Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 101:19

Ας γραφτεί τούτο για μια άλλη γενιά. Η προσευχή μέσω του ψαλμού, και η προφητευόμενη επαγγελία περί των εθνών, δίνεται στους Ιουδαίους σαν να έχει αποτυπωθεί σε στήλη, προκειμένου να διαφυλαχθεί για τον νέο Ισραήλ και για την κατά Χριστόν γενιά. Και ο λαός που δημιουργείται θα αινέσει τον Κύριο.

Ότι, λοιπόν, όσα έχουν από τη φύση τους κτιστή ουσία ονομάζονται κτίσματα και κτίζονται, αρκούν αυτά που ειπώθηκαν για υπενθύμιση, καθώς η Γραφή είναι πλήρης από τέτοια παραδείγματα. Ότι όμως η λέξη «έκτισε» και μόνο, όταν αναφέρεται, δεν σημαίνει οπωσδήποτε την ουσία και τη γένεση, φαίνεται από το γεγονός ότι ο μεν Δαβίδ ψάλλει: «Ας γραφτεί αυτό για την επόμενη γενεά, και ο λαός που κτίζεται θα αινέσει τον Κύριο»· και πάλι: «Καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ». Ο δε Παύλος στην προς Εφεσίους επιστολή λέει: «Καταργώντας τον νόμο των εντολών που συνίσταται σε διατάξεις, για να κτίσει τους δύο μέσα του σε έναν νέο άνθρωπο»· και πάλι: «Ντυθείτε τον νέο άνθρωπο, ο οποίος κτίστηκε κατά Θεόν με δικαιοσύνη και οσιότητα της αλήθειας». Διότι ούτε ο Δαβίδ μιλούσε για κάποιον λαό που κτίζεται ως προς την ουσία του, ούτε ευχόταν να λάβει κάποια άλλη καρδιά, διαφορετική από αυτήν που είχε· αντίθετα, υποδήλωνε την κατά Θεόν ανανέωση και ανακαίνιση. Ούτε βέβαια ο Παύλος φανέρωνε κάποιους δύο που κτίζονται ως προς την ουσία τους στον Κύριο, ούτε μας συμβούλευε να ενδυθούμε κάποιον άλλον άνθρωπο· αλλά, αφενός, ως «κατά Θεόν άνθρωπο» εννοούσε τον κατ' αρετήν βίο, και αφετέρου, ως εκείνους που «κτίζονται» εν Χριστώ υποδήλωνε τους δύο λαούς που ανακαινίζονται σε Αυτόν.

Διότι ο θάνατος ήταν ίδιον του σώματος· και όπως ακριβώς ο θάνατος είναι ίδιον του σώματος, έτσι και στη σωματική παρουσία θα ανήκε ως ίδιον το ρητό: «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του». Διότι, αφού ο Σωτήρας κτίστηκε με αυτόν τον τρόπο κατά σάρκα και έγινε η αρχή όσων ανακτίζονται, και αφού κατέχει ως δική μας απαρχή την ανθρώπινη σάρκα την οποία προσέλαβε, ακολούθως μετά από αυτόν κτίζεται και ο μελλοντικός λαός, καθώς λέει ο Δαβίδ: «Ας γραφτεί αυτό για άλλη γενεά, και ο λαός που κτίζεται θα αινέσει τον Κύριο»· και πάλι στον εικοστό πρώτο ψαλμό: «Θα αναγγελθεί στον Κύριο η επερχόμενη γενεά· και θα αναγγείλουν τη δικαιοσύνη του σε λαό που πρόκειται να γεννηθεί, τον οποίο εποίησε ο Κύριος». Διότι δεν πρόκειται πια να ακούσουμε το: «Εκείνη την ημέρα που θα φάτε από αυτό, θα πεθάνετε»· αλλά το: «Όπου είμαι εγώ, θα είστε και εσείς»· ώστε να μπορούμε να λέμε: «Διότι δικό του ποίημα είμαστε, κτισθέντες για έργα αγαθά».

Ότι λοιπόν όσα έχουν εκ φύσεως κτιστή ουσία ονομάζονται κτίσματα και λέγεται ότι κτίζονται, αρκεί να ειπωθούν αυτά ως υπενθύμιση, εφόσον η Αγία Γραφή είναι πλήρης από τέτοιες αναφορές. Ότι όμως η λέξη «έκτισε», όταν αναφέρεται μόνη της, δεν σημαίνει οπωσδήποτε την ουσία και τη γένεση, το δείχνει ο Δαβίδ που ψάλλει: «ας γραφτεί αυτό για άλλη γενεά, και ο λαός που κτίζεται θα αινέσει τον Κύριο»· και πάλι: «καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ». Ο δε Παύλος, στην προς Εφεσίους επιστολή, λέει: «καταργώντας τον νόμο των εντολών με τις διατάξεις του, για να κτίσει τους δύο στον εαυτό του σε έναν καινούργιο άνθρωπο»· και πάλι: «να ενδυθείτε τον καινούργιο άνθρωπο, ο οποίος κτίστηκε κατά Θεόν με οσιότητα και δικαιοσύνη της αλήθειας». Διότι ούτε ο Δαβίδ μιλούσε για κάποιον λαό που κτιζόταν ως προς την ουσία του, ούτε προσευχόταν να λάβει άλλη καρδιά από εκείνη που είχε, αλλά εννοούσε την κατά Θεόν ανανέωση και ανακαίνιση. Ούτε ο Παύλος δήλωνε ότι κτίζονταν ως προς την ουσία εν Κυρίω κάποιοι δύο, ούτε βέβαια μας συμβούλευε να ενδυθούμε κάποιον άλλον άνθρωπο· αντίθετα, ως κατά Θεόν άνθρωπο εννοούσε τον ενάρετο βίο, ενώ ως κτιζόμενους εν Χριστώ υποδήλωνε τους δύο λαούς που ανακαινίζονταν σε αυτόν.

Διότι εάν, όπως έχει λεχθεί, ονομάζεται «απαρχή» εξαιτίας της ανάστασης από τους νεκρούς και εξαιτίας αυτής είναι ο ίδιος η αρχή, η δε ανάσταση έλαβε χώρα τότε που, φορώντας τη δική μας σάρκα, παρέδωσε τον εαυτό του στον θάνατο για χάρη μας, καθίσταται προφανές ότι και το λεγόμενο από αυτόν «με έκτισε ως αρχή των οδών» δεν είναι δηλωτικό της ουσίας του, αλλά της ενσώματης παρουσίας του. Διότι ο θάνατος ήταν χαρακτηριστικό ίδιον του σώματος. Και όπως ο θάνατος είναι χαρακτηριστικό γνώρισμα του σώματος, κατά παρόμοιο τρόπο και το λεγόμενο «με έκτισε ως αρχή των οδών του» θα αποτελούσε ίδιον της σωματικής παρουσίας. Διότι, καθώς ο Σωτήρας κτίστηκε κατ’ αυτόν τον τρόπο κατά σάρκα και έγινε η αρχή αυτών που ανακτίζονται και έχει τη δική μας απαρχή, την ανθρώπινη σάρκα που προσέλαβε, κατά συνέπεια μετά από αυτόν κτίζεται και ο μελλοντικός λαός, σύμφωνα με τα λόγια του Δαβίδ: «Ας γραφτεί αυτό για μία άλλη γενεά, και ο λαός που κτίζεται θα αινέσει τον Κύριο». Και πάλι στον εικοστό πρώτο ψαλμό: «Θα αναγγελθεί στον Κύριο η επερχόμενη γενεά, και θα αναγγείλουν τη δικαιοσύνη του στον λαό που πρόκειται να γεννηθεί, τον οποίο εποίησε ο Κύριος». Διότι πλέον δεν θα ακούσουμε: «Την ημέρα που θα φάτε από αυτό, θα πεθάνετε», αλλά «Όπου είμαι εγώ, εκεί θα είστε και εσείς», ώστε να μπορούμε εμείς να λέμε: «Διότι δικό του ποίημα είμαστε, έχοντας κτιστεί» από αυτόν «για έργα αγαθά».

