά, επίσης, είναι οίκος των λογισμών. Δεν προέθεσα: Ο τέλειος άνθρωπος εξορίζει πάντοτε από τη διάνοιά του κάθε παρανομία και δεν αποδέχεται καμία κακία, αλλά η καρδιά παραμένει καθαρή. Εκείνους που πράττουν: Εννοεί τον Χριστό· διότι εμίσησε τους Ιουδαίους ως παραβάτες του νόμου και όλους όσους παραβαίνουν το θέλημα του Θεού. Δεν προσκολλήθηκε: Αναφέρεται στον Χριστό· διότι η καρδιά του είναι αψευδής ως προς την αλήθεια. Όταν απομακρυνόταν: Διότι από τον αγαθό και ορθό άνθρωπο ο διάβολος πάντοτε φεύγει μακριά, μη βρίσκοντας τόπο σε αυτόν. Αυτόν που καταλαλεί: Τον Ιούδα, που συνωμότησε κατά του Κυρίου (του Χριστού), τον απέβαλε από τη μαθητεία. Στον υπερήφανο: Ο Ιούδας, επειδή νόσησε από υπερηφάνεια και αγάπησε τη φιλαργυρία, δεν αξιώθηκε της συμβίωσης με τον Θεό. Οι οφθαλμοί: Διότι και οι οφθαλμοί του Θεού επιβλέπουν ακατάπαυστα τους αγίους· επειδή αυτοί είναι οι κάτοικοι της αληθινής γης.

Είναι φοβερό βέβαια να καταλαλεί κανείς έστω και τον οποιονδήποτε· γι' αυτό λέει ο Δαβίδ: «Εκείνον που καταλαλούσε κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εξεδίωκα»· είναι όμως πιο φοβερό να καταλαλεί τον κύριο· διότι τιμωρία ακολουθεί αυτόν που καταλαλεί· αλλά το πιο φοβερό από όλα είναι να καταλαλεί τον Θεό, επειδή ο Θεός είναι για εμάς και πατέρας και κύριος και τροφός, και κατέχει καθετί που θα μπορούσες να αναφέρεις από ευεργεσία ή εξουσία. Πρέπει λοιπόν, είτε από φόβο για την εξουσία του, είτε από αγάπη για την ευεργεσία του, να απέχουμε από τη λοιδορία εναντίον του. Τι ακριβώς όμως καταλαλούσαν;

Και όπως ακριβώς ένα στραβό ραβδί δεν μπορεί να ενωθεί με ένα ίσιο, έτσι και με αυτόν που ζει με ακακία δεν μπορούν να συνδεθούν εκείνοι που έχουν διεστραμμένη καρδιά. «Όταν ο πονηρός απομακρυνόταν από εμένα, δεν τον γνώριζα.» Διότι αυτός που μπροστά μας κακολογεί κάποιον άλλον, δεν θα διστάσει να κακολογήσει και εμάς μπροστά σε άλλους. Και πρέπει ένας τέτοιος άνθρωπος δικαιολογημένα να αποδιώκεται ως κοινός εχθρός, εφόσον μιμείται τον δράκοντα στον παράδεισο, ο οποίος, αφού κακολόγησε τον Θεό, εξαπάτησε την Εύα. «Σε άνθρωπο με υπερήφανο μάτι.» Δεν σύναπτα, λέει, μαζί τους καμία σχέση φιλίας.

Για ποιον άραγε λόγο; Επειδή εκείνος που κακολογεί τους άλλους παροργίζει τον Δεσπότη. Αντίθετα, εκείνος που επικρίνει τον εαυτό του, Τον εξευμενίζει και Τον συμφιλιώνει· και τον μεν δίκαιο τον καθιστά δικαιότερο, τον δε αμαρτωλό τον απαλλάσσει από τις κατηγορίες και τον καθιστά άξιο συγχωρήσεως. Γνωρίζοντας, λοιπόν, αυτά, ας μην περιεργαζόμαστε τα ξένα σφάλματα, αλλά τα δικά μας· ας ανοίξουμε τη συνείδησή μας, ας αναλογιστούμε ολόκληρη τη ζωή μας, ας εξετάσουμε με προσοχή καθένα από τα αμαρτήματά μας, και όχι μόνο να μην κακολογούμε τους άλλους, αλλά ούτε να ακούμε άλλους να κακολογούν. Διότι και για τούτο υφίσταται ενοχή και μεγίστη τιμωρία. Διότι λέει: «Μην αποδεχθείς μάταιη φήμη». Δεν είπε: «Μην πιστέψεις σε μάταιη φήμη», αλλά «Μήτε να τη δεχθείς»· φράξε τα αυτιά σου, απόκλεισε την είσοδο στην κατηγορία, δείξε ότι εσύ που ακούς είσαι εχθρός και πολέμιος αυτού που κακολογεί, όχι λιγότερο από αυτόν που κατηγορείται. Μιμήσου τον προφήτη που λέει τα εξής: «Εκείνον που καταλαλούσε κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εξέδιωκα».

