Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 101:26

«Θα μας διατηρήσεις από τη γενεά αυτή.» Οι άνδρες της Νινευή θα κατακρίνουν τη γενεά αυτή. «Εις το τέλος, υπέρ της ογδόης», ονομάζοντας ογδόη ο ψαλμωδός και την αποπλήρωση του χρέους των θυσιών κατά την επταήμερη εορτή και την έξοδο από τις σκηνές, η οποία ήταν στο τέλος του βίου η απαλλαγή από τα σώματα, αντί να πει: Ω θεοφιλέστατε άνθρωπε, ας είναι για σένα σκηνοπηγία η ορατή σκηνή του κόσμου, η οποία συστέλλεται ταχύτερα από κάθε ύφασμα και σεντόνι και καταπέτασμα, όταν το προστάξει ο Θεός, αυτός που έστησε «τον ουρανό σαν καμάρα και τον άπλωσε σαν σκηνή για κατοικία», προς τον οποίο ο προφήτης έλεγε: «Έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί· και όλοι σαν ένδυμα θα παλιώσουν, και σαν μανδύα θα τους τυλίξεις και θα αλλαχθούν». Επειδή λοιπόν ο κόσμος είναι σκηνοπηγία, να εορτάζεις επτά ημέρες μέσα στη σκηνοπηγία. Ποιες επτά ημέρες; Τις επτά ηλικίες σου, μέσα από τις οποίες πορεύεσαι στη ζωή, ώστε να φθάσεις στην όγδοη ημέρα, στην οποία δεν υπάρχει πλέον λατρεία, στη Βασιλεία, τότε που δεν προσφέρεται πια στον Θεό θυσία ή λατρεία υπέρ των αμαρτιών. Αλλά λες: Τι γίνεται, λοιπόν, εάν δεν φθάσω στην έβδομη ηλικία του γήρατος; Φρόντισε να αποκτήσεις τη διάθεση να μαθαίνεις και να πράττεις, και θα λάβεις τον μισθό της προαίρεσης «όπως αρμόζει σε εκείνους που είναι κλητοί σύμφωνα με την πρόθεση του Θεού». Την πρώτη ημέρα, αυτή του βρέφους, ζήσε την ώστε να φωτιστείς αμέσως με το βάπτισμα.

Και ο άνθρωπος, αφού έλαβε τη δύναμη της θεϊκής εικόνας, όπως ο Θεός είναι βασιλιάς των πάντων, έτσι και αυτός κατέστη άρχοντας όσων βρίσκονται επί της γης. Αν όμως έχει λεχθεί με τρόπο καθολικό: «Και τον κατέστησες πάνω στα έργα των χεριών σου», ενώ αλλού λέει: «Και έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί», είναι φανερό ότι τον κατέστησε άρχοντα στους ουρανούς, και ίσως αυτό υποδηλώνει με τρόπο άρρητο τη διαμονή στους ουρανούς εκείνων που μεταβαίνουν εκεί από τη γη, όταν πρόκειται να κληρονομήσουν τη βασιλεία των ουρανών, όπως έχει επαγγελθεί. Λέει άλλωστε και ο Παύλος: «Κληρονόμοι μεν Θεού, συγκληρονόμοι δε Χριστού». Έτσι πρέπει να νοηθεί και το: «Τα πάντα υπέταξας κάτω από τα πόδια του».

Ο δε Υιός είναι παντοκράτωρ, όπως ο Πατήρ· και αυτό έχει γραφεί και έχει αποδειχθεί. Εξάλλου, ανάμεσα στα κτίσματα κανένα δεν είναι άτρεπτο ως προς τη φύση του. Διότι μερικοί από τους αγγέλους δεν διατήρησαν τη δική τους τάξη· και «τα άστρα δεν είναι καθαρά ενώπιόν του»· και ο μεν διάβολος έπεσε από τον ουρανό, ο δε Αδάμ παρέβη την εντολή· και τα πάντα υπόκεινται σε αλλοίωση. Ο Υιός όμως είναι άτρεπτος και αναλλοίωτος, όπως ο Πατήρ. Και αυτό το υπενθύμισε ο Παύλος από τον εκατοστό πρώτο ψαλμό λέγοντας: «Και συ, Κύριε, κατ' αρχάς θεμελίωσες τη γη· και έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί».

Διότι τη γη τη δημιούργησε εκ του μηδενός· και είναι «εκείνος που καλεί τα μη όντα ως όντα»· άρα πρόκειται για δημιουργήματα και κτίσματα· γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε έχουν και αρχή της ύπαρξής τους. Διότι, «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανό και τη γη», και όλα όσα βρίσκονται μέσα σε αυτά· και πάλι: «Το χέρι μου τα δημιούργησε όλα αυτά». Ο Υιός όμως είναι ο Ων και Θεός επί πάντων, όπως ο Πατέρας· και αυτό έχει αποδειχθεί κατ' αυτόν τον τρόπο· και δεν είναι δημιούργημα, αλλά δημιουργός· ούτε κτίσμα, αλλά κτίστης και αυτός που επιτελεί τα έργα του Πατέρα. Διότι δι' αυτού δημιουργήθηκαν οι αιώνες· και τα πάντα δι' αυτού έγιναν· και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα· και όπως δίδαξε ο Απόστολος παραθέτοντας τα λόγια του ψαλμού, αυτός εξ αρχής θεμελίωσε τη γη, και έργα των χεριών του είναι οι ουρανοί.

Ο δε Υιός είναι παντοκράτωρ, όπως ο Πατέρας· και αυτό είναι γεγραμμένο και έχει αποδειχθεί. Επίσης, μεταξύ των κτισμάτων κανένα δεν είναι άτρεπτο ως προς τη φύση του. Διότι κάποιοι από τους αγγέλους δεν τήρησαν τη δική τους τάξη· και «τα άστρα δεν είναι καθαρά ενώπιόν του»· και ο μεν διάβολος έπεσε από τον ουρανό, ο δε Αδάμ παρέβη την εντολή· και τα πάντα είναι αλλοιούμενα. Ο Υιός όμως είναι άτρεπτος και αναλλοίωτος, όπως ο Πατέρας. Και αυτό το υπενθύμισε ο Παύλος από τον εκατοστό πρώτο ψαλμό, λέγοντας: «Και εσύ, Κύριε, κατ' αρχάς θεμελίωσες τη γη· και έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί».

Διότι εποίησε τη γη από το μηδέν· και είναι «εκείνος που καλεί τα μη όντα ως όντα»· και αποτελούν ποιήματα και κτίσματα· γι' αυτό άλλωστε έχουν και αρχή γενέσεως. Διότι «εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανό και τη γη», και όλα όσα υπάρχουν σε αυτά· και πάλι: «Το χέρι μου τα εποίησε όλα αυτά». Ο δε Υιός υπάρχει και είναι Θεός επί πάντων, όπως ο Πατέρας· και αυτό έχει αποδειχθεί κατ' αυτόν τον τρόπο· και δεν είναι ποιούμενος, αλλά ποιητής· και δεν είναι κτιζόμενος, αλλά αυτός που κτίζει και ποιεί τα έργα του Πατέρα. Διότι δι' αυτού έγιναν οι αιώνες· και τα πάντα δι' αυτού έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα· και όπως δίδαξε ο Απόστολος παραθέτοντας τα λόγια του ψαλμού, αυτός κατ' αρχάς θεμελίωσε τη γη, και έργα των χεριών του είναι οι ουρανοί.