Του εν αγίοις πατρός ημών Αθανασίου, Περί Σαββάτων και Περιτομής, από την Έξοδο. «Και θα τηρούν οι υιοί του Ισραήλ τα Σάββατα, ώστε να τα εφαρμόζουν στις γενεές τους. Είναι αιώνια διαθήκη ανάμεσα σε εμένα και στους υιούς του Ισραήλ, είναι αιώνιο σημείο από μέρους μου, διότι σε έξι ημέρες δημιούργησε ο Κύριος τον ουρανό και τη γη, και την έβδομη ημέρα αναπαύθηκε». Αυτό αποτελεί σημείο για να γνωρίζουν την ημέρα της δημιουργίας, καθώς και το τέλος αυτής. Ήταν, λοιπόν, επόμενο, όσο βρίσκονταν σε ενέργεια τα έργα της κτίσεως, να τηρούν έως τότε στην Ιερουσαλήμ τα Σάββατα. Όταν όμως ήλθε η άλλη γενεά και ο λαός που τώρα δημιουργείται, σύμφωνα με το λεγόμενο: «Ας γραφεί αυτό για άλλη γενεά, και ο λαός που δημιουργείται θα αινέσει τον Κύριο», είναι ανάγκη ο λαός αυτός να μην τηρεί πλέον το τέλος της προηγούμενης κτίσης, αλλά να αναζητά την αρχή της δεύτερης κτίσης. Και ποια είναι αυτή, παρά εκείνη κατά την οποία αναστήθηκε ο Κύριος; Διότι έκτοτε έλαβε αρχή η καινή κτίση, για την οποία είπε ο Παύλος: «Ώστε, εάν κάποιος είναι εν Χριστώ, είναι καινή κτίση». Ο Θεός, λοιπόν, δημιουργώντας την προηγούμενη κτίση, αναπαύθηκε· γι' αυτό και το Σάββατο, την έβδομη ημέρα, τηρούσαν όσοι ανήκαν σε εκείνη τη γενεά. Η δεύτερη όμως κτίση δεν έχει τέλος· γι' αυτό και δεν αναπαύθηκε, αλλά εργάζεται μέχρι και τώρα. Επομένως, δεν τηρούμε ημέρα Σαββάτου όπως στην πρώτη κτίση, αλλά ελπίζουμε στα μελλοντικά Σάββατα των σαββάτων, όπου η καινή κτίση δεν λαμβάνει τέλος, αλλά φανερώνεται και αδιαλείπτως εορτάζει.

Και βέβαια, όταν πλέον ανέβαινε προς το σωτήριο πάθος, δεν ανέβηκε κρυφά, αλλά επιβαίνοντας σε πουλάρι, ως τύπο του νέου λαού, και έχοντας να προπορεύεται ένα αναρίθμητο πλήθος νηπίων, το οποίο εκπλήρωνε πάλι τον τύπο του λαού που επρόκειτο να γεννηθεί, για τον οποίο έχει γραφτεί: «Και ο λαός που θα δημιουργηθεί θα αινέσει τον Κύριο». Αναφωνούσαν δε και τα βρέφη που προπορεύονταν: «Ευλογημένος ο ερχόμενος εν ονόματι Κυρίου, ωσαννά εν τοις υψίστοις». Επομένως, με το να ανεβεί κρυφά, αποδεικνύει ότι ο Χριστός δεν προσήλθε στα Ιεροσόλυμα σε καμία περίπτωση για να συνεορτάσει, αλλά μάλλον για να συνομιλήσει μαζί τους· διότι, όπως ήδη προαναφέραμε, δεν απομακρύνεται ακόμη εντελώς από τον Ισραήλ, πριν παραδοθεί στον θάνατο, ώστε να φανεί ότι πλέον δικαίως πράττει κάτι τέτοιο.

Μτ 21, 7-9 〈Οδηγείται ο πώλος〉 από δύο μαθητές που απεστάλησαν από τον Χριστό· διότι τον υπηρετούν ως προς αυτό δύο τάγματα, οι προφήτες και οι απόστολοι, μέσω των οποίων σαγηνεύονται στην πίστη τα έθνη. Και φέρεται από κάποιο χωριό, ώστε και εξ αυτού να καταδείξει το αγροίκο φρόνημα των εθνών, τα οποία δεν ανατράφηκαν σύμφωνα με τον νόμο, αλλά έζησαν μάλλον παραμελημένα και άγρια, πλην όμως μεταστράφηκαν προς το ημερότερο· διότι αυτά τέθηκαν υπό τον Χριστό που τα διδάσκει. Αλλά και τα παιδιά, υψώνοντας «βαΐα φοινίκων», προέτρεχαν αυτού και μαζί με τους μαθητές συνέθεταν τη δοξολογία, ώστε και μέσω αυτών να δούμε τον νέο λαό, που προέρχεται από τα έθνη, σαν να είναι ζωγραφισμένος σε πίνακα· διότι έχει γραφτεί: «και λαός που δημιουργείται θα αινέσει τον Κύριο».