Και ας φράζουμε με ασφάλεια τα αυτιά μας, ώστε να μην αποδεχόμαστε μάταια λόγια, όπως ακριβώς παρήγγειλε ο μακάριος Μωυσής λέγοντας: «Μην αποδεχθείς μάταιη ακοή»· και πάλι ο μακάριος Δαβίδ έλεγε: «Εκείνον που κατηγορούσε κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εξεδίωκα». Είδες, αγαπητέ, πόση αγρυπνία μας χρειάζεται, πόσος κόπος για την αρετή; Πώς, αν αμεληθεί έστω και ένα μικρό μέρος, επιφέρει επάνω μας ολόκληρο τον κίνδυνο; Γι' αυτό και αλλού φώναζε ο μακάριος Δαβίδ, ελέγχοντας εκείνον που πράττει κάτι τέτοιο: «Καθόσουν και κατηγορούσες τον αδελφό σου, και έβαζες σκάνδαλο εναντίον του γιου της μητέρας σου». Εάν με αυτόν τον τρόπο περιτειχίσουμε όλα μας τα μέλη, θα μπορέσουμε να κινητοποιηθούμε προς τα έργα της αρετής, και τη μεν γλώσσα να την απασχολούμε με δοξολογίες και ύμνους προς τον Θεό των συμπάντων, τη δε ακοή με την ακρόαση και τη μελέτη των θείων λογίων, τη διάνοια με την κατανόηση των πνευματικών διδαγμάτων, και τα χέρια όχι για αρπαγή και πλεονεξία, αλλά για ελεημοσύνη και εκτέλεση αγαθών πράξεων, και τα πόδια όχι προς τα θέατρα, τις ιπποδρομίες και τα επιβλαβή θεάματα, αλλά προς την εκκλησία, τους ευκτήριους οίκους και τις λάρνακες των αγίων μαρτύρων, προκειμένου, αποκομίζοντας τη δική τους ευλογία, να καταστήσουμε τους εαυτούς μας ακατανίκητους στις παγίδες του διαβόλου.

Και ο μακάριος Παύλος γράφοντας αναφωνούσε: Εσύ γιατί κρίνεις τον αδελφό σου; Και ο Χριστός δίνοντας εντολή στους μαθητές του, και διδάσκοντας το πλήθος των Ιουδαίων, τους γραμματείς τους και τους Φαρισαίους, έλεγε: Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε. Γιατί λοιπόν, λέει, αρπάζεις προώρως το αξίωμα του δικαστή; Γιατί προκαταλαμβάνεις εκείνη τη φοβερή ημέρα; Θέλεις να είσαι κριτής; Γίνε κριτής του εαυτού σου και των δικών σου σφαλμάτων. Κανείς δεν σε εμποδίζει. Διότι έτσι και τις δικές σου αμαρτίες θα διορθώσεις, και καμία βλάβη δεν θα υποστείς από αυτή την πράξη. Εάν όμως, εγκαταλείποντας τα δικά σου, κάθεσαι να κρίνεις τους άλλους, δεν αντιλαμβάνεσαι ότι συγκεντρώνεις για τον εαυτό σου βαρύτερα τα φορτία των αμαρτιών. Γι' αυτό, σας παρακαλώ, ας αποφεύγουμε με κάθε τρόπο το να καταδικάζουμε τους πλησίον μας. Διότι, ακόμη κι αν δεν κατέχεις τη δικαστική εξουσία, εντούτοις με την κρίση σου τον καταδίκασες και τον κατέστησες ένοχο για το αμάρτημα, χωρίς να έχεις λάβει καμία απόδειξη, αλλά πολλές φορές εξαιτίας μιας απλής υποψίας και συκοφαντίας. Γι' αυτόν τον λόγο και ο μακάριος Δαβίδ αναφωνούσε λέγοντας: Εκείνον που κακολογεί κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εξεδίωκα.

Και θα βρεις εκεί πολύ περισσότερα φιλοσοφημένα διδάγματα από αυτά· όπως, για παράδειγμα, ότι δεν πρέπει να κακολογούμε. «Αυτόν που κακολογεί», λέει, «κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εκδίωκα». Ποιος είναι ο ύμνος των επουρανίων, τι λένε τα Χερουβίμ, το γνωρίζουν οι πιστοί. Τι έλεγαν οι άγγελοι κάτω; «Δόξα εν υψίστοις Θεώ». Γι' αυτόν τον λόγο, μετά τις ψαλμωδίες ακολουθούν οι ύμνοι, ως κάτι το τελειότερο: «Με ψαλμούς», λέει, «με ύμνους, με ωδές πνευματικές, ψάλλοντας με τη χάρη μέσα στις καρδιές σας προς τον Θεό». Με αυτό εννοεί είτε ότι ο Θεός μας τα έδωσε αυτά κατά χάριν, είτε εννοεί τις ωδές που ψάλλονται εν χάριτι, είτε να νουθετούμε και να διδάσκουμε τους εαυτούς μας εν χάριτι, είτε ότι κατείχαν αυτά τα χαρίσματα μέσω της χάριτος, είτε αποτελεί επεξήγηση.