Επομένως, αναλλοίωτη πρέπει να είναι η εικόνα του άτρεπτου Θεού· διότι ο Ιησούς Χριστός είναι ο ίδιος χθες και σήμερα και στους αιώνες. Και ο μεν Δαβίδ, ψάλλοντας για αυτόν, λέει: Εσύ, Κύριε, κατ' αρχάς θεμελίωσες τη γη, και έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί. Αυτοί θα χαθούν· εσύ όμως παραμένεις, και όλοι θα παλιώσουν σαν ένδυμα, και σαν πανωφόρι θα τους τυλίξεις, και θα αλλαχθούν. Εσύ όμως είσαι ο ίδιος, και τα έτη σου δεν θα εκλείψουν. Ο δε Κύριος ο ίδιος λέει για τον εαυτό του μέσω του προφήτη: Δείτε με, δείτε ότι εγώ είμαι, και δεν έχω αλλοιωθεί. Διότι, έστω και αν μπορεί κάποιος να ισχυριστεί ότι αυτό αναφέρεται στον Πατέρα, αρμόζει ωστόσο να το λέει αυτό και ο Υιός, επειδή, κυρίως αφού έγινε άνθρωπος, αποδεικνύει την ταυτότητα και το άτρεπτό του σε όσους νομίζουν ότι εξαιτίας της σάρκας έχει αλλοιωθεί και έχει μεταβληθεί σε κάτι άλλο. Άλλωστε, οι άγιοι, και πολύ περισσότερο ο Κύριος, είναι πιο αξιόπιστοι από την κακοβουλία των ασεβών. Διότι, σύμφωνα με το προαναφερθέν ανάγνωσμα της υμνωδίας, η Γραφή, χαρακτηρίζοντας ως τρεπτή και αλλοιωτή τη φύση όλων των γενητών και όλης της κτίσεως, μέσα από την αναφορά στον ουρανό και τη γη, και εξαιρώντας τον Υιό από αυτά, αποδεικνύει ότι αυτός δεν είναι καθόλου γενητός. Αντιθέτως, διδάσκει ότι αυτός αλλοιώνει τα άλλα, ενώ ο ίδιος δεν αλλοιώνεται, μέσα από τη φράση: Εσύ όμως είσαι ο ίδιος, και τα έτη σου δεν θα εκλείψουν.

Αυτό φανέρωνε και το Άγιο Πνεύμα στους ψαλμούς λέγοντας: «Εσύ κατ' αρχάς, Κύριε, θεμελίωσες τη γη»· και πάλι: «Θυμήσου τη συναγωγή σου, την οποία απέκτησες από την αρχή». Είναι δε φανερό ότι αυτό που γίνεται κατ' αρχάς έχει αρχή στη δημιουργία του, και ότι ο Θεός απέκτησε τη συναγωγή από κάποια αρχή. Το ότι δε η φράση «Εν αρχή εποίησεν», εξαιτίας του ρήματος «εποίησεν», σημαίνει «άρχισε να δημιουργεί», το δηλώνει ο ίδιος ο Μωυσής μετά την ολοκλήρωση της δημιουργίας των πάντων, λέγοντας: «Και ευλόγησε ο Θεός την έβδομη ημέρα και την αγίασε, διότι σε αυτήν αναπαύθηκε από όλα τα έργα του, τα οποία άρχισε ο Θεός να δημιουργεί». Επομένως, τα μεν κτίσματα άρχισαν να γίνονται· ο δε Λόγος του Θεού, μη έχοντας αρχή της υπάρξεώς του, εύλογα δεν άρχισε να υπάρχει, ούτε άρχισε να γίνεται, αλλά υπήρχε πάντοτε. Και τα μεν έργα έχουν αρχή κατά τη δημιουργία τους, και η αρχή προηγείται αυτών που γίνονται· ο δε Λόγος, μην ανήκοντας σε αυτά που γίνονται, καθίσταται μάλλον ο ίδιος δημιουργός εκείνων που έχουν αρχή. Και των μεν γενητών η ύπαρξη μετράται με το γίγνεσθαι, και από κάποια αρχή αρχίζει ο Θεός να τα δημιουργεί αυτά διά του Λόγου, ώστε να καθίσταται γνωστό γι' αυτά ότι δεν υπήρχαν πριν γίνουν· ο δε Λόγος δεν αντλεί την ύπαρξή του από άλλη αρχή, αλλά από τον Πατέρα, ο οποίος ακόμη και σύμφωνα με εκείνους είναι άναρχος, ώστε να υπάρχει και ο ίδιος ανάρχως μέσα στον Πατέρα, όντας γέννημα και όχι κτίσμα του.

Διότι όλα όσα δημιουργήθηκαν, δημιουργήθηκαν με το χέρι και με τη σοφία του Θεού, καθώς λέει ο ίδιος ο Θεός: «Το χέρι μου τα έκανε όλα αυτά»· και ο Δαβίδ ψάλλει: «Και εσύ, Κύριε, κατ' αρχάς θεμελίωσες τη γη, και τα έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί»· και πάλι στον εκατοστό τεσσαρακοστό δεύτερο ψαλμό: «Θυμήθηκα τις αρχαίες ημέρες, και μελέτησα όλα τα έργα σου, στα δημιουργήματα των χεριών σου στοχαζόμουν». Επομένως, εάν τα δημιουργήματα κατασκευάστηκαν από το χέρι του Θεού, και είναι γραμμένο ότι «Όλα διά του Λόγου έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα»· και πάλι: «Ένας Κύριος Ιησούς, διά του οποίου υπάρχουν τα πάντα», και ότι: «Σε αυτόν συγκρατούνται τα πάντα»· είναι ολοφάνερο ότι ο Υιός δεν θα μπορούσε να είναι έργο, αλλά ο ίδιος είναι το χέρι του Θεού και η σοφία. Γνωρίζοντας αυτό και οι μάρτυρες που βρέθηκαν στη Βαβυλώνα, ο Ανανίας, ο Αζαρίας και ο Μισαήλ, ελέγχουν την αρειανική ασέβεια. Διότι λέγοντας: «Ευλογείτε, όλα τα έργα του Κυρίου, τον Κύριο»· απαρίθμησαν όσα βρίσκονται στον ουρανό και όσα βρίσκονται στη γη, και ολόκληρη την κτίση, ως έργα· τον Υιό, όμως, δεν τον ονόμασαν. Διότι δεν είπαν: «Ευλόγει, Λόγε, και ύμνει, σοφία»· για να δείξουν ότι όλα τα υπόλοιπα συγκαταλέγονται σε αυτά που υμνούν, και είναι έργα· ενώ ο Λόγος δεν είναι έργο, ούτε ανήκει σε αυτούς που υμνούν, αλλά υμνείται μαζί με τον Πατέρα, προσκυνείται και θεολογείται, όντας ο Λόγος και η σοφία Του, και ο δημιουργός των έργων.

