Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 101:5

Ερώτηση του ιδίου προς τον ίδιο Γέροντα: Τι να κάνω με τον βόρβορο που έχω μέσα μου, καθώς και με την αυτοδικαίωση και τη λήθη, τα οποία με θλίβουν έντονα; Απόκριση του Βαρσανουφίου: Εκείνος που έχει τον βόρβορο μέσα του, τον αποβάλλει άκοπα όποτε θέλει, ενώ εκείνος που έχει βυθιστεί στον βόρβορο, με πολύ κόπο ανασύρει τον εαυτό του από αυτόν. Χειρότερος δε είναι αυτός που έχει βυθιστεί σε σχέση με εκείνον που τον φέρει. Σχετικά με την αυτοδικαίωση, η κακία ποτέ δεν αναιρεί την κακία. Να θυμάσαι, λοιπόν, ότι η αυτοδικαίωση δεν δικαιώνει τον άνθρωπο, και θα αναπαυθείς. Σχετικά με τη λήθη, «υπάρχουν δύο είδη λήθης, το ένα αντιτάσσεται στο άλλο. Εκείνος, λοιπόν, που φθάνει στο σημείο να ξεχάσει να φάει τον άρτο του εξαιτίας της φωνής του στεναγμού του, δεν κατακυριεύεται από τη λήθη του εχθρού». Αίτηση του ιδίου προς τον ίδιο μέγα Γέροντα:

Άγγιξε το κράσπεδό του και θα σου θεραπεύσει όχι μόνο το ένα πάθος, αλλά όλα σου τα πάθη. Αν ο νους σου βρισκόταν εκεί που έπρεπε, ούτε τα δαγκώματα των δηλητηριωδών ερπετών και των σκορπιών δεν θα μπορούσαν να σε παρασύρουν στην αίσθηση του πόνου της σάρκας. «Ξέχασα», λέει, «να φάω τον άρτο μου από τη φωνή του στεναγμού μου». Μη θλίβεσαι, είναι κοντά το έλεος του Θεού. Και σε ασπάζομαι με την ευχή να έχεις υγεία εν Κυρίω, κράκτα.

Αυτός ο ζήλος έχει ως χαρακτηριστικό το να μην υπολογίζει κανείς τον εαυτό του, να μην τον μετρά, να θεωρεί τον εαυτό του χώμα και στάχτη. Εκείνος δε ο ζήλος έχει το να θεωρεί τον εαυτό του συνετό, το να οδηγεί στην υπερηφάνεια, το να υπολογίζει και να μετρά τον εαυτό του σε κάθε πράγμα, το να απομακρύνεται από την ταπεινοφροσύνη. Συγχωρήστε με, μήπως είστε αργόσχολοι και γι' αυτό φτάνετε σε αυτά; Εάν έτσι έχουν τα πράγματα, κατεβείτε στην αγορά, μέχρις ότου έλθει ο οικοδεσπότης και σας πάρει στον αμπελώνα του. Εάν υπήρχε στην καρδιά σας ένα αγκάθι αγωνίας για εκείνη τη φοβερή συνάντηση, δεν θα τα σκεφτόσασταν αυτά. Ο προφήτης ξέχασε «να φάει τον άρτο του», και εάν δεν σπαταλούσαμε τον χρόνο μας και δεν αδιαφορούσαμε, δεν θα ξεπέφταμε από αυτά σε εκείνα.

Και ο πιο τέλειος οφείλει να βαστάζει τον ασθενέστερο, λέγοντας ότι εγώ είμαι ο ανάξιος. Εάν όμως το λες και δεν το κάνεις με υπομονή, το λες άκαιρα. Διότι ποιος είσαι εσύ που έχεις μάτια και βλέπεις τα πάθη των άλλων; Είσαι άνθρωπος που δέχθηκε το ευαγγέλιο για υπέρμετρα πράγματα! Διότι, μελετώντας τα αυτά αδιάκοπα, οφείλεις να ξεχνάς ακόμη και το ψωμί σου να φας. Αλλά δεν τα έχεις γευθεί ακόμη και δεν σου έγιναν τόσο ποθητά όσο έπρεπε. Να θυμάσαι τον Λάζαρο, πόσο χρόνο υπέμεινε ευχαριστώντας τον Θεό. Και μην ξεχάσεις και αυτά που σου έχω πει πολλές φορές: πρόκειται για διαβολικό φθόνο. Επειδή γνωρίζω τι σε περιμένει, εγώ όμως πιστεύω στον Θεό ότι τίποτα δεν πρόκειται να ισχύσει εναντίον σου.