ΣΤ΄. Έχοντας λοιπόν αυτά κατά νουν, ας φροντίζουμε τα μέλη μας και ας μην ακονίζουμε τη γλώσσα μας ο ένας εναντίον του άλλου, ούτε να προφέρουμε λόγια καταποντισμού, υποσκάπτοντας την υπόληψη του πλησίον μας, και, σαν να βρισκόμαστε σε πόλεμο και μάχη, να χτυπάμε και να χτυπιόμαστε. Ποιο είναι άλλωστε το όφελος της νηστείας ή της αγρυπνίας, όταν η γλώσσα μεθά και τρέφεται από τράπεζα πιο ακάθαρτη και από σκυλίσια κρέατα, γινόμενη αιμοβόρα, και αναβλύζει βούρκο, και κάνει το στόμα οχετό ακαθαρσιών, ή μάλλον πολύ πιο βδελυρό από αυτόν; Διότι εκείνο που εξέρχεται από τον οχετό μολύνει το σώμα· ενώ εκείνο που εξέρχεται από το στόμα πολλές φορές έπνιξε την ψυχή. Αυτά δεν τα λέω από ενδιαφέρον για εκείνους που κακολογούνται αδίκως (διότι εκείνοι είναι άξιοι ακόμη και για στεφάνια, όταν υπομένουν γενναία όσα λέγονται εις βάρος τους), αλλά για εσάς που τα λέτε. Διότι αυτόν που κακολογείται αδίκως τον μακαρίζουν οι Γραφές, ενώ αυτόν που κακολογεί τον αποβάλλουν από τα ιερά μυστήρια, ή μάλλον και από τους ίδιους τους περιβόλους των ναών· «Αυτόν που καταλαλεί», λέει, «κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εκδίωκα»· και προσθέτει ότι ο τέτοιος άνθρωπος είναι ανάξιος και για την ανάγνωση των ιερών βιβλίων. «Γιατί, άραγε», λέει, «εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου και πιάνεις τη διαθήκη μου στο στόμα σου;» Έπειτα, εκθέτοντας την αιτία, λέει: «Καθισμένος καταλαλούσες εναντίον του αδελφού σου». Και σε αυτό το σημείο μεν δεν διευκρίνισε εάν πρόκειται για αλήθειες ή για ψέματα· αλλού όμως απαγόρευσε ακόμη και αυτό, αποδεικνύοντας ότι, ακόμη και αν λες την αλήθεια, δεν επιτρέπεται σε εσένα να τα λες αυτά.

Είμαι έτοιμος για την υποδοχή της παρουσίας σου. Πότε θα έλθεις προς εμένα; Προχώρησε ανεμπόδιστα, Δέσποτά μου, δεν θα βρεις σε εμένα οδό κακίας. Διότι πορευόμουν με ακακία στην καρδιά μου, στο μέσο του οίκου μου. Και για να γνωρίσεις ότι ήταν έτοιμος, εφαρμόζοντας κάθε δικαιοσύνη, άκουσέ τον να εξαγγέλλει τα έργα του με γλυκιά φωνή: Πορευόμουν, λέγει, με ακακία στην καρδιά μου, στο μέσο του οίκου μου. Δεν έθετα προ των οφθαλμών μου πράγμα παράνομο· αυτούς που διέπρατταν παραβάσεις τους εμίσησα. Δεν προσκολλήθηκε σε εμένα διεστραμμένη καρδιά· τον πονηρό, όταν απομακρυνόταν από εμένα, δεν τον εγνώριζα. Εκείνον που κακολογούσε κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εξεδίωκα. Με αυτόν που είχε υπερήφανο βλέμμα και άπληστη καρδιά, δεν συνέτρωγα.

Διότι και αυτή η καταλαλιά ονομάζεται διαβολική, λαμβάνοντας τη φυσική της ονομασία από εκείνον που τη γέννησε, όταν κανείς παραδίδεται στην καταλαλιά και υποδουλώνεται στον διάβολο, διαπράττοντας τα έργα της συκοφαντίας. Εκείνος όμως που δεν αποδέχεται έναν τέτοιον άνθρωπο, αφενός ελευθερώνει τον εαυτό του από αυτήν τη μάταιη αμαρτία, αφετέρου αποτρέπει αυτόν που αμαρτάνει από το να προσάπτει άδικη κατηγορία εναντίον του πλησίον· καθιστά δε ελεύθερο από την κατηγορία και εκείνον που κακολογείται· και γίνεται πρόξενος ειρήνης και καθοδηγητής φιλίας, επειδή βδελύσσεται την προαίρεση του κακολόγου. Ας μάθουμε κι εμείς, βδελυσσόμενοι αυτό το έργο, να λέμε: «Εκείνον που κακολογούσε κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εξεδίωκα».