Βεβαίως, όσον αφορά την κτίση, ο Μωυσής δεν είπε: «εν αρχή εγέννησεν» ούτε «εν αρχή ην», αλλά «εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην»· ούτε ο Δαβίδ έψαλε: «τα χέρια σου» με γέννησαν, αλλά «με εποίησαν», χρησιμοποιώντας παντού για τα κτίσματα το ρήμα «εποίησεν»· για τον Υιό, όμως, ισχύει το αντίθετο· διότι δεν είπε «εποίησα», αλλά «εγέννησα» και «με γεννά» και «εξηρεύξατο η καρδία μου λόγον αγαθόν»· και για μεν την κτίση αναφέρει «εν αρχή εποίησεν», για δε τον Υιό «εν αρχή ην ο Λόγος». Η διαφορά έγκειται στο ότι τα μεν κτίσματα έχουν δημιουργηθεί υποκείμενα σε χρονική αρχή, και η φράση «εν αρχή εποίησεν» που λέγεται για αυτά υποδηλώνει ότι η ύπαρξή τους έχει διαστηματική (χρονική) αρχή. Διότι είναι το ίδιο με το να πει κανείς πάλι για αυτά «απ' αρχής εποίησεν», όπως ακριβώς δίδαξε ο Κύριος, γνωρίζοντας αυτό που ο ίδιος δημιούργησε, όταν αποστόμωνε τους Φαρισαίους λέγοντας: «απ' αρχής δε ο κτίσας αυτούς άρσεν και θήλυ εποίησεν αυτούς». Επειδή τα γενητά όντα έγιναν και κτίστηκαν ξεκινώντας από κάποια αρχή, πριν από την οποία δεν υπήρχαν. Αυτό υπέδειξε και το Άγιο Πνεύμα στους Ψαλμούς λέγοντας: «και συ κατ' αρχάς, Κύριε, την γην εθεμελίωσας»· και πάλι: «μνήσθητι της συναγωγής σου, ης εκτήσω απ' αρχής». Είναι λοιπόν φανερό ότι αυτό που γίνεται «κατ' αρχάς» έχει μια αρχή δημιουργίας, και ότι ο Θεός απέκτησε τη συναγωγή ξεκινώντας από κάποια χρονική αρχή.

Διότι όλα τα δημιουργηθέντα έργα έγιναν μέσω της χειρός και της σοφίας του Θεού, σύμφωνα με τον ίδιο τον Θεό που λέγει· «η χείρ μου εποίησε ταύτα πάντα», και τον Δαβίδ που ψάλλει· «και συ κατ’ αρχάς, Κύριε, την γην εθεμελίωσας, και έργα των χειρών σου εισίν οι ουρανοί», και πάλιν στον εκατοστό τεσσαρακοστό δεύτερο ψαλμό· «εμνήσθην ημερών αρχαίων, και εμελέτησα εν πάσι τοις έργοις σου, εν ποιήμασι των χειρών σου εμελέτων». Επομένως, εάν τα ποιήματα δημιουργήθηκαν μέσω της χειρός του Θεού, και είναι γραμμένο ότι «πάντα δι’ αυτού εγένετο, και χωρίς αυτού εγένετο ουδέ εν», και πάλιν· «εις Κύριος Ιησούς, δι’ ου τα πάντα» και ότι «εν αυτώ τα πάντα συνέστηκεν», είναι φανερό ότι ο Υιός δεν μπορεί να είναι δημιούργημα, αλλά αυτός είναι η χείρ του Θεού και η σοφία. Γνωρίζοντας αυτό, οι μάρτυρες που βρέθηκαν στη Βαβυλώνα, ο Ανανίας, ο Αζαρίας και ο Μισαήλ, ελέγχουν την αρειανή ασέβεια λέγοντας· «ευλογείτε, πάντα τα έργα Κυρίου, τον Κύριον». Κατέταξαν ως έργα εκείνα που βρίσκονται στον ουρανό, στη γη και όλη την κτίση, ενώ τον Υιό δεν τον κατονόμασαν· διότι δεν είπαν: «ευλόγει, Λόγε, και ύμνει, Σοφία», για να δείξουν ότι όλα τα άλλα είναι εκείνα που υμνούν και είναι έργα· ο δε Λόγος δεν είναι έργο, ούτε συγκαταλέγεται μεταξύ εκείνων που υμνούν, αλλά, μαζί με τον Πατέρα, είναι αυτός που υμνείται, προσκυνείται και θεολογείται, όντας Λόγος και Σοφία του Πατρός, αλλά και δημιουργός των έργων.

Του ιδίου αγίου Αθανασίου, από τον εκτενέστερο λόγο περί πίστεως. Ο μακάριος Παύλος, αφού είπε ότι τα πάντα κτίστηκαν εν αυτώ, προσέθεσε ότι αυτός μόνος είναι προ πάντων. Διότι, έχοντας εκπαιδευτεί από τις παλαιές Γραφές και όντας νομομαθής, αφού μελέτησε τις Παροιμίες του Σολομώντα και διαπίστωσε δύο ιδιότητες σχετικά με τον Κύριο, τη μία σχετικά με τον άνθρωπο που επρόκειτο να αναλάβει από τη Μαρία, και την άλλη σχετικά με τον Λόγο που γεννήθηκε αϊδίως από τον Πατέρα προ πάντων των αιώνων, γράφει προς τον Τιμόθεο σχετικά με τον Ιησού που γεννήθηκε από τη Μαρία: «Να θυμάσαι τον Ιησού Χριστό που αναστήθηκε από τους νεκρούς, από το σπέρμα του Δαβίδ» κατά σάρκα. Σχετικά όμως με τον Θεό Λόγο, που είναι πάντοτε μαζί με τον Πατέρα, είπε ότι «υπάρχει προ πάντων». Ας ελεγχθούν, λοιπόν, από όλους τους αγίους εκείνοι που ισχυρίζονται ότι ο Λόγος του Θεού κτίστηκε ως αρχή των έργων, και ας ακούσουν από τον Δαβίδ ότι δεν είναι έργο, αλλά δημιουργός των έργων, καθώς λέγει: «Έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί· αυτοί θα καταστραφούν, εσύ όμως διαμένεις».

Βλέπεις την αλλοίωση; Σπέρνεται σε αδυναμία, εγείρεται με δύναμη. Σπέρνεται σώμα ψυχικό, εγείρεται σώμα πνευματικό· τότε που, μαζί με εμάς, και ολόκληρη η σωματική κτίση συναλλοιώνεται. Διότι και οι ουρανοί θα παλιώσουν σαν ιμάτιο, και σαν περιβόλαιο θα τους αλλάξει ο Θεός, και θα αλλάξουν.

Ότι το Πνεύμα είναι δημιουργός. Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χεριών του· και σε άλλο σημείο: Και οι ουρανοί είναι έργα των χεριών σου. Και ποια άραγε να είναι τα ασώματα χέρια του ασώματου Θεού, τα οποία δημιούργησαν το στερέωμα και τους ουρανούς; Ο ίδιος ο Προφήτης το ερμηνεύει λέγοντας: Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους. Αλλά όπως ακριβώς στον Θεό ο Λόγος δεν είναι προφορικός, αλλά ζωντανός και αυθυπόστατος, και ενεργός δημιουργός των πάντων· έτσι και στον Θεό δεν είναι κάποιο πνεύμα που διαχέεται, ούτε αέρας που διαλύεται, αλλά δύναμη αγιαστική, ενούσια, ενύπαρκτη, ενυπόστατη.