Διότι ανακαινιστήκαμε εν Χριστώ, επιστρέφοντας μέσω του αγιασμού στο αρχαίο κάλλος της φύσης μας, δηλαδή στο κατ' εικόνα αποβάλλοντας την παλαιότητα που προέρχεται από την αμαρτία και κάθε φαυλότητα. Και απεκδυθήκαμε τον παλαιό άνθρωπο, ο οποίος φθείρεται σύμφωνα με τις απατηλές επιθυμίες, και ενδυθήκαμε τον νέο, ο οποίος ανακαινίζεται κατ' εικόνα εκείνου που τον έκτισε. Πάντως, εν Χριστώ έγινε η ανάπλαση και η λεγόμενη καινή κτίση, την οποία δεν λάβαμε από φθαρτή σπορά, αλλά διά του ζωντανού και αιώνιου Λόγου του Θεού. Λοιπόν, τον λαό που έχει συγκεντρωθεί από τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα κάτω από τον ουρανό και έχει επικαλεστεί το όνομά μου, δεν τον κατασκεύασε κανείς άλλος, αλλά εγώ μάλλον στη δόξα μου τον κατασκεύασα, και τον έπλασα, και τον εποίησα. Και δόξα του Θεού και Πατρός θα μπορούσε κανείς να πει ότι είναι ο Υιός, διότι δι' αυτού και εν αυτώ δοξάζεται, και σύμφωνα με το «Εγώ σε δόξασα επί της γης», το οποίο ειπώθηκε σαφώς από αυτόν. Διότι βεβαιώνουμε ότι αναπλάστηκαν διά αυτού, όπως είπα, όσοι πίστεψαν σε αυτόν, έχοντας στις ψυχές τους να αστράφτει το κάλλος της θείας φύσης μέσω της συμμόρφωσης προς αυτόν. Κάτι τέτοιο είπε και ο θεσπέσιος Ψαλμωδός: «Θα αναγγελθεί στον Κύριο η επερχόμενη γενεά, και ο λαός που κτίζεται θα αινέσει τον Κύριο». Προσθέτοντας δε σε αυτά ότι «Και εξήγαγα λαό τυφλό», καθιστά προφανή την πέρα από κάθε λόγο και αληθινά αξιοθαύμαστη υπεροχή της δικής του δύναμης.

Επερχόμενη δε γενεά και δημιουργούμενο λαό ονομάζει σε πολλά σημεία εκείνους που επιστρέφουν από τα έθνη.

Έχει λεχθεί λοιπόν κάπου για την Ιερουσαλήμ διά της φωνής του Ιερεμία: «Ω ψεύτικη πόλη! Όλη καταδυνάστευση υπάρχει μέσα σε αυτήν. Όπως η δεξαμενή διατηρεί δροσερό το νερό, έτσι διατηρεί αυτή δροσερή την κακία της. Ασέβεια και ταλαιπωρία θα ακούγονται διαρκώς μέσα σε αυτήν, μπροστά στο πρόσωπό της». Είπε δε και κάποιος άλλος από τους άγιους προφήτες: «Και χτυπούσαν με τις γροθιές τους τα κεφάλια των φτωχών, και διέστρεψαν την οδό των ταπεινών». Θα χαρώ λοιπόν, λέει, για τον λαό μου, βλέποντάς τον να είναι εργάτης της αληθινής δικαιοσύνης. Διότι κανείς δεν θα δακρύσει ανάμεσά τους, προφανώς επειδή δεν θα αδικείται (δεν θα πέφτει θύμα πλεονεξίας)· και πάλι, κανείς δεν θα κραυγάσει, ως αδικημένος. «Και δεν θα υπάρξει εκεί, λέει, άωρος (νήπιο) και γέροντας που δεν θα συμπληρώσει τον χρόνο της ζωής του. Διότι ο νέος θα είναι εκατό ετών, ενώ ο αμαρτωλός που πεθαίνει σε ηλικία εκατό ετών, θα είναι επικατάρατος». Νομίζω δε εγώ ότι το νόημα της προφητείας θέλει να υποδηλώσει κάτι τέτοιο. Διότι φαίνεται να θεωρεί ως «άωρο» τον ακόμη νέο λαό που προέρχεται από τα έθνη, για τον οποίο λέει ο Δαβίδ: «Ο λαός που τώρα δημιουργείται θα αινέσει τον Κύριο»· προς αυτούς απευθύνεται και ο μαθητής του Χριστού, λέγοντας: «Σαν νεογέννητα βρέφη, να επιποθήσετε το λογικό και άδολο γάλα».

Άλλος δε ευαγγελιστής ανέφερε ότι και παιδιά, υψώνοντας βαΐα φοινίκων, έτρεχαν μπροστά του και τον δοξολογούσαν μαζί με τους μαθητές, ώστε και μέσω αυτών να δούμε τον νέο λαό που προέρχεται από τα έθνη, σαν να είναι ζωγραφισμένος σε πίνακα. Διότι έχει γραφτεί: «Και ο λαός που δημιουργείται θα αινέσει τον Κύριο.» —(I f. 106 b) Της κολάσεως δηλαδή, το εξώτερο σκοτάδι, το οποίο είναι ετοιμασμένο για τον διάβολο και τους αγγέλους του· αυτός είναι ο κλήρος των άσπλαχνων. <Και ενώ αυτός πορευόταν, κ.τ.λ.> (A f. 260) Ο Χριστός ανέβαινε στα Ιεροσόλυμα, για να υπομείνει τον σταυρό υπέρ της σωτηρίας και της ζωής όλων· και κάθισε πάνω στο πουλάρι. Τα πλήθη των Ιουδαίων τον προϋπαντούσαν, και μαζί τους ανήλικα παιδιά, και έσπευδαν να τον στεφανώσουν με πολλές επευφημίες και χειροκροτήματα. Διότι άλλοι μεν έστρωναν στον δρόμο τα ενδύματά τους, άλλοι δε, που είχαν ακόμη πολύ μικρή ηλικία, υψώνοντας ψηλά τα κλαδιά των φοινίκων, έψαλλαν ωδή στον Χριστό, λέγοντας: Ειρήνη στον ουρανό· επειδή ο Θεός δεν είναι πλέον σε πόλεμο μαζί μας, αλλά περπατά στη χώρα ημών των εχθρών του, και για τον λόγο αυτό δοξάζεται από τους αγγέλους· διότι ο άνω Βασιλιάς κατέβηκε κάτω, και δημιούργησε μία υπακοή. <Και μερικοί από τους Φαρισαίους μέσα από το πλήθος είπαν, κ.τ.λ.>

γ΄. Λαός, λοιπόν, που δημιουργείται, σύμφωνα τουλάχιστον με τη φωνή του Ψαλμωδού, νομίζω πως δεν είναι άλλος από τον νέο και εν Χριστώ λαό, δηλαδή, αυτόν που μέσω της πίστης μεταφέρθηκε στη δόξα του πρωτοτόκου, εφόσον παραγκωνίστηκε και ολίσθησε ο πρώτος Ισραήλ. Διότι αυτός που ήταν κεφαλή, δηλαδή αυτός που προείχε, έγινε ουρά, και ο προεγνωσμένος χαρακτηρίζεται ως επακόλουθο της κλήσης των άλλων. Διότι τέθηκαν στα μετόπισθεν και ακολουθούν πίσω από τα έθνη. Επομένως, ο εν Χριστώ λαός μέσω της πίστης είναι υποσκελιστής, και θεωρείται ότι ανήκει στην τάξη του θεσπέσιου Ιακώβ. Θα μπορούσε δε να νοηθεί ως απαρχή αυτού του γένους, ο χορός των αγίων αποστόλων, οι οποίοι μεν προήλθαν από το αίμα και το γένος του Ισραήλ· επειδή όμως πλούτισαν με την εν Χριστώ πίστη, και φόρεσαν σαν κάποιο στέφανο τη χάρη του Αγίου Πνεύματος, ήρθαν σε ρήξη με τους ομοεθνείς τους.