Για να μάθεις όμως, αγαπητέ, πώς η καταλαλιά δεν παράγει καμία απολύτως αλήθεια, πρόσεξε την ίδια την ονομασία της λέξης, κάνοντας τη διάκριση και με το ρητό που ακολουθεί. Διότι η μεν καταλαλιά είναι διδάσκαλος της κατηγορίας· το δε «κρυφά», αποδεικνύει το ψευδές του πράγματος και την έλλειψη παρρησίας. Εάν βεβαίως πρόκειται για αλήθεια, είναι καλό να ελέγχεις κάποιον κατά πρόσωπο και με παρρησία να ειρηνοποιείς· εάν όμως αυτό γίνεται κρυφά, προβάλλεις μια ψευδή κατηγορία, δημιουργώντας κακή υποψία εις βάρος του πλησίον, μη μπορώντας μάλιστα να αποδείξεις αυτά που προφέρεις. Είναι καλό λοιπόν να διώχνουμε μακριά τον κατάλαλο ως ψεύτη και λωποδύτη, ώστε να μην ταράζουμε την ειρηνική ψυχή και διά της καταλαλιάς την κάνουμε εχθρική προς τον πλησίον. «Εκείνον, λοιπόν, που καταλαλεί κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εξέδιωκα. Με εκείνον που έχει υπερήφανο βλέμμα και άπληστη καρδιά, με αυτόν δεν συνέτρωγα». Και για το ότι η υπερηφάνεια είναι μισητή και στον ίδιο τον Θεό, άκουσε τη Γραφή που λέει: «Ο Θεός αντιτάσσεται στους υπερήφανους, στους ταπεινούς όμως δίνει χάρη». Και πάλι αλλού: «Είναι μισητή η υπερηφάνεια ενώπιον του Κυρίου και των ανθρώπων». Και, «Γιατί υπερηφανεύεται το χώμα και η στάχτη;» Και σε πολλά σημεία θα βρεις ότι η υπερηφάνεια είναι βδελυρή και εξαιρετικά μισητή.

Έτσι, λοιπόν, και εδώ λέει: «Με άνθρωπο που έχει υπερήφανο βλέμμα και άπληστη καρδιά, με αυτόν δεν συνέτρωγα»· καθώς η υπερηφάνεια είναι εξαιρετικά βλαβερή και επιζήμια, όχι μόνο για εκείνον που την έχει ενστερνιστεί, αλλά και για εκείνον που έστω και για λίγο την υποκρίνεται. Συνέδεσε δε τον άπληστο στην καρδιά με τον υπερήφανο, επειδή είναι κοινή η προαίρεση και των δύο, δηλαδή τόσο εκείνου που επαίρεται εις βάρος του πλησίον, όσο και εκείνου που ομοίως συμπεριφέρεται με απληστία εις βάρος του πλησίον.

ε'. Είναι καλό λοιπόν, αγαπητοί, να αποβάλουμε την υπερηφάνεια και να αναλάβουμε την ταπεινοφροσύνη, για να μην ακούσουμε: «Όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί», αλλά να ακούσουμε: «Όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί». Να αρκεστούμε δε στη σύμμετρη αυτάρκεια, και να μην παρεκκλίνουμε από τη δικαιοσύνη εξαιτίας της απληστίας της καρδιάς, για να μην ακούσουμε: «Εξαιτίας του πλήθους της αδικίας σου αποκαλύφθηκαν τα οπίσθιά σου, ώστε να παραδειγματιστούν οι φτέρνες σου». Ας αποφύγουμε λοιπόν και τον τρόπο ζωής των υπερηφάνων και των άπληστων στην καρδιά, ώστε, λόγω της συνήθειας της συναναστροφής μαζί τους, να μη γίνουμε μιμητές της κακίας τους. Ας ασκούμαστε λοιπόν στο να πράττουμε και να λέμε: «Με άνθρωπο που έχει υπερήφανο βλέμμα και άπληστη καρδιά, με αυτόν δεν συνέτρωγα». Και αυτά λέγονται ως εκ προσώπου του δικαίου· πάλι δε, το Άγιο Πνεύμα, δίνοντας την απάντηση ως εκ προσώπου του Θεού, λέει: «Τα μάτια μου είναι στραμμένα προς τους πιστούς της γης, ώστε να συγκαθίσουν μαζί μου». Διότι αληθώς τα μάτια του Θεού βρίσκονται πάνω στους πιστούς, προσέχοντάς τους, ώστε να μη βρεθούν εκτός της αλήθειας. Εάν δε επιθυμείς να μάθεις πόσο αληθινό είναι αυτό που έχει ειπωθεί, αναλογίσου τους μακάριους αποστόλους, και δες ότι αυτοί ήταν πιστοί της γης, με αποτέλεσμα μέσω της δικής τους πίστης ολόκληρη η οικουμένη να γεμίσει από το κήρυγμα της σωτηρίας. «Διότι σε ολόκληρη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους».