Και ο Σίμων είπε: «Ο αρχικός μου σκοπός όταν απευθύνθηκα σε εσένα ήταν να σε ελέγξω μέσα από τις Γραφές ότι ψεύδεσαι λέγοντας πως δεν πρέπει να κάνουμε λόγο για πολλούς θεούς. Γι' αυτό σου υπέδειξα πολλές γραπτές μαρτυρίες, ότι οι ίδιες οι θείες Γραφές κάνουν λόγο για πολλούς θεούς». Και ο Πέτρος απάντησε: «Αυτές οι Γραφές που κάνουν λόγο για πολλούς θεούς, οι ίδιες μας προέτρεψαν λέγοντας: "Ονόματα άλλων θεών δεν θα ανέβουν στα χείλη σου". Επομένως, δεν μίλησα αντίθετα με τα γεγραμμένα, Σίμων». Και ο Σίμων είπε: «Άκουσε και εσύ ως προς αυτό, Πέτρε. Μου φαίνεται ότι αμαρτάνεις όταν τους κακολογείς, αφού η Γραφή λέει: "Δεν θα κακολογήσεις, και δεν θα πεις κακά λόγια για τον άρχοντα του λαού σου"». Και ο Πέτρος απάντησε: «Δεν αμαρτάνω, Σίμων, όταν προαναγγέλλω την απώλειά τους σύμφωνα με τις Γραφές. Διότι έτσι έχει γραφτεί: "Οι θεοί, οι οποίοι δεν εποίησαν τον ουρανό και τη γη, ας απολεστούν", και λέγοντάς το αυτό, δεν εννοούσε ότι κάποιοι από αυτούς έχουν δημιουργήσει κάτι και δεν θα απολεστούν, όπως εσύ ερμήνευσες. Διότι γίνεται φανερό ότι Ένας είναι ο Δημιουργός από το γεγονός ότι γράφτηκε εξαρχής: "Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανό και τη γη". Και δεν είπε: "Οι θεοί". Και κάπου αλλού λέει: "Και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χειρών του". Και σε άλλο σημείο έχει γραφτεί: "Οι ουρανοί θα απολεστούν, εσύ όμως διαμένεις εις τον αιώνα"».

Αν λοιπόν δεν βρίσκεται στην ίδια κατάσταση με τον Πατέρα, από πού ορμώμενος τον απεικονίζει στην ίδια φύση, και ισχυρίζεται ότι είναι ένα με το τέλειο εκείνο που υπολείπεται και είναι κατώτερό του; Β. Δεν μπορεί να έχουν έτσι τα πράγματα, τουλάχιστον κατά τη δική μου γνώμη. Α. Επομένως —επειδή θα στραφώ στο να εξετάσω πλέον, όσο βέβαια μπορώ, όλα όσα εξωραΐζουν για εμάς τη θεία και ύψιστη φύση—, έλα λοιπόν, ας σκεφτούμε αν το λαμπρό κάλλος της θεότητας βρίσκεται σε μεγαλύτερο βαθμό στον Πατέρα ή σε μικρότερο από ό,τι πρέπει στον Υιό. Β. Μου φαίνεται ότι τα έχεις σκεφτεί αυτά με άριστο τρόπο. Α. Ο θεσπέσιος Μελωδός υποτάσσει λοιπόν στα σκήπτρα της θεότητας και προσδένει στον ζυγό της δουλείας καθετί που ανήκει στα κτίσματα, πράττοντάς το αυτό πολύ θεοσεβώς και ορθότατα. Διότι είπε κάπου προς τον δημιουργό των συμπάντων: «Εσύ, Κύριε, κατ’ αρχάς θεμελίωσες τη γη, και έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί. Αυτοί θα απολεστούν, εσύ όμως διαμένεις, και όλοι θα παλιώσουν σαν ιμάτιο, και σαν πανωφόρι θα τους τυλίξεις και θα αλλαχθούν, εσύ όμως παραμένεις ο ίδιος και τα έτη σου δεν θα εκλείψουν, διότι τα σύμπαντα είναι δούλα σου». Και μάλιστα προστάζει να τον τιμούν με δοξολογίες και οι ουρανοί των ουρανών, και ο ήλιος και η σελήνη, τα άστρα και το φως, καθώς και το ύδωρ που βρίσκεται υπεράνω των ουρανών.

Σε πολλά σημεία η Ιερά Γραφή ονομάζει χέρια του Θεού τις δραστικές Του δυνάμεις, δια των οποίων έφερε τα πάντα στην ύπαρξη, όπως και όταν ενεργεί κάτι σύμφωνα με το θέλημά Του· όπως για παράδειγμα, διατρανώνοντας την έλευση κάθε ανθρώπου στην ύπαρξη, λέγει ο Υμνωδός: «Τα χέρια σου με έπλασαν και με δημιούργησαν», και πάλι: «Διότι δική Του είναι η θάλασσα, και Αυτός την έφτιαξε, και την ξηρά τα χέρια Του την έπλασαν». Και πάλι: «Και εσύ, Κύριε, εξ αρχής θεμελίωσες τη γη, και έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί». Έπειτα, πώς θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι πάνω στις δραστικές δυνάμεις του Θεού έχουν γραφτεί, σαν σε πίνακα, τα τείχη της Σιών που νοείται εδώ; Ή και για ποια ακριβώς τείχη κάνει μνεία ο λόγος; Τι λοιπόν λέμε; Τίποτα δεν θα εμπόδιζε, όπως τουλάχιστον νομίζω, τον μαθητή του Χριστού να εφαρμόσει ένα τέτοιο νόημα στα προκείμενα. Η Σιών κατηγορούσε τον Κύριο ότι την είχε ξεχάσει. Αλλά το ότι αυτό δεν είναι αληθές, προσπαθεί να το αποδείξει ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, με αφετηρία την ενανθρώπησή Του, και όσα υπέμεινε για εμάς, αφού έγινε όμοιος με εμάς. Διότι, αν και μπορούσε να υπάρχει με τη μορφή και την ισότητα του Πατρός, δεν θεώρησε τούτο αρπαγμό, αλλά μάλλον συγκατέβηκε στην κένωση. Έλαβε μορφή δούλου και έγινε υπήκοος στον Πατέρα μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού. Διότι κρεμάστηκε πάνω στο ξύλο, αφού καρφώθηκαν τα χέρια Του.