Ερώτηση του ίδιου προς τον ίδιο μεγάλο Γέροντα: Παρακαλώ να μάθω από πού μου προέρχεται η νωθρότητα του σώματος και η φθορά της καρδιάς. Και γιατί δεν παραμένω σταθερός σε έναν τρόπο ζωής; Απόκριση του Βαρσανουφίου: Αδελφέ, απορώ και εκπλήσσομαι πώς εκείνοι που επιθυμούν κοσμικά κέρδη ή να στρατευθούν αψηφούν και τα άγρια θηρία και τις επιβουλές των ληστών και τους κινδύνους της θάλασσας, ακόμη και τον ίδιο τον θάνατο. Και δεν λιγοψυχούν για τον πλούτο που ποθούν, μολονότι η απόκτησή του είναι αβέβαιη. Εμείς όμως οι ταλαίπωροι και νωθροί, που λάβαμε την εξουσία «να πατάμε επάνω σε φίδια και σκορπιούς και σε όλη τη δύναμη του εχθρού», που ακούσαμε το «Εγώ είμαι, μη φοβάστε», που γνωρίζουμε σαφώς ότι δεν πολεμάμε με τη δική μας δύναμη, αλλά με τη δύναμη του Θεού που μας οπλίζει και μας ενδυναμώνει, λιγοψυχούμε και πέφτουμε σε ακηδία; Και από πού προέρχεται αυτό; Επειδή δεν καθηλώθηκαν οι σάρκες μας από τον φόβο του Θεού, και ποτέ δεν ξεχάσαμε να φάμε το ψωμί μας εξαιτίας της φωνής του στεναγμού μας. Γι' αυτόν τον λόγο μεταφερόμαστε από το ένα στο άλλο και από τον έναν τρόπο ζωής στον άλλον, επειδή δεν δεχθήκαμε τελείως το πυρ, το οποίο ο Δεσπότης μας ήλθε να ρίξει στη γη, διότι τότε θα είχε καταφάγει και θα είχε καταναλώσει τα αγκάθια από τον νοητό μας αγρό. Η νωθρότητά μας, η αμέλεια και η φιλοσωματία δεν μας αφήνουν να ανορθωθούμε.

Απόκριση του Ιωάννη: Ας θυμηθεί η αγάπη σου, αδελφέ μου, ότι όσα πάθη μου ανέφερες, έχω και εγώ τα ίδια. Κανείς όμως δεν απαλλάσσεται από αυτά, παρά μόνον εκείνος που φτάνει στο μέτρο αυτού που λέει: «Ξέχασα να φάω τον άρτο μου· από τη φωνή του στεναγμού μου, κόλλησε το οστό μου στη σάρκα μου». Ένας τέτοιος άνθρωπος γρήγορα φτάνει στην ολιγοφαγία και την ολιγοποσία, διότι τα δάκρυα γίνονται άρτος για αυτόν, και στη συνέχεια αρχίζει να τρέφεται διά του Πνεύματος. Πίστεψέ με, αδελφέ, ότι γνωρίζω έναν άνθρωπο, τον οποίο γνωρίζει ο Κύριος, τέτοιου μέτρου, ο οποίος μία ή δύο φορές την εβδομάδα, και περισσότερο, αιχμαλωτίζεται στην πνευματική τροφή και από τη γλυκύτητά της ξεχνά την αισθητή τροφή. Και όταν έρχεται η ώρα να λάβει τροφή, σαν κάποιος που είναι χορτασμένος ή αηδιασμένος, δεν θέλει να φάει. Όταν όμως τελικά τρώει, κατακρίνει τον εαυτό του λέγοντας: Γιατί δεν είμαι πάντοτε έτσι; Και ποθεί διακαώς να το κατακτήσει ξανά. Πού βρισκόμαστε, αδελφέ;

Ο Θεός των Πατέρων μας είθε να σε οδηγήσει σε αυτήν τη χαρά. Διότι αυτή έχει φως ανεκλάλητο, είναι ολόλαμπρη, είναι γλυκιά. Δεν ενθυμείται τη σωματική τροφή, διότι λησμόνησε «να φάει τον άρτον της». Αλλού έχει τον νου της, τα άνω αναζητεί, τα άνω φρονεί, τα άνω μελετά, εκεί όπου ο Χριστός κάθεται εκ δεξιών του Πατρός. Σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν.