Προς αυτούς δε ο Χριστός είπε: «Γιατί και εσείς παραβαίνετε την εντολή του Θεού χάριν της παραδόσεώς σας; Διότι ο Θεός είπε: Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου, για να ευημερήσεις· εσείς όμως λέτε: Όποιος πει στον πατέρα ή στη μητέρα του "Κορβάν", δηλαδή, "δώρο προς τον Θεό είναι αυτό με το οποίο θα μπορούσες να ωφεληθείς από εμένα", δεν είναι υποχρεωμένος να τιμήσει τον πατέρα του ή τη μητέρα του, και έτσι ακυρώσατε την εντολή του Θεού χάριν της παραδόσεώς σας.» Ακούς πώς, έχοντας γίνει μαθητές άλλων δασκάλων και έχοντας επιλέξει να φρονούν και να πράττουν αντίθετα από αυτά που θεωρεί σωστά ο νομοθέτης, θα μπορούσαν να αποκαλυφθούν πολύ εύκολα; Επομένως, η Συναγωγή των Ιουδαίων έχει εκπορνευτεί, αλλά η αγνή και άμωμη παρθένος, η απαλλαγμένη από κάθε σπίλο και ρυτίδα, δηλαδή η Εκκλησία, υπόσχεται να διατηρήσει σεπτό και αλώβητο προς τον Χριστό τον τύπο της συζυγίας, λέγοντας: «Ο αγαπημένος μου ανήκει σε εμένα, και εγώ σε εκείνον.» Επομένως, ως εικόνα της ιουδαϊκής Συναγωγής, ας προβάλουμε την παλλακίδα του Ιακώβ, εννοώ τη Βάλλα, με την οποία συνευρέθηκε ο Ρουβήν, δηλαδή ο πρωτότοκος λαός· προπάντων επειδή το όνομα Βάλλα ερμηνεύεται ως "πεπαλαιωμένη", και το Ρουβήν ως "υιός βεβηλώσεως". Διότι η Συναγωγή των Ιουδαίων έχει παλαιωθεί και γεμίσει ρυτίδες· αντιθέτως, αναφύτρωσε ο νέος και γεμάτος πίστη λαός. Και για αυτόν τον λαό ας ψάλλει περιχαρής ο Δαβίδ: «Ο λαός που δημιουργείται θα αινέσει τον Κύριο.»

Και βέβαια ο θεσπέσιος άγγελος Γαβριήλ ήταν αυτός που, όταν ευαγγελιζόταν στην αγία Παρθένο τον τρόπο της ενανθρώπησης του Μονογενούς, είπε: «Μη φοβάσαι, Μαριάμ· διότι βρήκες χάρη παρά τω Θεώ. Και ιδού, θα συλλάβεις στη μήτρα σου και θα γεννήσεις υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Ιησού. Αυτός θα είναι μέγας, και Υιός του Υψίστου θα ονομαστεί.» Μήπως λοιπόν μόνο το υπόλειμμα της Συναγωγής των Ιουδαίων κληρονόμησε τις επαγγελίες και εισήλθε στην ιερή γη; Κάθε άλλο βέβαια. Αλλά προχώρησε μαζί του ο νέος και εν πίστει λαός. Διότι ο Θεός των όλων υποσχόταν να εισαγάγει μαζί με τον Χάλεβ κάθε νέο παιδί. Αυτό και ο θείος Δαβίδ μάς το υποδείκνυε, λέγοντας για την κληρονομιά των αγίων: «Ας γραφτεί αυτό για μια άλλη γενεά, και ο λαός που κτίζεται θα αινέσει τον Κύριο.» Διότι η κληρονομιά έχει διατηρηθεί όχι για όσους παιδαγωγούνταν από τον νόμο, αλλά για μια άλλη γενεά. Και ποια είναι η άλλη γενεά; Ο νέος, όπως είπα, και εν πίστει λαός. Διότι έχουμε κτιστεί εν Χριστώ προς καινότητα ζωής, αποβάλλοντας τον παλαιό άνθρωπο, μαζί με τα πάθη και τις επιθυμίες. Διότι ο Χριστός λέγεται ότι έκτισε τους δύο λαούς σε έναν καινό άνθρωπο, φέρνοντας ειρήνη, και συμφιλιώνοντας και τους δύο εν ενί πνεύματι με τον Πατέρα. Επομένως, τα βρέφη που εισήλθαν μαζί με τον ίδιο τον Χάλεβ αποτελούν τύπο του νέου λαού.

Διότι λέγεται ότι κτίζονται και τα όντα που ήδη υπάρχουν, και εκείνα που δεν έχουν ακόμη δημιουργηθεί. Το πώς όμως αυτό που ήδη υπάρχει θα μπορούσε να λέγεται ότι κτίζεται και λαμβάνει νέα αρχή, είναι σκόπιμο να το εξετάσουμε. Διότι, προκειμένου για εκείνα που δεν έχουν ακόμη δημιουργηθεί, εάν χρησιμοποιηθεί το «έκτισε», ευλόγως θα υποδήλωνε την παραγωγή από το μη ον στο είναι· προκειμένου όμως για εκείνα που ήδη υπάρχουν και δεν έχουν ανάγκη να κτιστούν ως προς την ύπαρξή τους, δεν αφορά πλέον την ουσία, αλλά τη μετάσταση από κάτι σε κάτι άλλο. Όπως όταν λέει ο Δαβίδ: «Και ο λαός που κτίζεται θα αινέσει τον Κύριο». Και πάλι: «Καρδίαν καθαράν κτίσον εν εμοί, ο Θεός». Ο δε Παύλος λέει κάπου για τον Χριστό: «Αφού κατήργησε τον νόμο των εντολών με τα δόγματα, για να κτίσει τους δύο στον εαυτό του σε έναν καινό άνθρωπο». Και πάλι: «Ενδυθείτε τον νέο άνθρωπο, ο οποίος κτίστηκε κατά Θεόν με δικαιοσύνη και οσιότητα της αληθείας». Και βεβαίως ο Δαβίδ δεν εννοούσε κάποιον λαό που κτίζεται κατ' ουσίαν, αλλά αναφέρεται σε αυτόν που μεταβαίνει από την πλάνη στην επίγνωση του Θεού. Και όταν ζητούσε να κτιστεί μέσα του καρδιά, δεν ζητούσε κάποια άλλη από αυτήν που είχε, αλλά παρακαλούσε να μεταποιηθεί αυτή ώστε να γίνει καθαρή.