Έπειτα ας εξετάσουμε τα εξής. Τι λέει; «Εκείνος που πορευόταν σε άμεμπτη οδό, αυτός με υπηρετούσε. Δεν κατοικούσε μέσα στον οίκο μου όποιος ενεργούσε με υπερηφάνεια· όποιος μιλούσε άδικα, δεν στερεωνόταν ενώπιον των οφθαλμών μου». Στην καύχηση του δικαίου και ο Θεός ανταποκρίνεται παρομοίως, και παραθέτει ότι τέτοιοι πρέπει να είναι εκείνοι που έχουν πορευθεί σύμφωνα με την πίστη. Λέει, δηλαδή: «Εκείνος που πορευόταν σε άμεμπτη οδό, αυτός με υπηρετούσε». Διότι εγώ τέτοιους εκλέγω ως λειτουργούς, αυτούς που πορεύονται σε άμεμπτη οδό, και δεν αποκλίνουν ούτε προς τα δεξιά ούτε προς τα αριστερά, ούτε σφάλλουν σε ό,τι αφορά την οδό της δικαιοσύνης και της αλήθειας. Διότι, «μακάριοι είναι οι άμεμπτοι στην οδό τους, όσοι πορεύονται σύμφωνα με τον νόμο του Κυρίου». Έναντι, λοιπόν, της φωνής που ειπώθηκε από τον προφήτη: «Θα ψάλω και θα πορευθώ με σύνεση σε οδό άμεμπτη», εδώ λέει: «Εκείνος που πορευόταν σε άμεμπτη οδό, αυτός με υπηρετούσε». Και πάλι, καθώς λέει: «Πορευόμουν με ακακία στην καρδιά μου, μέσα στον οίκο μου» και «Με εκείνον που είχε υπερήφανο βλέμμα και άπληστη καρδιά, με αυτόν δεν συνέτρωγα», ο Θεός ανταποκρίνεται λέγοντας: «Δεν κατοικούσε μέσα στον οίκο μου όποιος ενεργούσε με υπερηφάνεια», αλλά και «Όποιος μιλούσε άδικα», λέει, «δεν στερεωνόταν ενώπιον των οφθαλμών μου». Διότι, όπως εκεί λέει: «Αυτόν που καταλαλούσε κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εξεδίωκα», έτσι και εδώ αναφέρει: «Όποιος μιλούσε άδικα, δεν στερεωνόταν ενώπιον των οφθαλμών μου».

Διότι τίποτα δεν ανατρέπει τόσο πολύ τη ζωή των ανθρώπων, όσο το να πιστεύει κανείς γρήγορα στους λογισμούς. Αυτό έλεγε προφητεύοντας και ο προφήτης Δαβίδ: «Αυτόν που κακολογούσε κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εξεδίωκα». Είδες πώς δεν υπήρχε άγνοια στον Σωτήρα όταν είπε, «Πού τον έχετε βάλει;», όπως ακριβώς δεν υπήρχε ούτε στον Πατέρα όταν είπε στον Αδάμ, «Πού είσαι;», ή στον Κάιν, «Πού είναι ο αδελφός σου ο Άβελ;», ή στο «Θα κατέβω να δω αν ενεργούν σύμφωνα με την κραυγή τους που έρχεται προς εμένα· και αν όχι, για να το μάθω»; Επομένως, είναι πλέον ώρα να παραταχθούμε απέναντι σε εκείνους που ισχυρίζονται ότι ο Χριστός προσευχήθηκε από αδυναμία για να αναστήσει τον Λάζαρο. Σας παρακαλώ λοιπόν, αγαπητοί, να προσέξετε με κάθε ακρίβεια. Πέθανε λοιπόν ο Λάζαρος, και ο Ιησούς δεν βρισκόταν σε εκείνους τους τόπους, αλλά στη Γαλιλαία, και έλεγε στους μαθητές του: «Ο Λάζαρος ο φίλος μας έχει κοιμηθεί». Εκείνοι όμως, νομίζοντας ότι μιλάει για τον φυσικό ύπνο, του λένε: «Κύριε, αν έχει κοιμηθεί, θα γίνει καλά». Τότε ο Ιησούς τους λέει ξεκάθαρα: «Ο Λάζαρος πέθανε». Έρχεται λοιπόν ο Σωτήρας στα Ιεροσόλυμα, στον τόπο όπου βρισκόταν ο Λάζαρος, και τον συναντά η αδελφή του Λαζάρου, και του λέει: «Κύριε, αν ήσουν εδώ, δεν θα είχε πεθάνει ο αδελφός μου». «Αν ήσουν εδώ». Ασθενείς, ω γυναίκα.

Προτρέπω δε όχι μόνο εκείνους που κακολογούν, αλλά και εκείνους που ακούν άλλους να κακολογούνται, να φράζουν τα αυτιά τους και να μιμούνται τον προφήτη που λέει: «Εκείνον που καταλαλεί κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εξεδίωκα».