Και όχι μόνο αυτά, αλλά και τα όσα ακολουθούν, τα οποία διδάσκει στη συνέχεια λέγοντας: «Δεν υπάρχει ίαση στη σάρκα μου από το πρόσωπο της οργής σου· δεν υπάρχει ειρήνη στα οστά μου από το πρόσωπο των αμαρτιών μου». Εγώ, λέει, προλαμβάνοντας, και χωρίς να περιμένω να μου τιμωρήσει κάποιος άλλος από έξω το σώμα, τιμώρησα τον εαυτό μου με οδυνηρή πληγή, και τη σάρκα μου, δια της οποίας έπραξα το αμάρτημα, την παρέδωσα σε τιμωρίες, τιμωρώντας και βασανίζοντας τον εαυτό μου με κάθε είδους τιμωρίες. Διότι αυτό το φανέρωνε και μέσα από άλλα, λέγοντας: «Εταπείνωνα την ψυχή μου με νηστεία, και η σάρκα μου αλλοιώθηκε στερούμενη το έλαιο, και ξέχασα να φάω τον άρτο μου· από τη φωνή του στεναγμού μου κόλλησαν τα οστά μου στη σάρκα μου». Και επίσης: «Κάθε νύχτα θα λούζω το κρεβάτι μου, με τα δάκρυά μου θα βρέχω το στρώμα μου». Έτσι λοιπόν και τώρα λέει: «Δεν υπάρχει ίαση στη σάρκα μου από το πρόσωπο της οργής σου». Αντί όμως για το «της οργής», τόσο ο Ακύλας όσο και ο Σύμμαχος μετέφρασαν ομόφωνα, «από το πρόσωπο της εμβριμήσεώς σου». Διότι μου ήταν αρκετή, λέει, η εμβρίμηση (επίπληξη) από τις δικές σου θείες Γραφές και η απειλή μέσω του προφήτη σου Νάθαν. Γι' αυτό, από το πρόσωπο της εμβριμήσεώς σου τιμώρησα τον εαυτό μου με τέτοιο τρόπο, ώστε να βασανίσω τη δική μου σάρκα, και τα οστά μου να μην έχουν ειρήνη «από το πρόσωπο των αμαρτιών μου». Αντί για το οποίο ο Σύμμαχος μετέφρασε: «Εξαιτίας των αμαρτιών μου».

Μόνο όσοι κοπιάζουν με ζήλο στις Γραφές και μελετούν το βιβλίο των Ψαλμών με ορθή κατανόηση, αυτοί γνωρίζουν ότι ποτέ δεν έλειψε ο κλαυθμός από τον δίκαιο, αλλά άλλοτε μεν έβρεχε το στρώμα του με τα δάκρυά του, άλλοτε δε έλεγε: «τα δάκρυά μου έγιναν για μένα άρτος ημέρα και νύχτα»· και άλλοτε ξεχνούσε ακόμη και να φάει: «διότι ξέχασα», λέει, «να φάω τον άρτο μου, και το ποτό μου το αναμίγνυα με κλάμα». Και προς τι να αναφέρω τις θλίψεις που είναι καταγεγραμμένες στους ψαλμούς του; Διότι προσευχόμενος έλεγε: «οι θλίψεις της καρδιάς μου πληθύνθηκαν, από τις ανάγκες μου βγάλε με». Τι να πούμε όμως για τότε που, αν και είχε ευεργετηθεί από αυτόν και από τη χάρη του Θεού και είχε σωθεί από τους αλλοφύλους, ο Σαούλ δεν έπαυε να τον καταδιώκει και να ζητά να τον θανατώσει, χωρίς να έχει υποστεί κανένα κακό από αυτόν, αλλά επειδή είχε κυριευθεί από φοβερό φθόνο; Και τι να πούμε για τότε που ο Σεμεΐ τον καταριόταν, τον εξουθένωνε και τον λιθοβολούσε με πέτρες; Και τότε που εκείνος που είχε βγει από τα σπλάχνα του τον καταδίωκε και έσπευδε να τον εξοντώσει; Και τι για τότε που τόλμησε εκείνη την ασεβέστατη πράξη και κυριεύθηκε από εκείνη τη μανία εναντίον των γυναικών του πατέρα του, εξουθενώνοντάς τον; Πόσες θλίψεις και οδύνες ήταν όλα αυτά; Αλλά όλα αυτά τα υπέμεινε για την αιώνια ζωή· και έλεγε: «με υπομονή περίμενα τον Κύριο, και με πρόσεξε, και εισάκουσε τη δέησή μου».