Θα το σαφηνίσει λέγοντας ο μαθητής του Χριστού: «Διότι η ημέρα του Κυρίου θα έρθει σαν κλέφτης, κατά την οποία οι ουρανοί θα παρέλθουν με ορμητικό ήχο, τα στοιχεία της φύσεως φλεγόμενα θα διαλυθούν, η γη και όλα τα έργα που βρίσκονται σε αυτήν θα κατακαούν· καινούργιους δε ουρανούς και καινούργια γη προσδοκούμε, σύμφωνα με τις επαγγελίες του.» Επομένως, λέει ότι η ανακαίνιση της κτίσεως θα είναι σαν ανάσταση εκ νεκρών, όπως ακριβώς συμβαίνει με τα ανθρώπινα σώματα. Και ενώ διαλύονται τα στοιχεία, το σωτήριό μου θα υπάρχει εις τον αιώνα, λέει, και η δικαιοσύνη μου δεν πρόκειται να εκλείψει. Λοιπόν, σωτήριο και δικαιοσύνη, όπως έχουμε πει πάρα πολλές φορές, αποκαλεί τον Υιό· και αποκαλώντας τον δικό του, φανερώνει την ιδιότητα που έχει προς αυτόν, αφού ο Υιός προέρχεται εκ φύσεως από αυτόν και βρίσκεται μέσα σε αυτόν. Πλην όμως θα υπάρχει εις τον αιώνα, λέει, και δεν πρόκειται να εκλείψει. Το πόσο μεγάλη είναι η διαφορά μεταξύ δημιουργού και κτίσεως, ποιητή και δημιουργήματος, το φανερώνει μέσω αυτών: Διότι η μεν κτίση θα παλιώσει, και επειδή έχει έλθει στην ύπαρξη από τη μη ύπαρξη, δεν θα μείνει αμέτοχη στη φθορά. Ο γενεσιουργός όμως και τεχνίτης των πάντων Θεός Λόγος, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα και στον οποίο υπάρχουν τα πάντα, θα υπάρχει εις τον αιώνα και δεν πρόκειται να εκλείψει. Αυτό διδάσκει λέγοντας και ο θεσπέσιος Μελωδός: «Εσύ, Κύριε, κατ' αρχάς θεμελίωσες τη γη, και έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί.»

Άκου τον προφήτη Δαβίδ που λέει: «Κατ' αρχάς εσύ, Κύριε, θεμελίωσες τη γη, και έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί. Αυτοί θα καταστραφούν, αλλά εσύ παραμένεις». Αλλά θα πει κάποιος: «Δες, λέει σαφώς ότι θα καταστραφούν». Άκου όμως πώς εννοεί το ότι θα καταστραφούν. Είναι φανερό από τα εξής: «και όλοι θα παλιώσουν σαν ρούχο, και σαν πανωφόρι θα τους τυλίξεις και θα αλλαχθούν». Διότι, όπως γίνεται λόγος για την απώλεια του ανθρώπου, σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί, «δείτε πώς χάθηκε ο δίκαιος και κανείς δεν το συλλογίζεται στην καρδιά του», και μάλιστα ενώ προσδοκάται η ανάσταση, με τον ίδιο τρόπο προσδοκούμε και κατά κάποιον τρόπο μια ανάσταση των ουρανών. «Ο ήλιος θα μετατραπεί σε σκοτάδι και η σελήνη σε αίμα». Ας διδαχθούν όσοι έχουν επιστρέψει από τους Μανιχαίους και ας μη θεοποιούν πλέον τους φωστήρες, ούτε να νομίζουν ασεβώς ότι αυτός ο ήλιος, που πρόκειται να σκοτεινιάσει, είναι ο Χριστός. Και πάλι άκου τον Κύριο που λέει: «Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, τα λόγια μου όμως δεν πρόκειται να παρέλθουν». Διότι τα δημιουργήματα δεν είναι ισότιμα με τα λόγια του Δεσπότη.

Έχεις κάτι παρόμοιο και στην ερμηνεία του λίθου που αποκόπηκε από το όρος χωρίς ανθρώπινα χέρια, ο οποίος είναι ο Χριστός κατά τη σάρκα. Και η βασιλεία του δεν θα αφεθεί σε άλλον λαό. Και ο Δαβίδ άλλοτε μεν λέει: Ο θρόνος σου, Θεέ, είναι εις τον αιώνα του αιώνος, άλλοτε δε: Εσύ, Κύριε, κατ' αρχάς θεμελίωσες τη γη, και τα εξής: αυτοί θα χαθούν, εσύ όμως παραμένεις. Και τα εξής: Εσύ όμως είσαι ο ίδιος και τα έτη σου δεν θα εκλείψουν. Αυτά ο Παύλος τα ερμήνευσε ότι αναφέρονται στον Υιό.

Και ο Δαβίδ στον ρα΄ ψαλμό λέει: Εσύ, Κύριε, κατ' αρχάς θεμελίωσες τη γη, και οι ουρανοί είναι έργα των χεριών σου· αυτοί θα καταστραφούν, εσύ όμως θα παραμείνεις, και όλοι θα παλιώσουν σαν ένδυμα, και σαν μανδύα θα τους τυλίξεις, και θα αλλαχθούν.

Με δόξα και τιμή τον στεφάνωσες και τον κατέστησες κύριο στα έργα των χεριών σου. Όλα τα υπέταξες κάτω από τα πόδια του, όλα τα πρόβατα και τα βόδια, ακόμη και τα ζώα του κάμπου, τα πουλιά του ουρανού και τα ψάρια της θάλασσας, αυτά που διασχίζουν τα μονοπάτια των θαλασσών. Διότι στη λογική φύση, εφόσον ομοιώθηκε με τον Θεό, δώρισε την εξουσία και τη δύναμη επί πάντων. Ο άνθρωπος, έχοντας λάβει τη θεϊκή εικόνα, όπως ο Θεός είναι βασιλιάς των πάντων, έτσι κατέστη άρχοντας όσων βρίσκονται πάνω στη γη. Εάν όμως έχει λεχθεί καθολικά: «Και τον κατέστησες στα έργα των χεριών σου»· και αλλού λέει: «Και τα έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί», είναι φανερό ότι τον κατέστησε άρχοντα και επί των ουρανών. Και ίσως με άρρητο τρόπο να υποδηλώνει τη διαμονή στον ουρανό όσων μεταβαίνουν εκεί από τη γη, όταν πρόκειται να κληρονομήσουν τη βασιλεία των ουρανών, όπως έχει υποσχεθεί. Λέει δε ο Παύλος: «Κληρονόμοι μεν του Θεού, συγκληρονόμοι δε του Χριστού».

Στην αρχή εσύ, Κύριε, θεμελίωσες τη γη, και έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί. Αυτοί θα χαθούν, εσύ όμως παραμένεις. Διότι, εάν δεν ήσουν παρών, λέει, στην αρχή, ω Κύριε, και εάν οι ουρανοί δεν ήταν έργα των χεριών σου, δεν θα ήταν δυνατόν να μετατεθούν, ούτε να υποστούν μεταβολή· διότι εάν ήταν αδημιούργητα, θα παρέμεναν και χωρίς τέλος· τώρα όμως, επειδή έγινες δημιουργός τους, έχεις τη δύναμη, εφόσον το θελήσεις, και να τα κάνεις να παρέλθουν· διότι είναι φύσεως φθαρτής και υπόκεινται σε απώλεια· επειδή, αν και προηγουμένως δεν υπήρχαν, δημιουργήθηκαν με τη δική σου βούληση και δύναμη. Διότι ένα μόνο είναι αυτό που παραμένει αιώνια, και που ποτέ δεν είναι δυνατόν να μην υπάρχει, δηλαδή εσύ ο ίδιος που είσαι ο μόνος δημιουργός των πάντων. Και όλοι θα παλιώσουν σαν το ρούχο, και σαν τον μανδύα θα τους τυλίξεις, και θα τυλιχθούν. Και οι ουρανοί επίσης, αν και τυγχάνει να είναι ένα μεγάλο και εξαίρετο κτίσμα, εντούτοις και αυτοί θα υποβληθούν στη φθορά· η φθορά όμως αυτή θα καταλήξει γι' αυτούς σε ανακαίνιση, και θα τους διπλώσεις τόσο εύκολα όπως τυλίγει κάποιος έναν μανδύα· διότι θα τυλιχθούν μεταβαλλόμενοι σε ένα καλύτερο σχήμα, και θα αλλαχθούν, και θα υποστούν μια αγαθή τροπή από την παλαιότητα προς την ανακαίνιση και την αφθαρσία. Εσύ όμως είσαι ο ίδιος, και τα έτη σου δεν θα εκλείψουν. Οι υιοί των δούλων σου θα κατασκηνώσουν, και οι απόγονοί τους θα κατευθύνονται εις τον αιώνα.