Διότι έχει ειπωθεί κάπου προς αυτήν δια της φωνής του Δαβίδ: «Άκουσε, θυγατέρα, και δες, και γείρε το αυτί σου, και ξέχασε τον λαό σου, και τον οίκο του πατέρα σου, διότι ο Βασιλιάς επιθύμησε την ομορφιά σου, επειδή αυτός είναι ο Κύριός σου». Έχει, λοιπόν, προσκληθεί ακολουθώντας τον νόμο, και ούσα σχεδόν ενωμένη με τον Μωυσή τον παιδαγωγό, ο οποίος οδηγεί σωστά στο μυστήριο του Χριστού. Διότι ο νόμος είναι στοιχειώδης δάσκαλος και ανάγει μεν στις αρχές των λογίων του Θεού, σπέρνει δε τρόπον τινά μέσα μας τη γνώση του μυστηρίου του Χριστού μέσω αινιγμάτων και σκιών. Γι' αυτό, άλλωστε, έλεγε ο Χριστός στους Ιουδαίους, οι οποίοι είχαν αθετήσει και αυτόν τον ιερότατο Μωυσή: «Μήπως νομίζετε ότι εγώ θα σας κατηγορήσω προς τον Πατέρα; Υπάρχει αυτός που σας κατηγορεί, ο Μωυσής, στον οποίο εσείς έχετε στηρίξει τις ελπίδες σας. Διότι, εάν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα· διότι για εμένα έγραψε εκείνος». Εάν, λοιπόν, παραδεχθούμε από την πλευρά μας τη Σεπφώρα ως πρόσωπο της εξ εθνών Εκκλησίας, τότε το παιδί που προέρχεται από αυτήν θα είναι οπωσδήποτε τύπος του νέου λαού, δηλαδή όσων πίστεψαν και αποδέχθηκαν την εν Χριστώ μέσω του Πνεύματος νηπιότητα και την αναγέννηση κατά Θεόν, τους οποίους ο Δαβίδ κάπου ονόμασε λαό που δημιουργείται. Το αρτιγέννητο, λοιπόν, εν Χριστώ παιδί, δηλαδή ο νέος και μέσω της πίστεως λαός, αποτρέπει τον θάνατο της περιτομής. Διότι η πέτρα είναι σύμβολο της άρρηκτης φύσης, της οποίας η ευρωστία και το ακατάθραυστο υποδηλώνεται όπως στη σκληρή πέτρα.

Δεν θα παρέλθει η γενεά αυτή. Ποια γενεά, παρά η καινή και νέα, την οποία ο ίδιος συνέστησε; Για την οποία είχε ειπωθεί στις προφητείες: «Ας γραφτεί αυτό για άλλη γενεά, και ο λαός που κτίζεται θα αινέσει τον Κύριο»· και πάλι: «Θα αναγγελθεί στον Κύριο η γενεά που έρχεται». Γι' αυτό τον λόγο, αποβλέποντας δεικτικά στους αποστόλους του και στη νέα γενεά της αγίας του Εκκλησίας, η οποία επρόκειτο να συσταθεί από αυτούς και μέσω αυτών σε όλη την οικουμένη, έλεγε: Δεν θα παρέλθει η γενεά αυτή, έως ότου γίνουν όλα.

Επέβλεψε στην προσευχή των ταπεινών και δεν περιφρόνησε τη δέησή τους. Ας γραφτεί αυτό για μια άλλη γενεά, και ο λαός που δημιουργείται θα αινέσει τον Κύριο· διότι έσκυψε από το άγιο ύψος του, ο Κύριος από τον ουρανό επέβλεψε στη γη, για να ακούσει τον στεναγμό των δεσμωτών, για να ελευθερώσει τους γιους των θανατωμένων, για να αναγγείλουν στη Σιών το όνομα του Κυρίου, και την αίνεσή του στην Ιερουσαλήμ. Όταν θα συναχθούν μαζί οι λαοί και οι βασιλείς, για να δουλεύσουν στον Κύριο. Αποκρίθηκε σε αυτόν στην οδό της ισχύος του: Ανάγγειλέ μου τη λιγοστότητα των ημερών μου. Μη με ανακαλέσεις στο μέσο των ημερών μου. Με υψηλότερο πνευματικό νόημα, μου φαίνεται ότι μέσω αυτών των λόγων ο προφητικός χορός υποδηλώνει την κλήση των εθνών διαμέσου του Σωτήρος μας· και θρηνεί, διότι δεν έτυχαν και οι ίδιοι αυτής. Διότι κατά την παρουσία των μελλοντικών αγαθών, όταν τα έθνη και οι βασιλείς τους θα λατρεύσουν, όχι πλέον τους πατρικούς τους δαίμονες, αλλά τον Κύριο· σε αυτόν ακριβώς τον καιρό, λέει, ο Κύριος εξασθένησε τη δύναμή μου, συντομεύοντας τις ημέρες, ώστε να μην προλάβω να φτάσω και εγώ σε εκείνον τον καιρό. Ο προφητικός λοιπόν χορός είναι αυτός που αποκρίνεται, ή μάλλον που ερωτά και λέγει προς τον Θεό πώς θα είναι ο δικός μας βίος. Διότι ευχόταν να μάθει εάν η ζωή του θα έφτανε σε εκείνες τις ημέρες, κατά τις οποίες ο Μονογενής επρόκειτο να φανερωθεί επί της γης, έχοντας ενανθρωπήσει.

Σύμφωνα δε με την ιστορία, βλέποντας, λέγει, τον εαυτό μου να ατονεί και να καταβαρύνεται, υποθέτω ότι μου έχει απομείνει λίγος χρόνος ζωής. Ας μην αποδημήσω, λοιπόν, από το σώμα στο ήμισυ και στο ατελές των ημερών μου. «Στη γενεά των γενεών τα έτη σου». Έχοντας αναγκαστικά προειπεί: «Μη με αναγάγεις στο μέσο των ημερών μου», και έχοντας προσευχηθεί να παραταθεί η ζωή του μέχρι την έκβαση των προφητευομένων, αντιλαμβάνεται ότι αυτό είναι αδύνατον εξαιτίας του ασθενούς και του ολιγοχρόνιου της θνητής φύσεως· έπειτα είπε: Μόνο τα δικά σου έτη, Κύριε, εκτείνονται από γενεά σε γενεά· και εσύ θα έλθεις σε εκείνη τη γενεά και σε εκείνον τον λαό, για τα οποία ελέγετο πιο πάνω: «Ας γραφεί αυτό για επόμενη γενεά», και τα εξής.

Αυτή, αναζητώντας τον Κύριο, μέσα από την ίδια την αναζήτηση και από την εύρεση που ακολουθεί την αναζήτηση, ας απολαύσει την κατά Θεόν ευφροσύνη. Όλα αυτά δε, θεωρώ ότι αναφέρονται στο πρόσωπο των αποστόλων από το Άγιο Πνεύμα. Διότι το «Αναγγείλατε στα έθνη τα έργα του», δεν αρμόζει να λέγεται για άλλους παρά για αυτούς. Και το αποτέλεσμα επιβεβαιώνει τον λόγο· διότι μόνο αυτοί ανήγγειλαν τα έργα του Θεού στα έθνη, τα οποία μέσω αυτών γνώρισαν τον Θεό του σύμπαντος, και τους οποίους πιο πάνω αποκάλεσε νέα γενεά και λαό που δημιουργείται. Πρέπει, λοιπόν, αυτός που πρόκειται να αναζητήσει τον Κύριο να εξομολογηθεί προηγουμένως μέσω ειλικρινούς μετάνοιας και των καρπών της· διότι ένας τέτοιος άνθρωπος μπορεί και να αναζητά, και αναζητώντας να βρίσκει.

