Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 101:1

Προσευχή του πτωχού, όταν ολιγοψυχήσει και εκχέει τη δέησή του ενώπιον του Κυρίου. ΡΑ΄. Υπόθεση. Ο κατά Θεόν πτωχός, δηλαδή ο χορός των προφητών, ο οποίος είναι γεμάτος από λύπη για την καταστροφή του πρώτου λαού, προσέρχεται στον Κύριο υπέρ αυτού, δηλαδή του λαού, αναπέμποντας δεήσεις με νηστεία και δάκρυα, ώστε να ελεηθεί και αυτός ο λαός. Κηρύττει επίσης και την κλήση των εθνών, η οποία συντελέστηκε κατά την επιφάνεια του Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού.

Ο νεʹ, Όταν τον συνέλαβαν οι αλλόφυλοι στη Γεθ· ο νστʹ, Όταν αυτός διέφευγε από το πρόσωπο του Σαούλ στο σπήλαιο· ο νηʹ, Όταν έστειλε ο Σαούλ και φύλαξε τον οίκο του, για να τον θανατώσει· ο νθʹ, Όταν πυρπόλησε τη Μεσοποταμία της Συρίας, και τη Συρία Σωβάλ, και επέστρεψε ο Ιωάβ, και πάταξε στην κοιλάδα των Αλών δώδεκα χιλιάδες· ο ξβʹ, Όταν αυτός βρισκόταν στην έρημο της Ιδουμαίας· ο ξεʹ, Της Αναστάσεως· ο ξθʹ, Εις ανάμνηση, για να με σώσει ο Κύριος· ο οʹ, Των υιών του Αδάμ [του Ιωναδάβ] των πρώτων που αιχμαλωτίστηκαν· ο οαʹ, Εις τον Σολομώντα· ο οεʹ, Προς τον Ασσύριο· ο πζʹ, Υπέρ Μαελέθ του αποκριθήναι· ο ϟαʹ, Για την ημέρα του Σαββάτου· ο κγʹ, Της μιας των Σαββάτων· ο ϟβʹ, Για την ημέρα του προσαββάτου, όταν κατοικήθηκε η γη· ϟγʹ, Τετράδι Σαββάτων· ο ϟεʹ, Όταν οικοδομείτο ο οίκος πριν από την αιχμαλωσία· ο ϟστʹ, Όταν η γη του αποκαθίστατο· ο ϟθʹ, Προς εξομολόγηση· ο ραʹ, Προσευχή για τον πτωχό, όταν κυριευθεί από ακηδία, και εκχύσει τη δέησή του ενώπιον του Κυρίου· ο ρμαʹ, Προσευχή, όταν αυτός βρισκόταν στο σπήλαιο· ο ρμγʹ, Προς τον Γολιάθ· ο ρναʹ, Αυτός ο ψαλμός είναι ιδιόγραφος του Δαβίδ, και βρίσκεται εκτός της αρίθμησης, όταν μονομάχησε με τον Γολιάθ.»

Μνημονεύει, λοιπόν, στην προσευχή του ο Δαβίδ τη χάρη του Θεού που ξεχύθηκε στα έθνη, εκφράζοντας τον θαυμασμό και την έκπληξή του για τη χάρη αυτή με τα εξής λόγια: «Δεν υπάρχει όμοιός σου ανάμεσα στους θεούς, Κύριε, και δεν υπάρχουν έργα όμοια με τα δικά σου. Όλα τα έθνη που δημιούργησες θα έρθουν και θα προσκυνήσουν ενώπιόν σου». Επειδή, λοιπόν, και ο ίδιος ευχόταν να αξιωθεί των ίδιων αγαθών, εύλογα παρεμβάλλει τη δική του προσευχή ανάμεσα στους ευαγγελικούς ψαλμούς. Αυτά, λοιπόν, ας λεχθούν σχετικά με τα προαναφερθέντα. Δεν πρέπει, ωστόσο, να αγνοούμε ότι υπάρχουν και αρκετοί άλλοι ψαλμοί που φέρουν την επιγραφή «Προσευχή»· αλλά ο συγκεκριμένος αναφέρεται με την προσθήκη «του Δαβίδ». Άλλος ψαλμός επιγράφεται: «Προσευχή του Μωυσή, ανθρώπου του Θεού»· και άλλος: «Προσευχή του πτωχού, όταν περιπέσει σε ακηδία και εκχέει ενώπιον του Κυρίου τη δέησή του». Αλλά, ως έχοντες υπερβεί τις προσευχές της Παλαιάς Γραφής, οι απόστολοι του Σωτήρα μας τον πλησίασαν και τον παρακαλούσαν να τους διδάξει πώς να προσεύχονται· και εκείνος τους διδάσκει, παραδίδοντας μια προσευχή κατάλληλη μόνο για τους ίδιους και τους ομοίους τους.