Θα μπορούσε να πει κανείς ότι ελαττώθηκε λίγο σε σύγκριση με τους αγγέλους όχι μόνο εξαιτίας του πάθους του θανάτου, αλλά και εξαιτίας της ίδιας της ενανθρώπησής του· όταν, υπάρχοντας σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του λαμβάνοντας μορφή δούλου, και ελαττώθηκε σε τέτοιο βαθμό, ώστε αντί για τη δόξα της μορφής του Θεού να ειπωθεί για αυτόν το εξής: τον είδαμε, και δεν είχε ούτε μορφή ούτε κάλλος, αλλά η όψη του ήταν άτιμη και υπολειπόταν σε σύγκριση με τους γιους των ανθρώπων. Ως ανταμοιβή για αυτά, ο Πατέρας τον στεφάνωσε με δόξα και τιμή· υπερυψώνοντάς τον και χαρίζοντάς του το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα· ώστε στο όνομα του Ιησού να καμφθεί κάθε γόνατο των επουρανίων, των επιγείων και των καταχθονίων, και κάθε γλώσσα να ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν του Θεού Πατρός. Και τον κατέστησε κυρίαρχο στα έργα των χειρών του· πράγμα που και αυτό αρμόζει στο πρόσωπο του Σωτήρα μας εξαιτίας του Θεού Λόγου που βρίσκεται σε αυτόν, και όχι στον οποιονδήποτε τυχαίο, εφόσον στα έργα του Θεού οι ιεροί λόγοι συνηθίζουν να συγκαταλέγουν και τους ουρανούς, σύμφωνα με το χωρίο: και έργα των χειρών σου είναι οι ουρανοί.

Εν τω συναχθήναι: Διότι όλοι οι λαοί συνάγονται στην εκκλησία [δηλαδή] για να απολαύσουν τον μυστικό δείπνο. Και βασιλείς: Διότι και οι βασιλείς και κάθε εξουσία μέσα στην εκκλησία κλίνουν τα κεφάλια τους στον Θεό, υπηρετώντας τον Κύριο με φόβο. Απεκρίθη: Διότι, όσο ζει ο άνθρωπος, έχει τη δύναμη να δοξάζει (να δοξολογεί) τον Κύριο· διότι ως οδό εννοεί την οδό του βίου. Την ολιγότητα: Για να γνωρίσει ο άνθρωπος, λέει, ότι είναι πρόσκαιρος και για να μην υπερηφανεύεται. Μη αναγάγης: Δηλαδή, μη συντομεύσεις τις ημέρες μου, προτού κατορθώσω την αρετή. Εν γενεά: Του Χριστού ως Θεού· διότι τα έτη αυτού δεν έχουν τέλος. Κατ' αρχάς: Διότι αυτός δημιούργησε τη γη και τη στερέωσε. Και έργα: Και οι ουρανοί και η γη από εσένα, λέει ο προφήτης, κτίστηκαν και μέσω εσού διατηρούνται στους αιώνες. Αυτοί απολούνται: Διότι ο Θεός δεν υπόκειται στον χρόνο ούτε συγκαταλέγεται στα κτίσματα. Και πάντες: Διότι όλα τα κτίσματα, ακόμη κι αν είναι μεγάλα, υπόκεινται στον χρόνο. Και ωσεί περιβόλαιον: Διότι αυτοί οι ουρανοί αλλάζουν, και νέους ουρανούς υπόσχεται ο δημιουργός της κτίσεως. Συ δε ο αυτός ει: Διότι ούτε μεταβολή υφίσταται ο Θεός, ούτε τέλος ετών έχει· διότι ο Θεός είναι αιώνιος και αΐδιος. Οι υιοί: Όσοι μαθήτευσαν στους αποστόλους, αυτοί είναι υιοί αυτών, και θα κατασκηνώσουν τότε στις σκηνές των αγίων.

Ότι δε και ο ουρανός μαζί με τη γη, αφού παλιώσουν, θα μεταβούν αργότερα σε καλύτερη κατάσταση, άκουσε τον Προφήτη που λέει: Στην αρχή εσύ, Κύριε, θεμελίωσες τη γη, και έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί. Αυτοί θα απολεστούν, εσύ όμως παραμένεις, και όλοι θα παλιώσουν σαν ένδυμα, και σαν πανωφόρι θα τους τυλίξεις, και θα αλλαχθούν. Και ο Ησαΐας φανερώνοντας αυτά έλεγε: Κοιτάξτε ψηλά στον ουρανό και κάτω στη γη, διότι ο ουρανός στερεώθηκε σαν καπνός, και η γη θα παλιώσει σαν ένδυμα, και εκείνοι που την κατοικούν θα απολεστούν όπως αυτά. Είδες πώς η κτίση υποδουλώθηκε στη ματαιότητα και πώς ελευθερώνεται από τη φθορά; Διότι ο μεν ένας λέει: Σαν ένδυμα θα τους τυλίξεις, και θα αλλαχθούν· ο δε Ησαΐας: Εκείνοι που την κατοικούν θα απολεστούν όπως αυτά· δεν εννοεί, λέει, παντελή απώλεια· διότι ούτε εκείνοι που την κατοικούν, δηλαδή οι άνθρωποι, θα υποστούν τέτοια απώλεια, αλλά την προσωρινή, και μέσω αυτής θα μεταβούν στην αφθαρσία, όπως ακριβώς και η κτίση. Όλα αυτά τα υπαινίχθηκε λέγοντας τη φράση «όπως αυτά»· πράγμα που βέβαια και ο Παύλος προχωρώντας αναφέρει· προς το παρόν, ωστόσο, κάνει λόγο για την υποδούλωσή της, και δείχνει για ποιο λόγο έγινε έτσι, και θέτει εμάς ως την αιτία. Τι λοιπόν; Αδικήθηκε, εφόσον τα έπαθε αυτά εξαιτίας κάποιου άλλου; Καθόλου· διότι για χάρη μου έχει δημιουργηθεί.

Εάν, λοιπόν, έχει ειπωθεί για τον Υιό και στην Παλαιά Διαθήκη το «Κατ' αρχάς εσύ, Κύριε, θεμελίωσες τη γη», είναι σαφές το αξίωμά Του ως δημιουργού· εάν πάλι ισχυρίζεσαι ότι ο Προφήτης το έχει πει αυτό για τον Πατέρα, και ότι ο Παύλος απέδωσε στον Υιό αυτό που λέχθηκε για Εκείνον, τότε και πάλι το ίδιο συμπέρασμα προκύπτει. Διότι δεν θα αποφαινόταν ο Παύλος ότι αυτό αρμόζει και στον Υιό, εάν δεν είχε την απόλυτη πεποίθηση ότι είναι ομότιμοι κατά το αξίωμα. Επειδή θα αποτελούσε έσχατη τόλμη, εκείνα που αρμόζουν στην ασύγκριτη φύση, να τα αποδώσει σε μία φύση κατώτερη και υποδεέστερη από εκείνη.