Ας παρουσιάσουν, λοιπόν, τη γενεά που τότε μεν δεν υπήρχε ακόμη, αλλά είχε προφητευθεί ότι θα ερχόταν στο μέλλον· και τον λαό που προηγουμένως μεν δεν υπήρχε καν, αλλά προβλεπόταν ότι επρόκειτο να γεννηθεί στα μετέπειτα χρόνια. Και ας πουν τι θα μπορούσαν να υποστηρίξουν περί της Εκκλησίας που συγκροτήθηκε από όλα τα έθνη μέσω του Ιησού Χριστού, του Σωτήρα μας. Άραγε, ενώπιον των τόσων πληθών αυτών που μέσω του Χριστού επέγνωσαν τον Θεό των όλων, δεν θα ομολογούσαν ότι έχει εκπληρωθεί το: «θα θυμηθούν και θα επιστρέψουν προς τον Κύριο όλα τα πέρατα της γης»· και το: «θα προσκυνήσουν ενώπιόν του όλες οι πατριές των εθνών»; Αλλά, βέβαια, είναι καιρός για όσους επιθυμούν να σκέπτονται με ευθυκρισία, να ομολογήσουν ότι η προφητεία δεν έχει εκπληρωθεί στο πρόσωπο κανενός άλλου παρά μόνο του Κυρίου και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού, κατά την παρουσία του οποίου άρχισε να συντελείται και η επιστροφή των εθνών, καθώς εμφανίστηκε η προφητευθείσα γενεά και ο λαός που επρόκειτο να γεννηθεί, ο οποίος δεν προδηλώνεται μόνο εδώ, αλλά και στον εκατοστό πρώτο ψαλμό, με το: «Ας γραφεί αυτό για μία άλλη γενεά· και ο λαός που δημιουργείται θα αινέσει τον Κύριο». Αυτός δε είναι ο λαός για τον οποίο έχει ειπωθεί και στον δέκατο έβδομο ψαλμό: «Λαός τον οποίο δεν εγνώριζα με δούλευσε· στο πρώτο άκουσμα με υπάκουσε».

Στα χωρία «διότι ιδού αυτός που στερεώνει βροντή και κτίζει πνεύμα και αναγγέλλει στους ανθρώπους τον Χριστό του» και «ας γραφτεί αυτό για άλλη γενεά, και λαός που κτίζεται θα αινέσει τον Κύριο», δεν έχει χρησιμοποιηθεί το «κτίζων» για κάτι που προήλθε από την ανυπαρξία. Διότι ο Θεός δεν έκτισε το Πνεύμα τότε, όταν ανήγγειλε μέσω αυτού τον Χριστό του σε όλους τους ανθρώπους· διότι δεν υπάρχει «τίποτα πρόσφατο κάτω από τον ήλιο». Αλλά το Πνεύμα υπήρχε και προϋπήρχε, και απεστάλη κατά τον καιρό που ήταν συγκεντρωμένοι οι απόστολοι· όταν, σαν βροντή, «έγινε ήχος από τον ουρανό, σαν βίαιη πνοή ανέμου που φερόταν ορμητικά», και πληρώθηκαν «Πνεύματος Αγίου», και έτσι ανήγγειλαν σε όλους τους ανθρώπους τον Χριστό του Θεού, σύμφωνα με την προφητεία που αναφέρει «διότι ιδού αυτός που στερεώνει βροντή και κτίζει πνεύμα και αναγγέλλει στους ανθρώπους τον Χριστό του», όπου βέβαια το «κτίζων» έχει ειπωθεί αντί του καταπέμπων ή κατατάσσων, ενώ η βροντή δηλώνει με διαφορετικό τρόπο το ευαγγελικό κήρυγμα. Και εκείνος που λέει «καρδίαν καθαράν κτίσον εν εμοί, ο Θεός», δεν το έλεγε επειδή δεν είχε καρδιά, αλλά ευχόταν να καταστεί η διάνοιά του καθαρή.

«και οφθήσεται»: Διότι κάθε μέρα ο Κύριος εμφανίζει τον εαυτό Του με δόξα μέσα στην Εκκλησία. «επέβλεψεν»: [Εννοεί] τον λαό που προέρχεται από τα έθνη· διότι είχαν ταπεινωθεί από την αιχμαλωσία των δαιμόνων. «και ουκ εξουδένωσεν»: Δηλαδή δεν απέρριψε τη δέηση των εθνών, σαν να ήταν βδελυρά λόγω της ασέβειάς τους, αλλά την αποδέχθηκε ως συμπονετικός. «γραφήτω»: Η κλήση των εθνών ας καταγραφεί στην τάξη των αγγέλων μέσω της ομολογίας και της πίστεως. «και λαός»: Ο λαός από τα έθνη, ο οποίος γεννιέται (δημιουργείται) από γενιά σε γενιά· διότι αυτός αληθινά αινεί τον Θεό. «ότι εξέκυψεν»: Διότι από τους κόλπους του Πατρός ο Θεός Λόγος φανέρωσε τον εαυτό Του στη γη. «Κύριος»: Για να αναζητήσει τον χαμένο άνθρωπο· διότι για χάρη του ήλθε. «του ακούσαι»: Διότι η ανθρωπότητα στέναζε, δεμένη σαν με σίδερα από την πλάνη των ειδώλων. Όταν όμως ήλθε ο Κύριος, ελευθέρωσε τον άνθρωπο από τα σίδερα (δεσμά) των δαιμόνων. «του λύσαι»: Αυτούς που είχαν πεθάνει προηγουμένως μέσα στην αμαρτία. Εννοεί όμως και τους νεκρούς, τους οποίους, όταν κατέβηκε στον Άδη, ελευθέρωσε και, αφού τους έλυσε από τα δεσμά του θανάτου, τους ανέστησε μαζί Του. «του αναγγείλαι»: Διότι μέσα στην Εκκλησία, μέσω των Γραφών, το όνομα του Κυρίου εξαγγέλλεται στους πιστούς. «και την αίνεσιν»: Το ίδιο. Διότι και η Ιερουσαλήμ εκλαμβάνεται ως η Εκκλησία· καθώς κάθε μέρα μέσα στην Εκκλησία ψάλλεται η αίνεση του Κυρίου (Θεού).