Διότι αυτό ακριβώς φανέρωνε και μέσα από άλλα χωρία, λέγοντας: «Και ταπείνωνα με νηστεία την ψυχή μου»· και «Η σάρκα μου αλλοιώθηκε εξαιτίας του ελαίου»· και «Ξέχασα να φάω το ψωμί μου εξαιτίας του στεναγμού μου», και όσα παρόμοια. Αντί δε για τη λέξη «οργή», σε πλήρη συμφωνία ο Ακύλας και ο Σύμμαχος μετέφρασαν: «Από προσώπου της εμβριμήσεώς σου» (εξαιτίας της οργισμένης σου αυστηρότητας). Διότι μου αρκούσε η εμβρίμηση από τις δικές σου θείες Γραφές και η απειλή που ήρθε μέσω του προσώπου του Νάθαν. Αντί δε της φράσης: «Από προσώπου των αμαρτιών μου», ο Σύμμαχος μετέφρασε: «Εξαιτίας των αμαρτιών μου». Δεν είναι καθόλου άτοπο, εξάλλου, να αποκαλεί «οστά» τους οικείους του. Διότι, εφόσον είμαστε μέλη ο ένας του άλλου, και όλοι μαζί λογιζόμαστε ως ένα σώμα, δεν υπάρχει τίποτα που να εμποδίζει το να αποκαλεί «οστά» τα επιμέρους και μάλιστα τα πιο αναγκαία πρόσωπα. Όμως λέμε ότι αυτά δεν συνέβησαν μόνο στον θεσπέσιο Δαβίδ, αλλά και σε πάρα πολλούς άλλους· μάλλον δε και μέχρι σήμερα συμβαίνουν, όταν οι άγιοι δοκιμάζονται. Διότι πολλές φορές αναφύονται απροσδόκητες περιστάσεις, έτσι ώστε να είναι πιο δυσβάσταχτες από τον πόλεμο των εχθρών οι εξεγέρσεις των οικείων προσώπων, τους οποίους λέμε ότι μεταφορικά ονόμασε «οστά». Αν λοιπόν αυτά είναι κοινά σε όλους, κοινός θα έπρεπε να είναι για όλους και ο τρόπος της προσευχής. Διότι αρμόζει σε καθέναν που δοκιμάζεται και καταπονείται, και που επιθυμεί διακαώς να επιτύχει την επιείκεια εκ μέρους του Θεού.

«Εισάκουσέ με, λοιπόν», λέγει, «σε όποια ημέρα θλίβομαι, γέρνοντας προς εμένα τη φιλάνθρωπη ακοή σου». Λέγεται δε ότι ο Θεός κλίνει το αυτί του, επειδή η ανθρώπινη δύναμη και κραυγή δεν επαρκούν για να φτάσουν στο ύψος της θεότητάς του· γι' αυτό και ο ίδιος, συγκαταβαίνοντας από τη μεγαλειότητά του, υποκλίνει την ακοή του σε όσους κρίνονται άξιοι να εισακουστούν. Η δε φράση «Σε όποια ημέρα θλίβομαι», λέγεται αντί του «Όχι μόνο τώρα, αλλά σε όλη μου τη ζωή, και περισσότερο στις θλίψεις· διότι τότε κυρίως υπάρχει ανάγκη βοήθειας». Ή ίσως δεν λέγεται για κάποια μελλοντική θλίψη, αλλά για την παρούσα. Διότι θέλει να πει ότι, επειδή αυτή είναι η ημέρα της οποίας το βάρος δεν μπορεί κανείς να υποφέρει, κάμψου και δώσε γρήγορα τη βοήθεια. «Σε όποια ημέρα σε επικαλεστώ, γρήγορα εισάκουσέ με». Και ποιο είναι το κατεπείγον; Ποια είναι η αιτία ή ο λόγος για την ταχύτητα; «Διότι εξέλιπαν οι ημέρες μου σαν καπνός»· με τον καπνό δηλώνει το ολιγοχρόνιο και ανυπόστατο. «Και τα οστά μου ξεράθηκαν σαν το φρύγανο. Χτυπήθηκα σαν το χορτάρι και ξεράθηκε η καρδιά μου, διότι ξέχασα να φάω τον άρτο μου. Από τη φωνή του στεναγμού μου το οστό μου κόλλησε στη σάρκα μου». Τα όσα συνέβησαν στον λαό τα οικειοποιείται ο προφητικός χορός, ή και ο Δαβίδ· και δείχνει ότι όλη η δύναμή τους, μέσω της οποίας συγκροτούνταν τα της κατά νόμον λατρείας, καταστράφηκε και χάθηκε.

Θα το κατανοήσεις δε αυτό από όσα λέει ο Ιώβ: «Όταν έλαμπε ο λύχνος πάνω από το κεφάλι μου· όταν ήμουν πλήρης υλικών αγαθών». Έλαμπε σε αυτόν ο λύχνος, επειδή βρισκόταν τότε σε αφθονία· όταν όμως όλα του τα υπάρχοντα χάθηκαν, θα μπορούσε να πει και ο ίδιος: «Διότι εξέλιπαν οι ημέρες μου σαν τον καπνό». Τέτοιος είναι ο κατά Θεόν πτωχός, ο οποίος διάγει τις ημέρες της πρόσκαιρης ζωής του χωρίς δόξα και μέσα στην αφάνεια. Έπειτα, υποβάλλοντας τον εαυτό του σε ασιτίες και κακουχίες, τον καταπονεί και τον ξηραίνει με την πείνα και τη δίψα. Και επειδή «κάθε σάρκα είναι χόρτο, και κάθε δόξα της σαν άνθος χόρτου», μαραίνοντας τη δική του σάρκα λέει: «Χτυπήθηκα σαν το χόρτο».