ΠΡΟΣΕΥΧΗ ΤΟΥ ΠΤΩΧΟΥ, ΟΤΑΝ ΠΕΡΙΠΕΣΕΙ ΣΕ ΑΚΗΔΙΑ, ΚΑΙ ΕΝΩΠΙΟΝ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΕΚΧΥΣΕΙ ΤΗ ΔΕΗΣΗ ΤΟΥ. 101ος. Κύριε, εισάκουσε την προσευχή μου, και η κραυγή μου ας έλθει προς εσένα. Μην αποστρέψεις το πρόσωπό σου από εμένα, και τα εξής. Επειδή η επιγραφή αναφέρει, «Προσευχή του πτωχού, όταν περιπέσει σε ακηδία, και ενώπιον του Κυρίου εκχύσει τη δέησή του», θα κατανοήσεις τον πτωχό που αναφέρεται εδώ, παραβάλλοντάς τον με εκείνον που μακαρίζεται, σύμφωνα με το χωρίο: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών». Θα ταίριαζε δε στον πτωχό που βρίσκεται σε ακηδία και το εξής: «Μακάριοι όσοι κλαίνε και πενθούν, διότι αυτοί θα παρηγορηθούν». Κάθε άνθρωπος, επομένως, που είναι αφιερωμένος στον Θεό, ο οποίος πτωχεύει στα πράγματα του βίου, ενώ πλουτίζει ενώπιον του Θεού, περιπίπτει σε ακηδία λυπούμενος, ή κατέχεται από αθυμία, σύμφωνα με την ερμηνεία του Συμμάχου, εξαιτίας της κακίας και της απώλειας των πολλών. Τέτοιος ήταν εκείνος που έλεγε: «Αλίμονό μου, διότι χάθηκε ο ευλαβής από τη γη, και αυτός που ζει με ευθύτητα ανάμεσα στους ανθρώπους δεν υπάρχει· όλοι δικάζονται για αίματα, ο καθένας καταθλίβει τον πλησίον του με θλίψη»· και εκείνος που είπε: «Δεν υπάρχει κανείς που να πράττει την καλοσύνη».

Όμως, εξαιτίας αυτών, ο φτωχός, κυριευμένος από ακηδία και αθυμία, επινοεί για τον εαυτό του ένα θεραπευτικό φάρμακο για το πάθος του. Αυτό ήταν η προσευχή προς τον Θεό, που αποτελούσε τη μόνη του παρηγοριά, μέσω της οποίας, ξεδιπλώνοντας την ψυχή του και προσφέροντας όλους τους λογισμούς του ενώπιον του Θεού, λέγεται ότι εκχέει τη δέησή του ενώπιον του Κυρίου ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο, τα λόγια του. Αλλά και ο κατά Θεόν φτωχός, δηλαδή ο χορός των προφητών, γεμάτος από λύπη για την καταστροφή του παλαιού λαού, προσέρχεται στον Κύριο, αναπέμποντας δεήσεις υπέρ του λαού με νηστεία και δάκρυα, προκειμένου να ελεηθεί και αυτός ο λαός.

II ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α΄ Αφού, λοιπόν, αυτά διευκρινίστηκαν με αυτόν τον τρόπο από εμάς, είναι πλέον καιρός να εξεταστεί και το ζήτημα των επιγραφών. Διότι και αυτές συμβάλλουν σε μεγάλο βαθμό στην πορεία μας προς την αρετή, όπως είναι δυνατόν να διαπιστώσει κανείς από το ίδιο το νόημα όσων αναγράφονται σε αυτές. Θα ήταν, όμως, αναγκαίο, πρώτα, πριν από τη βαθύτερη εξέταση των ψαλμών, να προβούμε εν συντομία σε μια συστηματική προσέγγιση των επιγραφών, ώστε να καταστεί απολύτως φανερό σε εμάς και μέσα από αυτές, ότι αποκλειστικός σκοπός αυτής της θεόπνευστης διδασκαλίας είναι να ανυψώσει τον νου προς το αληθινά μακάριο. Από τους ψαλμούς, λοιπόν, άλλοι μεν είναι εντελώς ανεπίγραφοι· και άλλοι, που σε εμάς φέρουν την επιγραφή του προφήτη, στους Εβραίους δεν την έχουν. Σε ορισμένους η επιγραφή είναι απλώς και μόνο το όνομα του Δαβίδ, ενώ σε άλλους, μαζί με το όνομα, αναγράφεται και κάτι άλλο, όπως: αίνος, ή ωδή, ή αίνεση, ή ψαλμός, ή συνέσεως, ή προσευχή, ή εξοδίου σκηνής, ή εγκαινισμού, ή εκστάσεως, ή εις ανάμνησιν, ή εις εξομολόγησιν, ή τω δούλω Κυρίου, ή τω Ιδιθούμ, ή τω Αιμάν τω Ισραηλίτη. Σε έτερους ψαλμούς η επιγραφή διαμορφώνεται με κάποιον συνδυασμό αυτών των ονομάτων ή λέξεων που συνάπτονται μεταξύ τους· διότι αποτελεί επιγραφή το: «ωδή ψαλμού» ή «ψαλμός ωδής» ή «ωδή» ή «ψαλμός» ή «εν ύμνοις ψαλμός» ή «εν ύμνοις συνέσεως» ή «προσευχής τω Δαβίδ» ή «προσευχής τω πτωχώ» ή «αίνος ωδής», ή οτιδήποτε παρόμοιο διαμορφώνεται μέσω συνδυασμού με το όνομα του Δαβίδ.

Το ίδιο θεωρώ ότι πρέπει να κατανοούμε και για την προσευχή, όταν ακούμε «προσευχή του Δαβίδ», ότι δηλαδή οφείλουμε να φροντίζουμε ώστε και ο δικός μας βίος να είναι σύμφωνος με τον δικό του, για να αποκτήσουμε την παρρησία της προσευχής. Το ίδιο ισχύει και για το «προσευχή του πτωχού, όταν περιπέσει σε ακηδία και εκχέει τη δέησή του ενώπιον του Κυρίου». Διότι έχουμε μεγάλη ανάγκη την κατά Θεόν ανάβαση, για να κατανοήσουμε ως προς τι είμαστε πτωχοί· επειδή δεν θα μπορούσαμε να φθάσουμε στο σημείο να επιθυμήσουμε τα αληθινά αγαθά, εάν δεν κατανοούσαμε τη δική μας πτωχεία ως προς αυτά. Απεναντίας, ο τόνος της προσευχής καθίσταται έμψυχος και ενδιάθετος, όταν γνωρίσουμε ως προς τι είμαστε πτωχοί και όταν περιπέσουμε σε ακηδία λόγω της αναβολής των όσων ποθούμε· και έτσι εκχέεται η δέησή μας μέσα από τα μάτια, χρησιμοποιώντας τα δάκρυα αντί για λόγια. Έτσι θα κατανοήσεις και το «Προσευχή του Μωυσή, ανθρώπου του Θεού», ότι δηλαδή δεν είναι δυνατόν να προσέλθει κανείς διαφορετικά προς τον Θεό μέσω της προσευχής, εάν δεν απομακρυνθεί από τούτο τον κόσμο και δεν γίνει αποκλειστικά άνθρωπος του Θεού.

«Προσευχή—την δέησή του» Ο λόγος ομιλεί (δηλώνει) περί του Χριστού, επειδή υπέμεινε τα πάντα εκ προσώπου του Αδάμ. Υπαινίσσεται δε και τα έθνη, και θρηνεί και για τον παλαιό λαό. «Εισάκουσον» Αυτή είναι η φωνή του Αδάμ. «Και η κραυγή» Οδυνηρή παράκληση προς τον Θεό. «Μη αποστρέψης» Μη με βδελυχθείς, λέγει, εμένα που έχω σαπεί από την παράβαση, αλλά σπλαχνίσου με. «Εν η αν ημέρα» Εκ προσώπου του ανθρώπου ο Χριστός βοά προς τον Πατέρα· διότι για τον άνθρωπο υπέμεινε διά του σταυρού. Ή ο Αδάμ, λέγει· διότι περίμενε την παρουσία (την ημέρα της παρουσίας) του Χριστού. «Ότι εξέλιπον» Διότι σαν σκιά και σαν καπνός θα διαλύονταν οι ημέρες του ανθρώπου, εάν δεν είχε έλθει ο Κύριος για να σώσει τον άνθρωπο. «Και τα οστά» Κατακομματιασμένα από την αμαρτία και την ξηρασία των ειδώλων· διότι δεν είχε ακόμη φανερωθεί η ζωογόνος χάρις (η πιότης) του βαπτίσματος. «Επλήγην» Από το χτύπημα των δαιμόνων, καθώς είναι γραμμένο: και τον άφησαν ημιθανή. Διότι οι δαίμονες δεν άφησαν τον άνθρωπο, δηλαδή τον Αδάμ, να αναζωογονηθεί (να δροσιστεί) με τη γνώση του Θεού. «Ότι επελαθόμην» Διότι από πολύ παλιά, λέγει, περίμενε ο Αδάμ τον μυστικό άρτο, αλλά η παράβαση προχωρούσε. «Από φωνής» Από την πολλή θλίψη, με την οποία έθλιψαν οι δαίμονες τον άνθρωπο. «Εκολλήθη» Στέναζε αθεράπευτα, σε βαθμό που έλιωναν οι σάρκες μαζί με τα οστά.