Και τα δύο αυτά τα αναπτύσσουν θεολογικά οι Γραφές· διότι ο ένας, εξιστορώντας το κάλλος των ουρανών, λέει τα εξής: «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού»· και πάλι: «Αυτός που έστησε τον ουρανό σαν θόλο, και τον άπλωσε σαν σκηνή πάνω στη γη»· και πάλι: «Αυτός που συγκρατεί τον κύκλο του ουρανού». Ένας άλλος όμως, δείχνοντας ότι αν και είναι ωραίος και μεγάλος, εντούτοις είναι φθαρτός, λέει τα εξής: «Κατ’ αρχάς εσύ, Κύριε, θεμελίωσες τη γη, και έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί· αυτοί θα χαθούν, εσύ όμως παραμένεις· και όλοι θα παλιώσουν σαν ένδυμα, και σαν πανωφόρι θα τους τυλίξεις, και θα αλλαχθούν». Και πάλι για τον ήλιο λέει ο Δαβίδ ότι: «Σαν νυμφίος που εκπορεύεται από τον νυμφικό του θάλαμο· θα αγαλλιάσει σαν γίγαντας για να διατρέξει τον δρόμο του».

Και μου φαίνεται πως εξαιτίας τέτοιων φωνών των προφητών έχει πει ο Σωτήρας μας: Πολλοί προφήτες και δίκαιοι επιθύμησαν να δουν αυτά που εσείς βλέπετε, και δεν τα είδαν, και να ακούσουν αυτά που εσείς ακούτε, και δεν τα άκουσαν. Σε γενεά γενεών τα έτη σου. Έστρεψε πάλι τον λόγο προς τον Κύριο. Διότι τα δικά Του έτη, τα οποία διήλθε εν σαρκί, βρίσκονται σε γενεά γενεών, καθώς είχε πολιτεία άρτια και ολοκληρωμένη· γι' αυτό και ο Παύλος, θέλοντας να παρουσιάσει αυτούς που βρίσκονται σε τελειότητα, έλεγε: Μέχρι να φτάσουμε όλοι στο επίπεδο του τέλειου άνδρα, στο μέτρο της ηλικίας του πληρώματος του Χριστού. Στην αρχή εσύ, Κύριε, θεμελίωσες τη γη, και έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί. Αυτοί θα καταστραφούν, εσύ όμως παραμένεις.

Για εσάς, τους υπερασπιστές της ειδωλομανίας, αυτά έχει πει ο Προφήτης. Διότι σε πολύ λίγο χρονικό διάστημα δεν θα βρεθεί πλέον ο τόπος σας, αλλά, όπως ακριβώς διαλύεται ο καπνός, θα εκλείψετε, και όπως λιώνει το κερί μπροστά στη φωτιά. Για την Ευαγγελική θεογνωσία όμως είπε ο Κύριος: «Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, τα λόγια μου όμως δεν πρόκειται να παρέλθουν». Και: «Εσύ εξ αρχής, Κύριε», λέει πάλι ο ψαλμωδός, «θεμελίωσες τη γη, και έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί· αυτοί θα καταστραφούν· εσύ όμως παραμένεις· και όλοι θα παλιώσουν σαν ένδυμα, και σαν πανωφόρι θα τους τυλίξεις και θα αλλαχθούν, εσύ όμως είσαι ο ίδιος, και τα έτη σου δεν θα εκλείψουν». Και οι θείοι κήρυκες της παρουσίας του Χριστού, οι σοφοί αλιείς της οικουμένης, αυτοί που τράβηξαν τους πάντες από τον βυθό της απάτης, τους οποίους εσύ ο ευτελής, που είσαι όντως δούλος της αμαρτίας, εξευτελίζεις, έλαμψαν με σημεία και τέρατα και με ποικίλες δυνάμεις σαν τον ήλιο μέσα στον κόσμο, δωρίζοντας το φως στους τυφλούς, την ακοή στους κωφούς, το βάδισμα στους χωλούς, χαρίζοντας τη ζωή στους νεκρούς. Διότι και μόνο οι σκιές τους θεράπευαν όλες τις ασθένειες των ανθρώπων. Τους δαίμονες, τους οποίους εσείς φοβάστε ως θεούς, όχι μόνο τους απομάκρυναν από τα ανθρώπινα σώματα, αλλά και τους έδιωχναν από την ίδια την οικουμένη, με το σημείο του σταυρού, μέσω του οποίου αφάνισαν κάθε μαγεία και κατέδειξαν ανενεργή κάθε μαγγανεία.

Ερώτηση μερικών ιερέων από την Κρήτη σχετικά με την παρέλευση των πάντων. Σε παρακαλώ, πάτερ, πες μου: στη συντέλεια των αιώνων, μετά την κοινή ανάσταση των ανθρώπων και τη Δευτέρα Παρουσία του Χριστού, όλη αυτή η ορατή κτίση θα υπάρξει και πάλι ή θα χαθεί διαπαντός; Διότι οι περισσότεροι άνθρωποι, όπως δεν διαφεύγει ούτε από εσένα, για να μην πω όλοι, αναμένουν ότι τα πάντα θα καταστραφούν· δηλαδή ότι όλος ο ουρανός μαζί με όλη τη γη θα παραδοθούν σε τέλειο αφανισμό. Και έχουν ως υποστηρικτές σε αυτό πολλούς άλλους, αλλά προπαντός τον προφήτη Δαβίδ που λέει: «Κατ' αρχάς εσύ, Κύριε, θεμελίωσες τη γη και έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί· αυτοί θα καταστραφούν...». Αλλά και τον ίδιο τον Σωτήρα Χριστό που αποφάνθηκε ότι «ο ήλιος θα σκοτεινιάσει και η σελήνη δεν θα δώσει το φως της και τα άστρα θα πέσουν από τον ουρανό» και «ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, οι δε λόγοι μου δεν θα παρέλθουν». Εκείνοι μεν, λοιπόν, αυτά πρεσβεύουν, παρακινούμενοι από αυτά εδώ ή δεν γνωρίζω από πού· εσένα όμως ποια είναι η γνώμη σου για αυτά;

Και πάλι: «Ο Κύριος έπλασε από γη τον άνθρωπο και πάλι τον επέστρεψε σε αυτήν, και τους έδωσε μετρημένες ημέρες και καθορισμένο χρόνο.» Έτσι και ο Δανιήλ, ερμηνεύοντας στον βασιλιά των Περσών το «μανή, θεκέλ, φαρές», αποφάνθηκε σωστά γι' αυτά· διότι λέει: «Τον χρόνο της ζωής σου, ω βασιλιά, τον μέτρησε ο Θεός και τον έβαλε στο ζύγι, και αφού σου αφαιρέσει τη βασιλεία, θα τη μοιράσει στους Μήδους και τους Πέρσες.» Το τέλος δε των όντων θα το μάθεις ξεκάθαρα από τον Δαβίδ· διότι λέει: «Στην αρχή εσύ, Κύριε, θεμελίωσες τη γη και έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί· αυτοί θα φθαρούν, εσύ όμως παραμένεις, και όλοι», οι άνθρωποι προφανώς, «σαν ένδυμα θα παλιώσουν και σαν πανωφόρι θα τους τυλίξεις και θα αλλαχθούν.» Αν πάλι θέλεις, άκου και τα δικά μας λόγια που λένε: «Κάνε μου γνωστό, Κύριε, το τέλος μου και ποιος είναι ο αριθμός των ημερών μου, για να γνωρίσω τι μου υπολείπεται», διότι «ιδού, έκανες τις ημέρες μου όσο μια σπιθαμή και η υπόστασή μου είναι σαν ένα τίποτα ενώπιόν σου...