Διότι εκείνος που δεν έχει κατορθώσει απολύτως τίποτα, ραθυμεί και αποθαρρύνεται γρήγορα· ενώ εκείνος που έχει τη συνείδηση ότι εκπλήρωσε έστω και μία κάποια εντολή, αντλώντας ελπίδα από αυτήν, θα προχωρήσει πάλι με μεγαλύτερη προθυμία στις υπόλοιπες· έπειτα, αφού κατακτήσει άλλη μία, θα μεταβεί σε επόμενη. Διότι, αν στα χρήματα, όσα περισσότερα αποκτά κανείς, τόσο περισσότερα επιθυμεί, πολύ περισσότερο θα μπορούσε να δει κανείς να συμβαίνει αυτό στα πνευματικά κατορθώματα. Γι' αυτόν τον λόγο σας παρακαλώ και σας ικετεύω, να μην θυμάστε αυτά μου τα λόγια μόνο κατά τη σημερινή ημέρα, αλλά και στο σπίτι και στην αγορά, και όπου κι αν περνάτε τον χρόνο σας. Μακάρι να μου ήταν δυνατόν να βρίσκομαι διαρκώς μαζί σας, και τότε δεν θα χρειαζόμουν αυτή τη μακροσκελή επίπληξη· τώρα όμως, επειδή αυτό δεν είναι εφικτό, αντί για εμένα να θυμάστε τα λόγια μου· και όταν κάθεστε στο τραπέζι, να φαντάζεστε ότι εισέρχομαι και στέκομαι δίπλα σας, και σας επαναλαμβάνω αυτά ακριβώς που σας λέω τώρα εδώ. Και όπου κι αν γίνει συζήτηση ανάμεσά σας για εμένα, αντί για οτιδήποτε άλλο, να θυμάστε αυτήν την εντολή· και να μου αποδώσετε αυτήν την ανταμοιβή για την αγάπη μου προς εσάς. Και τούτο προτρέπουμε, όχι μόνο σε όσους κακολογούν, αλλά και σε εκείνους που ακούν άλλους να κακολογούν: να φράζουν τα αυτιά τους και να μιμούνται τον προφήτη που λέει: «Εκείνον που κακολογούσε κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εξέδιωκα». Και πες προς εκείνον που κατηγορεί.

Αφού διδαχθήκαμε αυτά μέσα στην εκκλησία, ας μισήσουμε τους άρπαγες, ας ασκήσουμε τις αρετές, ας αποφύγουμε την κακία, ας επιδείξουμε ζήλο για την αγάπη, ας απομακρυνθούμε από την ηδονή, ας αγκαλιάσουμε την αγνεία, ας αποστραφούμε τον δόλο και ας γίνουμε κοινωνοί της απλότητας. Διότι, όπως λέει, «εκείνον που καταλαλεί κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εξεδίωκα». Ας αναδείξουμε τους εαυτούς μας σε καρποφόρο γη, αναβλαστάνοντας τον βλαστό της δικαιοσύνης, προσφέροντας τον καρπό της φιλανθρωπίας, της σωφροσύνης και συνάμα της επιείκειας, προσφέροντας στον Θεό τον ώριμο βότρυ της εξομολογήσεως. Διότι, λέει, «όταν τα κάνετε όλα αυτά, να πείτε ότι είμαστε δούλοι αχρείοι». Αυτή είναι η φωνή του Δεσπότη Χριστού. Σε Αυτόν ανήκει η δόξα και το κράτος, μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, στους αιώνες. Αμήν.

Ότι δεν πρέπει να κακολογούμε: «Αυτόν που καταλαλεί κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εξεδίωκα». Και πολλά περισσότερα τέτοια φιλοσοφημένα δόγματα θα βρεις σε αυτό. Διότι δεν πραγματεύεται μόνο τα παρόντα, αλλά και τα μέλλοντα, καθώς και τα ορατά, αλλά και την αόρατη κτίση. Θέλεις να μάθεις και για τον ουρανό, αν παραμένει ως έχει ή αν μεταβάλλεται; Σου απαντά με σαφήνεια και θα σου πει ότι «οι ουρανοί θα παλιώσουν σαν ένδυμα, και σαν πανωφόρι θα τους τυλίξεις εσύ, ο Θεός, και θα αλλαχθούν».

ΛΟΓΟΣ Ι'. Περί καταλαλιάς. Κανένας από τους συνετούς δεν θα φέρει αντίρρηση, νομίζω, ότι η καταλαλιά γεννιέται από το μίσος και τη μνησικακία· γι' αυτό και τοποθετήθηκε στη σειρά μετά τους προγόνους της. Η καταλαλιά είναι γέννημα του μίσους· λεπτή αλλά και βαριά νόσος, κρυμμένη και αφανής βδέλλα, που απομυζά και εξαφανίζει το αίμα της αγάπης· υποκρισία της αγάπης· πρόξενος ρυπαρότητας και βάρους στην καρδιά· αφανισμός της αγνείας. Όπως υπάρχουν νεάνιδες που πράττουν τα κακά εντελώς αδιάντροπα, υπάρχουν όμως και άλλες που με τρόπο κρυφό και δήθεν σεμνό διαπράττουν χειρότερα από τις πρώτες, έτσι μπορεί να δει κανείς να συμβαίνει και με τα πάθη της ατιμίας. Οι περισσότερο ύπουλες νεάνιδες, δηλαδή η υποκρισία, η πονηρία, η λύπη, η μνησικακία και η καταλαλιά της καρδιάς, άλλα μεν παρουσιάζουν φαινομενικά, σε άλλα δε αποβλέπουν. Άκουσα κάποιους να καταλαλούν και τους επέπληξα, και οι εργάτες αυτοί του κακού αποκρίθηκαν προς απολογίαν τους το εξής: ότι το κάνουν αυτό δήθεν από αγάπη και ενδιαφέρον για εκείνον τον οποίο καταλαλούν. Εγώ όμως τους απάντησα: Σταματήστε, τους είπα, αυτού του είδους την αγάπη, για να μη βγει ψεύτης εκείνος που έχει πει: «Εκείνον που καταλαλεί κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εξεδίωκα». Εάν λες ότι τον αγαπάς, προσεύχου κρυφά για αυτόν και μην εμπαίζεις τον άνθρωπο· διότι αυτός ο τρόπος είναι δεκτός από τον Κύριο. Και ας μη σου διαφεύγει το εξής, ώστε οπωσδήποτε να συνέλθεις και να μην κρίνεις αυτόν που σφάλλει: Ο Ιούδας βρισκόταν στον χορό των μαθητών, ενώ ο ληστής στον χορό των φονιάδων· και είναι θαυμαστό πώς μέσα σε μια στιγμή συνέβη η αντιμετάθεσή τους.