Διότι άκουσαν τον Ιωνά και πίστεψαν σε αυτόν που διαλαλούσε τη θεία απόφαση, «ακόμη τρεις ημέρες και η Νινευή θα καταστραφεί»· και αφού άκουσαν και πίστεψαν, δεν έριξαν τους εαυτούς τους στο πονηρό βάραθρο της απελπισίας, ούτε έβαλαν τον λίθο της πώρωσης στις καρδιές τους· αλλά λέγοντας στον εαυτό τους και αναμεταξύ τους, «ποιος ξέρει, μήπως ο Κύριος αλλάξει γνώμη και μας σπλαχνιστεί και δεν χαθούμε;», αποστράφηκε ο καθένας τον πονηρό του δρόμο και την αδικία που βρισκόταν στα χέρια του, και κηρύσσουν νηστεία και ντύνονται με σάκους, από τον μικρό μέχρι τον μεγάλο εξ αυτών, ώστε και ο βασιλιάς καθόταν μαζί τους μετανοώντας πάνω σε σάκο και στάχτη, και τα νήπια να μη θηλάζουν, διότι οι μητέρες, όπως φαίνεται, από το σφοδρό πένθος ξέχασαν και τα βρέφη που θήλαζαν, όπως ακριβώς λέει και ο ψαλμωδός, «ξέχασα να φάω τον άρτο μου από τη φωνή του στεναγμού μου», και τα κτήνη να μη βόσκουν, διότι και αυτά, καθώς φαίνεται, οι βουκόλοι και οι ποιμένες τα άφησαν κλεισμένα στα μαντριά και τους στάβλους, όντας οι ίδιοι δεσμευμένοι από τη σφοδρή κατάνυξη.

«Προσευχή—την δέησή του» Ο λόγος ομιλεί (δηλώνει) περί του Χριστού, επειδή υπέμεινε τα πάντα εκ προσώπου του Αδάμ. Υπαινίσσεται δε και τα έθνη, και θρηνεί και για τον παλαιό λαό. «Εισάκουσον» Αυτή είναι η φωνή του Αδάμ. «Και η κραυγή» Οδυνηρή παράκληση προς τον Θεό. «Μη αποστρέψης» Μη με βδελυχθείς, λέγει, εμένα που έχω σαπεί από την παράβαση, αλλά σπλαχνίσου με. «Εν η αν ημέρα» Εκ προσώπου του ανθρώπου ο Χριστός βοά προς τον Πατέρα· διότι για τον άνθρωπο υπέμεινε διά του σταυρού. Ή ο Αδάμ, λέγει· διότι περίμενε την παρουσία (την ημέρα της παρουσίας) του Χριστού. «Ότι εξέλιπον» Διότι σαν σκιά και σαν καπνός θα διαλύονταν οι ημέρες του ανθρώπου, εάν δεν είχε έλθει ο Κύριος για να σώσει τον άνθρωπο. «Και τα οστά» Κατακομματιασμένα από την αμαρτία και την ξηρασία των ειδώλων· διότι δεν είχε ακόμη φανερωθεί η ζωογόνος χάρις (η πιότης) του βαπτίσματος. «Επλήγην» Από το χτύπημα των δαιμόνων, καθώς είναι γραμμένο: και τον άφησαν ημιθανή. Διότι οι δαίμονες δεν άφησαν τον άνθρωπο, δηλαδή τον Αδάμ, να αναζωογονηθεί (να δροσιστεί) με τη γνώση του Θεού. «Ότι επελαθόμην» Διότι από πολύ παλιά, λέγει, περίμενε ο Αδάμ τον μυστικό άρτο, αλλά η παράβαση προχωρούσε. «Από φωνής» Από την πολλή θλίψη, με την οποία έθλιψαν οι δαίμονες τον άνθρωπο. «Εκολλήθη» Στέναζε αθεράπευτα, σε βαθμό που έλιωναν οι σάρκες μαζί με τα οστά.

«Τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον». Όποιος, λοιπόν, ξεχάσει να φάει αυτόν, δηλαδή να τον εργαστεί (διότι η βρώση του νοητού άρτου αποτελεί εργασία· και αυτό το δηλώνει ο Κύριος λέγοντας στους αποστόλους: «Εργάζεσθε όχι για την τροφή που χάνεται, αλλά για αυτήν που μένει στην αιώνια ζωή»), αυτού η καρδιά, χτυπημένη σαν το χορτάρι, ξηραίνεται. Και όπως το χορτάρι χτυπιέται και ξηραίνεται όταν σπανίζει η βροχή πάνω του, έτσι και η καρδιά, όταν νοσήσει από την έλλειψη του θείου λόγου, τότε χτυπιέται και ξηραίνεται, μη έχοντας τη δύναμη να βλαστήσει το άνθος της αρετής. «Από τη φωνή του στεναγμού μου κόλλησε.» Δηλαδή, έλιωσε κάθε πάχος και ευεξία του σώματος. Διότι ο αληθινός στεναγμός, ο οποίος έχει και φωνή που ακούγεται, λιώνει το σώμα και απεργάζεται τη νέκρωση της σάρκας· επειδή όσο φθείρεται ο εξωτερικός άνθρωπος, τόσο ανακαινίζεται ο εσωτερικός. «Έγινα όμοιος με πελεκάνο της ερήμου.» Μας έδειξε τον θαυμαστό καρπό της αγρυπνίας· διότι μας κάνει σαν το σπουργίτι που μένει μόνο του στη στέγη· το οποίο, αν και σε μερικούς φαίνεται ευκαταφρόνητο, ωστόσο κατέχει μια εκλεκτή και μακάρια πολιτεία. Διότι ούτε για τροφή ούτε για ενδύματα φροντίζει αυτός που μονάζει σαν το σπουργίτι, ούτε φοβάται κάποια επιβουλή· διότι κατοικεί στη στέγη και βρίσκεται υψηλότερα από αυτούς που τον επιβουλεύονται.

Αφού ο Προφήτης απέκτησε εμπειρία αυτής της μνήμης και αποκόμισε την ωφέλεια που προέρχεται από αυτήν, σαν να λησμόνησε όλες τις ηδονές και τα τερπνά, ακόμη και το να φάει τον άρτο του, έλεγε: Κύριε, θα μνημονεύω μόνο τη δική Σου δικαιοσύνη· και δεν θα λησμονήσω τα δικαιώματά Σου. Αφού βρήκε και γεύθηκε την ωφέλεια αυτής της μνήμης και ο Απόστολος, έλεγε, όχι μόνο προς τον Τιμόθεο, αλλά προς κάθε άνθρωπο, λέγοντας στον Τιμόθεο: Να μνημονεύεις τον Ιησού Χριστό που αναστήθηκε από τους νεκρούς. Και όπως εκείνος που έχει έναν θησαυρό κρυμμένο σε κάποιον τόπο, κάθε ώρα, ημέρα και νύχτα όλος ο νους του βρίσκεται εκεί, και παραμένει σαν σιδηροδέσμιος, χωρίς να απομακρύνεται από τον τόπο ούτε για ελάχιστο, όπως ακριβώς είπε και ο Κύριος: Όπου είναι ο θησαυρός σας, εκεί βρίσκεται και η καρδιά σας· έτσι και εκείνος που επιθυμεί εκείνη την ωραιότητα και την έλευση του επουράνιου νυμφίου, διαρκώς μνημονεύει μόνο Αυτόν, ελκυόμενος από τον θείο έρωτα και την ακόρεστη επιθυμία, ψάλλοντας πάντοτε μαζί με τον ιεροψάλτη Δαβίδ: Θυμήθηκα τον Θεό και ευφράνθηκα. Αυτό μας ενετείλατο και ο Κύριος λέγοντας: Αυτό να κάνετε σε ανάμνησή μου.

Διότι αυτά τα έργα μαστιγώνουν τον άνθρωπο, αυτά προκαλούν δυσωδία και φθορά. Και ότι αυτό ακριβώς ισχύει, μάθε το από τον Δαβίδ, ο οποίος, απεικονίζοντας στον εαυτό του τις πληγές του Αδάμ, πολύ εύστοχα τις ονομάζει μώλωπες, λέγοντας: «Εξέπεμψαν δυσωδία και σάπισαν οι μώλωπές μου εξαιτίας της αφροσύνης μου». Κάθε δε αμαρτία προκαλεί μώλωπα και τραύμα. Τραυματίστηκε, λοιπόν, εξαιτίας της παρακοής, επλήγη εξαιτίας των ανομιών, όπως λέει ο προφήτης: «Επλήγην σαν το χορτάρι και ξηράνθηκε η καρδιά μου, διότι λησμόνησα να φάω τον άρτο μου»· δηλαδή, το να τηρήσω την εντολή του Θεού. Ημιθανή δε, λέει, τον εγκατέλειψαν, όχι επειδή δεν ήθελαν να τον θανατώσουν, αλλά επειδή δεν το επέτρεψε ο Θεός. Διότι, λέει, δεν επιθυμώ τον θάνατο του αμαρτωλού, όσο τη μετάνοια. Και πού τον εγκαταλείπουν; Στην οδό, δηλαδή, στον παρόντα βίο· διότι οδός ονομάζεται αυτός ο αιώνας, επειδή όλοι οι άνθρωποι διέρχονται μέσα από αυτόν. Όταν δε έφτασε, λέει, ένας ιερέας στην οδό και τον είδε, τον αντιπαρήλθε.