Ποια είναι δε η κατάλληλη ευκαιρία; Η υπόθεση των μυστηρίων που επιτελούνται σε αυτήν. «Και θα φοβηθούν τα έθνη το όνομά σου.» Αιτία αυτών είναι το κήρυγμα που έγινε από τη Σιών σε όλη την οικουμένη. Και ορθώς είπε ότι θα φοβηθούν. Διότι τότε τα έθνη δεν είχαν τον φόβο του· αφότου όμως πρόσταξε τους αποστόλους: «Μαθητεύστε όλα τα έθνη», αλλά βεβαίως και οι βασιλείς της γης, όχι μερικοί, αλλά όλοι. Επομένως θα πεις ότι μαζί με τους βασιλείς αναφέρονται και οι δίκαιοι· διότι αυτοί είναι αυτοχειροτόνητοι, ή μάλλον βασιλείς χειροτονημένοι από τον Θεό, επειδή κυριαρχούν πάνω στις ηδονές και διαφυλάσσουν τη βασιλική εικόνα. «Διότι θα οικοδομήσει ο Κύριος τη Σιών.» Βλέπεις πώς αιτία της υποταγής των βασιλέων και της επίγνωσης των εθνών είναι η οικοδόμηση της Σιών· την οποία ακριβώς δεν την οικοδόμησε με λίθους, αλλά με θαύματα και χαρίσματα πνευματικά και μυστήρια ένδοξα. «Επέβλεψε στην προσευχή των ταπεινών.» Με τον όρο ταπεινούς εννοεί σαφώς τους ταπεινόφρονες· για τους οποίους ο ίδιος ο Κύριος έλεγε: «Σε ποιον θα επιβλέψω, παρά στον ταπεινό, και ήσυχο, και σε εκείνον που τρέμει τους λόγους μου;» ώστε υπονοεί τους αποστόλους. «Ας γραφτεί αυτή σε άλλη γενεά.» Αυτή, ποια; Η Σιών σε μια άλλη γενεά, αυτή των εθνών. Διότι, επειδή την απέρριψαν οι Ιουδαίοι, αφού δεν δέχθηκαν το μυστήριο που υπήρχε σε αυτήν, δικαίως έχει καταγραφεί ως μητέρα των εθνών, για τα οποία αρμόζουν τα όσα ακολουθούν. «

Διότι, αφού με ανέδειξες ψηλά και με κατέστησες περίβλεπτο, ξαφνικά με απέρριψας. Διότι το «Κατέρραξας» (με συνέτριψας) το έχει θέσει μεταφορικά, λαμβάνοντάς το από εκείνους που υψώνουν κάτι ψηλά και έπειτα το συντρίβουν στο έδαφος. Οι ημέρες μου έκλιναν σαν σκιά, και εγώ ξεράθηκα σαν το χορτάρι. Βρίσκομαι, λέει, στις ίδιες τις δυσμάς του βίου, και μοιάζω με σκιά που πλέον γέρνει και χάνεται· και μιμούμαι την ξηρότητα του χορταριού, προσκαλώντας τα χέρια των θεριστών. Εσύ όμως, Κύριε, μένεις στον αιώνα, και η μνήμη σου παραμένει από γενιά σε γενιά. Τα μεν ανθρώπινα είναι τέτοια, εξαιτίας της κακίας ταπεινώνονται μετά την έπαρση, και ποτέ δεν παραμένουν όπως είναι· Εσύ όμως, μην έχοντας τίποτα το φθαρτό, είσαι άτρεπτος και αναλλοίωτος, και οι δικές σου υποσχέσεις είναι βέβαιες· και αν όχι στην παρούσα γενεά, λέει, αλλά σε μια άλλη, για την οποία ισχύει το, «Θα αναγγελθεί στον Κύριο η επερχόμενη γενεά»· και το, «Ας γραφτεί αυτή για άλλη γενεά». Διότι η ανάμνηση των υποσχέσεών σου θα εκπληρωθεί, και εύκολα θα μπορούσες να χαρίσεις μια μεταβολή των τωρινών δεινών. Γι' αυτό με θάρρος λέω, ότι θα ανορθώσεις τη Σιών· διότι προσθέτει το εξής: Εσύ, αφού σηκωθείς, θα σπλαχνιστείς τη Σιών, επειδή είναι καιρός να τη σπλαχνιστείς, επειδή ήλθε ο καιρός. Δώσε, λέει, μια καλύτερη μεταβολή στη συμφορά· διότι ο καιρός απαιτεί το έλεος.

γ΄. Δεν καταφρόνησε, λέει, σαν να ήταν αιχμάλωτοι και δούλοι, αλλά δέχθηκε την ικεσία και έδωσε την ελευθερία. Ως ταπεινούς δε, εννοεί τους ταπεινόφρονες, για τους οποίους ο Κύριος έλεγε: «Σε ποιον θα επιβλέψω, παρά στον πράο και ήσυχο, και σε εκείνον που τρέμει τους λόγους μου;» Υπαινίσσεται δε τους αποστόλους. Ή εννοεί και την προσευχή των προφητών που ταπεινώνουν τους εαυτούς τους, για τους οποίους έχει ειπωθεί το: «Προσευχή για τον πτωχό»· και για τη δέηση έλεγε: «Και ενώπιον του Κυρίου θα εκχύσει τη δέησή του», εξαιτίας της οποίας θα ανοικοδομήσει τη Σιών, και θα πράξει τα όσα έχουν ειπωθεί. «Ας γραφτεί αυτή για μια άλλη γενεά· και ο λαός που κτίζεται θα αινέσει τον Κύριο». Η προσευχή μέσω του ψαλμού και η επαγγελία που προφητεύεται για τα έθνη, σαν να έχει αποτυπωθεί σε στήλη, έχει δοθεί στους Ιουδαίους ώστε να διαφυλαχθεί για τον νέο λαό και για τη γενεά του Χριστού, κατά την οποία κτίσθηκαν τα έθνη μέσω της πίστεως· για τα οποία λέει και ο μακάριος Παύλος: «Εάν κάποιος είναι εν Χριστώ, είναι νέα κτίση». Και ο ίδιος ο θεσπέσιος Δαβίδ είπε στον εικοστό πρώτο ψαλμό: «Θα αναγγελθεί στον Κύριο η ερχόμενη γενεά, και θα αναγγείλουν τη δικαιοσύνη Του σε λαό που πρόκειται να γεννηθεί, τον οποίο εποίησε ο Κύριος». Εντός του ίδιου του Χριστού κτίζονται οι δύο, δηλαδή ο λαός που προέρχεται από τα έθνη και αυτός από την περιτομή, σε έναν καινό άνθρωπο.

Διότι στο σημείο αυτό η λέξη κτίση δηλώνει αλλοίωση, και όχι ουσίωση· όπως συμβαίνει και με το, «Καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ»· και με το, «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του». Διότι το πρόσωπο που ομιλεί δεν κτίστηκε εξ ολοκλήρου, αλλά ως αρχή των οδών του Θεού που αποβλέπουν στα έργα του. Διότι το να κτίζεται κανείς ως αρχή κάποιων πραγμάτων δηλώνει σχέση, και όχι αλλοίωση. Ο λαός, λοιπόν, που κτίζεται κατ' αυτόν τον τρόπο, θα αινέσει τον Κύριο, φθάνοντας στη γνώση του μόνου Θεού. Εάν δε η λέξη σήμαινε ουσίωση, δεν θα έλεγε, «Ο κτιζόμενος», αλλά, «Ο κτισθείς». Διότι, βεβαίως, δεν είναι δυνατόν να υπάρχει διάρκεια στο να ουσιώνεται κάτι, αλλά στο να μετασκευάζεται.