ΤΙΤΛΟΣ ΙΒ΄. — Περί διαβολής: ότι δεν πρέπει να αποδεχόμαστε άκριτα τη διαβολή. «Δεν θα αποδεχθείς μάταιη φήμη.» «Εκείνον που καταλαλεί κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εξεδίωκα.» Αυτός που διαβάλλει τον πλησίον του, έφαγε σάρκες αδελφικές, πληγώνοντας την υπόληψή του, και διαπράττοντας μύρια άλλα κακά διά του λόγου. Συμβουλεύω όχι μόνο αυτούς που κακολογούν, αλλά και αυτούς που ακούν τους άλλους να κακολογούν, να φράζουν τα αυτιά τους και να μιμούνται τον Προφήτη που λέει: «Εκείνον που καταλαλεί κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εξεδίωκα.» Πες προς τον πλησίον: Αν έχεις να επαινέσεις και να εγκωμιάσεις κάποιον, ανοίγω τα αυτιά μου, για να δεχθώ τα μύρα· αν όμως θέλεις να κακολογήσεις, φράζω την είσοδο στα λόγια.

ΤΙΤΛΟΣ Βʹ. —Περί καταλαλιάς· και ότι η καταλαλιά είναι ψευδής λόγος που λέγεται εναντίον κάποιου. Η Μαριάμ και ο Ααρών μίλησαν εναντίον του Μωυσή εξαιτίας της Αιθιοπίσσας γυναίκας την οποία είχε πάρει ο Μωυσής, επειδή ακριβώς είχε πάρει Αιθιόπισσα γυναίκα. Και είπαν: «Μήπως ο Κύριος μίλησε μόνο στον Μωυσή; Δεν μίλησε και σε εμάς ο Κύριος;» Και είπε ο Κύριος προς αυτούς: «Ακούστε τον λόγο μου, και οι δύο. Εάν υπάρξει ανάμεσά σας προφήτης του Κυρίου, σε αυτόν θα γίνω γνωστός μέσα από όραμα, και θα του μιλήσω στον ύπνο του. Δεν συμβαίνει όμως το ίδιο με τον δούλο μου τον Μωυσή· αυτός είναι πιστός σε όλον τον οίκο μου. Στόμα με στόμα θα του μιλήσω, φανερά και όχι με αινίγματα, και αυτός είδε τη δόξα του Κυρίου. Γιατί, λοιπόν, δεν φοβηθήκατε να μιλήσετε εναντίον του δούλου μου, του Μωυσή;» Και οργίστηκε σφόδρα ο Κύριος· και ιδού, η Μαριάμ έγινε λεπρή, λευκή σαν το χιόνι. «Ας γίνουν άλαλα τα δόλια χείλη», και τα λοιπά. «Κάθεσαι και μιλάς εναντίον του αδελφού σου», και τα λοιπά. «Καταλάλησαν εναντίον του Θεού και είπαν», και τα λοιπά. «Αυτόν που καταλαλεί κρυφά τον πλησίον του», και τα λοιπά. «Αυτός που λαλεί άδικα δεν θα σταθεί ορθός ενώπιόν μου», και τα λοιπά. «Μην αγαπάς να καταλαλείς, για να μην εξολοθρευτείς», και τα λοιπά. «Φυλαχτείτε από τον ανώφελο γογγυσμό, και συγκρατήστε τη γλώσσα σας από την καταλαλιά· διότι ο κρυφός λόγος δεν πηγαίνει χαμένος.» «Μην καταλαλείτε ο ένας τον άλλον, αδελφοί. Εκείνος που καταλαλεί τον αδελφό του ή κρίνει τον αδελφό του, καταλαλεί τον νόμο και κρίνει τον νόμο. Εάν δε κρίνεις τον νόμο, δεν είσαι πλέον τηρητής του νόμου, αλλά κριτής.»