Αυτά τα λόγια του ψαλμού φανερώνουν επίσης ότι πρόκειται για προφητεία μελλοντικών γεγονότων και όχι για διήγηση όσων έχουν ήδη συμβεί. Διότι, επειδή ο λαός βρισκόταν σε πολλή ευημερία και λαμπρότητα κατά τη βασιλεία του θεσπέσιου Δαβίδ, ευλόγως ο προφήτης, λαμβάνοντας το δικό τους πρόσωπο, αναπέμπει την ικεσία και παρακαλεί θερμά να τύχουν της θείας κηδεμονίας, όταν έρθει ο κατάλληλος καιρός. «Διότι εξέλιπαν σαν τον καπνό οι ημέρες μου, και τα οστά μου κατακάηκαν σαν τα φρύγανα». Από εδώ και πέρα, σύμφωνα με το χαρακτηριστικό του ιδίωμα, διηγείται τις μελλοντικές συμφορές σαν να έχουν ήδη συμβεί, και λέει ότι ο χρόνος της ζωής του καταναλώθηκε παρόμοια με τον καπνό, και από την αθυμία το σώμα του έγινε σαν ξερός δαυλός, σαν να καταφλέχθηκε από την προσβολή κάποιας φωτιάς. Έτσι άλλωστε το ερμήνευσε και ο Ακύλας: «Και τα οστά μου, σαν από καύση θρυμματίστηκαν». «Χτυπήθηκα σαν το χορτάρι και ξεράθηκε η καρδιά μου». Διότι έσβησα παρόμοια με το χορτάρι και έχασα το προηγούμενο άνθος μου. «Διότι ξέχασα να φάω τον άρτο μου· από τη φωνή του στεναγμού μου κόλλησε το οστό μου στη σάρκα μου». Διότι απέβαλα την όρεξη για κάθε τροφή, και απογυμνώθηκα παντελώς από την προηγούμενη ευεξία μου· επειδή το σώμα καταναλώθηκε από τον μαρασμό της αθυμίας, και το δέρμα μου βρίσκεται πάνω στα γυμνά οστά. «Ομοιώθηκα με ερημικό πελεκάνο· έγινα σαν νυκτικόρακας σε ερειπωμένο τόπο».

Αλλ' όμως, και αυτούς και εκείνους, μολονότι ήταν βυθισμένοι σε τόσα πολλά κακά, τους αξίωσε της σωτηρίας. «Κάθε τροφή αποστράφηκε η ψυχή τους, και πλησίασαν έως τις πύλες του θανάτου». Διότι οι μεν Ιουδαίοι, πιεζόμενοι από το πλήθος των κακών, αποστρέφονταν ακόμη και την ίδια την τροφή. Επειδή αυτό, και σε άλλον ψαλμό, μιλώντας εκ μέρους τους το είπε ο προφήτης: «Διότι ξέχασα να φάω τον άρτο μου». Τα δε έθνη δεν ήθελαν να δώσουν προσοχή ούτε στις διδασκαλίες των δικών τους φιλοσόφων. Εξαιτίας αυτού, άλλοι μεν καταδίκασαν τον Σωκράτη σε θάνατο, άλλοι δε παρέδωσαν τον Ανάξαρχο σε ένα παράξενο είδος τιμωρίας, και άλλοι, αφού βασάνισαν σκληρά τους διαδόχους του Πυθαγόρα, τους προκάλεσαν πρόωρο θάνατο. Αλλ' όμως, και σε αυτούς ο Θεός των όλων μερίμνησε να μεταδοθεί η αθάνατη τροφή, και τους έπεισε να προστρέξουν σε αυτή με κάθε προθυμία, και τους ελευθέρωσε από τις πύλες του θανάτου. Και κατ' άλλον τρόπο, ως τροφή εδώ θα εννοήσουμε τη λογική τροφή, για την οποία ο Κύριος έλεγε στους αποστόλους: «Να εργάζεσθε όχι για την τροφή που φθείρεται, αλλά για εκείνη που μένει εις ζωήν αιώνιον». Κάθε είδος αυτής της τροφής αποστράφηκε ο άνθρωπος. Διότι δεν τήρησε ούτε τον φυσικό νόμο ούτε τον γραπτό, και εξαιτίας αυτού «πλησίασαν έως τις πύλες του θανάτου». Πύλες δε του θανάτου είναι τα αμαρτήματα, τα οποία πλησίασαν, ενώ έπρεπε να απομακρυνθούν από αυτά.