Αν και ο Υιός ονομάζεται χέρι, και το Πνεύμα δάκτυλο –διότι, ενώ οι άλλοι ευαγγελιστές αναφέρουν ότι ο Κύριος είπε: «Εάν εγώ εκβάλλω τα δαιμόνια με το Πνεύμα του Θεού», ο Λουκάς, αντί της φράσης «με το Πνεύμα του Θεού», γράφει «με τον δάκτυλο του Θεού», αλλά και στην Αίγυπτο ο δάκτυλος του Θεού μέσω του Μωυσή μετέβαλε το χώμα σε ζωντανούς οργανισμούς, δείχνοντας ότι και η πρώτη δημιουργία των ζώων συντελέστηκε δι’ Αυτού· διότι και τότε, λέει, «το πνεύμα του Θεού φερόταν πάνω από το νερό»– δεν πρέπει εξαιτίας αυτού να υποτιμούμε το Πνεύμα, ούτε να το θεωρούμε κατώτερο του Υιού, ως μέρος Του· διότι το δάκτυλο είναι μέρος του χεριού· για να μην αναγκαστούμε να αποκαλέσουμε και τον Υιό μέρος του Πατέρα ως χέρι Του, και επομένως κατώτερο, ή να δεχθούμε ότι εκφύεται από τον Υιό. Αν και δεν έχει ονομαστεί κατ' αυτόν τον τρόπο δάκτυλος του Θεού, παρά μόνο δάκτυλος Θεού, και ούτε μόνο αυτό, αλλά υπάρχει περίπτωση όπου και αυτό λέγεται χέρι· διότι λέει: «Τα χέρια σου με εποίησαν και με έπλασαν»· και, «έργα των χειρών σου είναι οι ουρανοί», αποκαλώντας χέρια από κοινού τον Υιό και το Πνεύμα, αλλά και πάλι το καθένα ξεχωριστά.

Υπόθεσε, λοιπόν, κάποιον που έχει γιο βασιλιά και, ενώ πρόκειται να χτίσει μια πόλη, εμπιστεύεται στον γιο την οικοδόμησή της. Όπως ακριβώς, λοιπόν, αυτός που λέει «Δια του Υιού του βασιλιά χτίστηκε η πόλη» δεν παρουσιάζει τον γιο του βασιλιά ως δούλο, αλλά δείχνει ότι αυτός ο γιος έχει και πατέρα και δεν είναι μόνος, έτσι και εδώ ο ευαγγελιστής, λέγοντας ότι τα πάντα έγιναν δια του Υιού, φανέρωσε ότι ο Πατέρας τον χρησιμοποίησε, ας πούμε, ως μεσίτη για τη δημιουργία, όχι ως κατώτερό του, αλλά μάλλον ως ισοδύναμο και ως έχοντα τη δύναμη να φέρει εις πέρας ένα τέτοιο έργο. Και στο λέω αυτό, διότι εάν σε ταράζει η προσθήκη της λέξης «δια» και ζητάς να βρεις στη Γραφή κάποια φράση που να λέει ότι ο ίδιος ο Λόγος δημιούργησε τα πάντα, άκουσε τον Δαβίδ: «Κατ' αρχάς εσύ, Κύριε, θεμελίωσες τη γη, και έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί». Βλέπεις πώς δεν είπε ότι «Δια μέσου σου έγιναν οι ουρανοί και θεμελιώθηκε η γη», αλλά «Εσύ θεμελίωσες και έργα των χεριών σου είναι»; Και ότι αυτά τα λέει ο Δαβίδ για τον Μονογενή, και όχι για τον Πατέρα, μπορείς να το μάθεις και από τον ίδιο τον Απόστολο, ο οποίος χρησιμοποιεί το ρητό αυτό στην Προς Εβραίους επιστολή· αλλά θα μπορούσες να το μάθεις και από τον ίδιο τον ψαλμό. Διότι, λέγοντας ότι «Ο Κύριος επέβλεψε στη γη, για να ακούσει τον στεναγμό και να ελευθερώσει τους παραδομένους στον θάνατο, και για να αναγγείλει στη Σιών το όνομα του Κυρίου», ποιον άλλον υποδηλώνει παρά τον Υιό του Θεού;

Διότι αυτός επέβλεψε πάνω στη γη, είτε σε αυτήν πάνω στην οποία κινούμαστε, είτε στη δική μας φύση που έγινε γήινη, είτε στη σάρκα, σύμφωνα με το, «Γη είσαι», την οποία και προσέλαβε, και έλυσε εμάς που ήμασταν δεμένοι με τις πλοκές των δικών μας αμαρτημάτων, και υιούς των τεθανατωμένων, του Αδάμ και της Εύας, και ανήγγειλε στη Σιών το όνομα του Κυρίου. Διότι στεκόμενος μέσα στο ιερό, δίδασκε για τον Πατέρα του· καθώς και ο ίδιος λέει: «Φανέρωσα το όνομά σου στους ανθρώπους.» Αυτά, λοιπόν, σε ποιον αρμόζουν, στον Πατέρα ή στον Υιό; Όλα στον Υιό. Διότι αυτός ανήγγειλε το όνομα του Πατέρα, διδάσκοντας. Αφού, λοιπόν, είπε αυτά ο μακάριος Δαβίδ, προσθέτει: «Και εσύ, Κύριε, κατ' αρχάς θεμελίωσες τη γη, και έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί.» Άραγε δεν παρουσιάζει φανερά τον Υιό ως δημιουργό και όχι ως όργανο; Αν πάλι η πρόθεση «διά» νομίζεις ότι εισάγει κάποια υποτίμηση, τι θα πεις όταν ο Παύλος τη χρησιμοποιεί για τον Πατέρα; Λέει δηλαδή: «Πιστός είναι ο Θεός, διά του οποίου κληθήκαμε σε κοινωνία με τον Υιό του.» Μήπως εδώ καθιστά τον Πατέρα όργανο; Και πάλι, «Παύλος, απόστολος διά θελήματος Θεού.» Αλλά αυτά μεν είναι αρκετά· πρέπει όμως να επανέλθουμε πάλι στο σημείο από το οποίο παρεκκλίναμε. «Όλα δι' αυτού έγιναν.» Ο Μωυσής, ενώ ασχολήθηκε με την ορατή κτίση, δεν μας ξεκαθάρισε τίποτα για τα νοητά· ο ευαγγελιστής, όμως, συμπεριλαμβάνοντας τα πάντα με έναν λόγο, λέει: «Όλα δι' αυτού έγιναν,» τα ορατά και τα νοητά. «