Μακάριος είναι ο άνθρωπος που έχει έτσι αξιωθεί να ζει και να πορεύεται τόσο στον οίκο του όσο και σε κάθε καιρό και τόπο και πράξη. Αυτός λέει με ξεχωριστό τρόπο: «Δεν προσκολλήθηκε σε εμένα καρδιά σκολιά», δηλαδή διεστραμμένη και εξαιρετικά φιλόκακη, «όταν απομακρυνόταν από εμένα ο πονηρός, δεν τον γνώριζα». Εκείνος που έχει φτάσει στην ακακία και την απάθεια, δεν θα γνωρίζει πώς και πότε το πονηρό εισήλθε σε αυτόν και εξήλθε, διότι «δεν ζει για τον εαυτό του, αλλά ζει μέσα του ο Χριστός». «Αυτόν που καταλαλούσε κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εξεδίωκα· με άνθρωπο που έχει υπερήφανο μάτι και άπληστη καρδιά, με αυτόν δεν συνέτρωγα», επειδή η υπερηφάνεια και η απληστία είναι εκ διαμέτρου τα χείριστα πάθη. Πώς ο απαθής θα μοιραστεί το τραπέζι ενός άπληστου και υπερήφανου; Διότι ποια κοινωνία υπάρχει μεταξύ του απαθούς και του εμπαθούς; «Τα μάτια μου είναι στραμμένα στους πιστούς της γης, για να κάθονται μαζί μου». Όσο δεν αρμόζει να έχει κανείς κοινωνία με υπερηφάνους και απλήστους, τόσο αρμόζει να συγκαθόμαστε με πιστούς και ενάρετους. «Εκείνος που πορεύεται σε άμεμπτη οδό, αυτός με υπηρετούσε», δηλαδή, ανάλογα με το προσωπικό του φρόνημα ο καθένας χρησιμοποιεί και υπηρέτη, ο μεν άμεμπτος άμεμπτους, ο δε μοχθηρός και πλεονέκτης ή και φιλαμαρτήμων θα επιλέξει και τους υπηρέτες σύμφωνα με το δικό του φρόνημα, προς εκπλήρωση των θελημάτων που πηγάζουν από τα πάθη του. «Δεν κατοικούσε μέσα στον οίκο μου εκείνος που ενεργούσε με υπερηφάνεια, ούτε εκείνος που μιλούσε άδικα προόδευε μπροστά στα μάτια μου».

Και αυτό δεν θα το παρουσιάσουμε απλώς με δικά μας λόγια, αλλά, με τη βοήθεια του Θεού, θα παραστήσουμε το νόημα του ρητού μέσα από τις διατάξεις της Αγίας Γραφής. Διότι, όταν κάποιοι κάθονται και φέρνουν στη μέση τα σφάλματα των άλλων και αρχίζουν να εξερευνούν τα αμαρτήματά τους, εγώ θα έλεγα ότι αυτά είναι λόγια μομφής και λοιδορίας, ή μάλλον καταλαλιάς, όπως το «καθισμένος καταλαλούσες εναντίον του αδελφού σου» και ότι «αυτόν που καταλαλεί κρυφά τον πλησίον του» και τα εξής. Δεν θα το ονόμαζα όμως αυτό κρίση, εκτός εάν τα λόγια αυτού που καταλαλεί εισαγάγουν τον διαβληθέντα σε κρίση, δηλαδή σε δικαστήριο εξουσιαστών. Τότε πράγματι τον κατέκρινε παραδίδοντας τον αδελφό σε δικαστήριο, και πρόκειται και ο ίδιος, είτε πρόσκαιρα είτε και αιώνια, να λάβει την ανάλογη ανταπόδοση και να κριθεί. «Τότε», λέει, «όταν είδε ο Ιούδας ότι καταδικάστηκε» («τότε», πότε; τότε αφότου παρέδωσε τον Χριστό σε χέρια ανόμων) «όταν είδε ότι καταδικάστηκε, μεταμελήθηκε και είπε: Αμάρτησα παραδίδοντας αθώο αίμα». Και αν εκείνος, λέγοντας το «αμάρτησα», δεν ωφελήθηκε καθόλου και, πετώντας τα τριάκοντα αργύρια, έφυγε και από την πολλή του απελπισία απαγχονίστηκε, τι δεν θα πάθουν όσοι προδίδουν πολλούς σε βασανιστήρια και νομίζουν ότι δεν έχουν πράξει απολύτως κανένα κακό; Διότι «με όποιο κρίμα κρίνετε, θα κριθείτε».

Πρέπει να εξορίζεται από τους σωζομένους η αιτία της απώλειας· διότι «θα εξολοθρεύσεις όλους όσοι λαλούν το ψεύδος», λέει εν Πνεύματι ο προφήτης προς τον Θεό. Ολέθρια είναι η καταλαλιά, και πρέπει να απομακρύνεται εκείνος που τη μετέρχεται· διότι λέει: «αυτόν που κακολογεί κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εξεδίωκα».

Εάν δε ποτέ άκουγε κάποιους να τους κατακρίνουν με οποιονδήποτε λόγο ή πράξη, όχι μόνο δεν το ανεχόταν, αλλά και αποξενωνόταν από αυτούς όπως από φίδια, επαναλαμβάνοντάς τους συνεχώς τα λόγια του ψαλμωδού και λέγοντας: «Αυτόν που καταλαλεί κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εξεδίωκα. Διότι κανένας αγαθός», έλεγε, «δεν προφέρει κάτι πονηρό από το στόμα του, ιδίως εναντίον αγίων πατέρων», υπενθυμίζοντάς τους πάντοτε μέσα από πολλές άλλες γραφές την αγανάκτηση του Θεού για ένα τέτοιο αμάρτημα, και εξαιρετικά από το γεγονός της καταλαλιάς της Μαριάμ εναντίον του Μωυσή. Και ήταν ευθύς και ωφέλιμος προς όλους όσους τον συναντούσαν.