ΨΑΛΜΟΣ ΡΑʹ. Προσευχή του πτωχού, όταν καταβληθεί από ακηδία και εκχέει τη δέησή του ενώπιον του Κυρίου. αʹ. Ο ψαλμός περιέχει μεν προφητεία για την ταλαιπωρία του λαού των Ιουδαίων στη Βαβυλώνα και για την επιστροφή του από εκεί· ταυτόχρονα δε προαναγγέλλει και την κλήση και τη σωτηρία των εθνών. Ταιριάζει επίσης και σε καθέναν που παλεύει με κάποια συμφορά και ικετεύει να τύχει της θείας αρωγής.

γ΄. Δεν καταφρόνησε, λέει, σαν να ήταν αιχμάλωτοι και δούλοι, αλλά δέχθηκε την ικεσία και έδωσε την ελευθερία. Ως ταπεινούς δε, εννοεί τους ταπεινόφρονες, για τους οποίους ο Κύριος έλεγε: «Σε ποιον θα επιβλέψω, παρά στον πράο και ήσυχο, και σε εκείνον που τρέμει τους λόγους μου;» Υπαινίσσεται δε τους αποστόλους. Ή εννοεί και την προσευχή των προφητών που ταπεινώνουν τους εαυτούς τους, για τους οποίους έχει ειπωθεί το: «Προσευχή για τον πτωχό»· και για τη δέηση έλεγε: «Και ενώπιον του Κυρίου θα εκχύσει τη δέησή του», εξαιτίας της οποίας θα ανοικοδομήσει τη Σιών, και θα πράξει τα όσα έχουν ειπωθεί. «Ας γραφτεί αυτή για μια άλλη γενεά· και ο λαός που κτίζεται θα αινέσει τον Κύριο». Η προσευχή μέσω του ψαλμού και η επαγγελία που προφητεύεται για τα έθνη, σαν να έχει αποτυπωθεί σε στήλη, έχει δοθεί στους Ιουδαίους ώστε να διαφυλαχθεί για τον νέο λαό και για τη γενεά του Χριστού, κατά την οποία κτίσθηκαν τα έθνη μέσω της πίστεως· για τα οποία λέει και ο μακάριος Παύλος: «Εάν κάποιος είναι εν Χριστώ, είναι νέα κτίση». Και ο ίδιος ο θεσπέσιος Δαβίδ είπε στον εικοστό πρώτο ψαλμό: «Θα αναγγελθεί στον Κύριο η ερχόμενη γενεά, και θα αναγγείλουν τη δικαιοσύνη Του σε λαό που πρόκειται να γεννηθεί, τον οποίο εποίησε ο Κύριος». Εντός του ίδιου του Χριστού κτίζονται οι δύο, δηλαδή ο λαός που προέρχεται από τα έθνη και αυτός από την περιτομή, σε έναν καινό άνθρωπο.

ΚΑΘΙΣΜΑ ΔΕΚΑΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ Ψαλμός ρα' Προσευχή του πτωχού, όταν περιπέσει σε ακηδία και εκχέει ενώπιον του Κυρίου τη δέησή του. «Κύριε, εισάκουσε την προσευχή μου και η κραυγή μου ας έλθει προς εσένα· μην αποστρέψεις το πρόσωπό σου από εμένα, την ημέρα που βρίσκομαι σε θλίψη· κλίνε προς εμένα το αυτί σου· όποια ημέρα σε επικαλεστώ, άκουσέ με γρήγορα». Ο ψαλμός αυτός είναι κατάλληλος για προσευχή, όχι μόνο για τον Δαβίδ, αλλά και για όλους όσοι επιθυμούν να δεηθούν θερμά στον Θεό. «Διότι οι ημέρες μου χάθηκαν σαν τον καπνό, και τα οστά μου ξεράθηκαν σαν το φρύγανο».