Εμείς όμως λέμε: «Εσύ όμως, Κύριε, παραμένεις στον αιώνα», έστω και αν πέθανες κατά τη σάρκα, «και η μνήμη σου παραμένει σε γενεά και γενεά», χωρίς να υποστεί καμία βλάβη η θεότητά σου από τη χοϊκή ουσία. «Εσύ, αφού αναστηθείς, θα σπλαχνιστείς τη Σιών», τη θεία εκκλησία σου, «διότι είναι καιρός να τη σπλαχνιστείς, διότι έφτασε ο καιρός» να την απαλλάξεις από τους εχθρικούς τυράννους. «Και θα φοβηθούν τα έθνη το όνομά σου και όλοι οι βασιλείς της γης τη δόξα σου· διότι ο Κύριος θα οικοδομήσει τη Σιών», την εκκλησία του, θέτοντας τον εαυτό του ως ακλόνητο θεμέλιό της, «και θα εμφανιστεί μέσα στη δόξα του. Επέβλεψε στην προσευχή των ταπεινών και δεν περιφρόνησε τη δέησή τους». Δες πώς η προσευχή των ταπεινών ελκύει την επίβλεψη των θείων οφθαλμών. «Ας γραφτεί αυτή», δηλαδή αυτή η προσευχή, «ας γραφτεί για μια άλλη γενεά» και, αφού γράφτηκε, διαφυλάχθηκε για εμάς, «και ο λαός που αναδημιουργείται» διά του λουτρού της παλιγγενεσίας «θα αινέσει τον Κύριο». «Διότι ο Κύριος επέβλεψε από τον ουρανό στη γη, για να ακούσει τον στεναγμό των» αλυσοδεμένων στον άδη «και να κατέλθει με τρόπο άρρητο, για να ελευθερώσει τους υιούς εκείνων που θανατώθηκαν» από τον εχθρό Βελίαρ. Διότι υιούς και πατέρες κατατυραννούσε ο εχθρός ανελέητα, μέχρις ότου κατήλθε από τα άνω ο λυτρωτής. «

Διότι όπου δεν υπάρχει οίκος υπακοής, ούτε αποδοχή διδακτικού λόγου, δεν συμβαίνει κάτι τέτοιο εκεί, ούτε λύνεται το πουλάρι. Το ότι δε οι απεσταλμένοι ήταν δύο, υπονοεί τούτο, ότι στην προσαγωγή του εθνικού λαού και στην υποταγή του στον Χριστό, διακονούν δύο τάγματα, οι προφήτες και οι απόστολοι. Και τον οδηγούν από κάποιο χωριό, για να μάθουμε ότι ο λαός αυτός ζούσε με πολλή αγροικία και απαιδευσία. Διότι ποτέ δεν κάθισε επάνω του κανένας λόγος, ούτε Μωσαϊκός ούτε προφητικός, αλλά ήταν ένα απαίδευτο πουλάρι. Αν δε, όπως είπε ένας άλλος από τους ευαγγελιστές, ήταν παιδιά εκείνα που φώναζαν το «Ωσαννά στον υιό του Δαβίδ», και αυτά θα υπονοούσαν τον ίδιο νέο λαό, ο οποίος, μέσω της πίστης στον Ιησού που φανερώθηκε εν σαρκί από το σπέρμα του Δαβίδ, αναπέμπει δόξα στον Θεό σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Ο λαός που κτίζεται θα αινέσει τον Κύριο». Και το στρώσιμο των ιματίων φαίνεται να σημαίνει τούτο, ότι εκείνοι που είναι άξιοι να υμνούν τον Ιησού, απεκδυόμενοι τον παλαιό άνθρωπο, τον στρώνουν από κάτω και τον υποτάσσουν σε Αυτόν, ώστε, επιβαίνοντας επάνω του, να τον αγιάσει, και να μην επαναστατεί πλέον η σάρκα εναντίον του πνεύματος, ώστε να μπορούν και αυτοί να λένε: «Υποτάχθηκα στον Κύριο και τον ικέτευσα».

Προς τον Διαβολογύρη. Εύγε διότι έγινε προσθήκη στο ποίμνιο του Χριστού. Εύγε διότι διευρύνονται για σένα τα θεία όρια και λαός που οικοδομείται υμνεί τον Κύριο. Διότι το πνεύμα μου αγαλλίασε σε μεγάλο βαθμό για την επιστροφή των Αρμενίων. Επειδή δεν πρέπει να κλείσουν οι εκκλησίες τους, αλλά αφού τελέσεις την ακολουθία που κάνουμε στα εγκαίνια του ναού και χρίσεις σταυροειδώς με άγιο μύρο τους τοίχους, να τις παραδώσεις σε ορθόδοξους ιερείς και έτσι να τις αφήσεις ελεύθερες για όλους όσοι επέστρεψαν από τους Αρμενίους. Εάν δε και ιερείς τους προσήλθαν στην ορθόδοξη πίστη, το καλύτερο βέβαια είναι να καταταχθούν στους λαϊκούς. Εάν όμως επιμένουν να κρατήσουν την ιερωσύνη και κατά τα άλλα είναι ανεπίληπτοι, χειροτόνησέ τους εσύ ο ίδιος. Προηγουμένως πρέπει να εξεταστεί με ακρίβεια η λειτουργία τους, και αν μεν είναι του Χρυσοστόμου απαράλλακτη και χωρίς διαφορές, πρέπει να τελείται αυτή· εάν όμως είναι αλλοιωμένη, πρέπει να αλλαχθεί, και να εξεταστεί προσεκτικά και η υπόλοιπη ψαλμωδία.

Βίος και πολιτεία, ομολογία και μερική διήγηση των θαυμάτων του εν αγίοις πατρός ημών Κλήμεντος, επισκόπου Βουλγάρων, η οποία συγγράφηκε από τον αγιώτατο και αοίδιμο αρχιεπίσκοπο της Πρώτης Ιουστινιανής και πάσης Βουλγαρίας, κύριο Θεοφύλακτο, ο οποίος διετέλεσε στην Κωνσταντινούπολη μαΐστωρ των ρητόρων. Ελάτε, τέκνα, ακούστε με, ελάτε και θα σας διηγηθώ, όλοι όσοι φοβάστε τον Θεό, ώστε να γνωρίσει η άλλη γενεά, οι υιοί που θα γεννηθούν, και ο λαός που δημιουργείται να αινέσει τον Κύριο. Αυτά βέβαια είπε ο Δαβίδ, και εμείς μαζί με αυτόν σήμερα. Διότι πρέπει η θεία μεγαλοσύνη να διηγείται πάντοτε και προς όλους, όχι μόνο για τούτο, ότι δηλαδή δεν υπάρχει αριθμός στην αίνεση του Θεού, όπως πιστεύουμε, αφού όσα και αν εξαγγείλουμε ή μιλήσουμε, αυτά που παραλείπονται είναι πολλαπλάσια από κάθε αριθμό. αλλά διότι και σε εκείνους που είναι πιο ράθυμοι και νυστάζουν ως προς την εργασία του καλού, η μεγαλοπρέπεια των θαυμασίων του Θεού που κηρύττεται γίνεται αφορμή για αφύπνιση.