Μόνο εκείνο ζητούμε, εκείνο εκλιπαρούμε, εκείνο ικετεύουμε πλέον: Μην μας ελέγξεις με τον θυμό Σου, μήτε να μας παιδεύσεις με την οργή Σου. Αλλά φέρσου με επιείκεια, και μας είναι αρκετό να ελευθερωθούμε από την πολλή Σου απειλή και από τα ανώνυμα και απόκρυφα βάσανα. Διότι να ζητήσουμε τέλεια άφεση δεν τολμούμε. Πώς άλλωστε να τολμήσουμε εμείς, που δεν διατηρήσαμε άμωμη την υπόσχεσή μας, αλλά τη μολύναμε μετά την προηγούμενη φιλανθρωπία και άφεση; Εκεί μπορούσε κανείς να δει ολοκάθαρα τα λόγια του Δαβίδ: να τους βλέπει να ταλαιπωρούνται, να είναι κυρτωμένοι μέχρι το τέλος της ζωής τους, όλη την ημέρα να περπατούν σκυθρωποί. Να έχουν στο σώμα τους μώλωπες που αναδίδουν δυσοσμία και έχουν σαπίσει, να είναι εντελώς απεριποίητοι, να ξεχνούν να φάνε το ψωμί τους. Να αναμιγνύουν το πόσιμο νερό τους με κλάματα, να τρώνε στάχτη αντί για ψωμί, τα οστά τους να έχουν κολλήσει στη σάρκα τους, και οι ίδιοι να έχουν ξεραθεί σαν το χορτάρι. Τίποτα άλλο δεν άκουγες από αυτούς παρά τούτα τα λόγια: Ουαί, ουαί, αλίμονο, αλίμονο, δίκαια, δίκαια. Σπλαχνίσου μας, σπλαχνίσου μας, Δέσποτα. Άλλοι έλεγαν: Ελέησον, ελέησον· ενώ άλλοι πάλι, ακόμη πιο αξιοθρήνητα:

Ή αλλιώς: πένθος είναι το χρυσό κεντρί μιας ψυχής που έχει γυμνωθεί από κάθε προσήλωση και δεσμό, και το οποίο έχει εμπηχθεί βαθιά κατά την επιστασία της καρδιάς από την όσια λύπη. Κατάνυξη είναι ο αέναος βασανισμός της συνείδησης, ο οποίος μέσω της νοερής εξαγόρευσης κατεργάζεται την ανακούφιση του πυρός της καρδιάς. Εξομολόγηση είναι η λήθη της φύσης, όπως ακριβώς κάποιος ξέχασε να φάει τον άρτο του. Μετάνοια είναι η αβίαστη στέρηση κάθε σωματικής παρηγοριάς. Εκείνων μεν που προκόπτουν ακόμη στο μακάριο πένθος ίδιον χαρακτηριστικό είναι η εγκράτεια και η σιωπή των χειλέων, εκείνων δε που έχουν ήδη προκόψει, η αοργησία και η αμνησικακία, των δε τελειωθέντων η ταπεινοφροσύνη, η δίψα για ατιμώσεις, η εκούσια πείνα για ακούσιες θλίψεις, η μη κατάκριση εκείνων που αμαρτάνουν και η υπέρμετρη συμπάθεια. Αποδεκτοί είναι οι πρώτοι, αξιέπαινοι οι δεύτεροι, αλλά μακάριοι είναι αυτοί που πεινούν για θλίψη και διψούν για ατιμία, διότι αυτοί θα χορτάσουν από ακόρεστη τροφή. Όταν κρατάς το πένθος, να το κρατάς με όλη σου τη δύναμη. Διότι, πριν εδραιωθεί στην πράξη, είναι από τη φύση του πολύ εύκολο να αφαιρεθεί. Και από τους θορύβους, τις σωματικές φροντίδες, την τρυφή, και ιδίως από την πολυλογία και την ευτραπελία, διαλύεται εύκολα, όπως το κερί από τη φωτιά. Ανώτερη από το βάπτισμα έχει καταστεί η πηγή των δακρύων μετά το βάπτισμα, αν και είναι κάπως τολμηρό αυτό που λέγεται. Διότι το μεν πρώτο είναι καθαρτήριο των κακών που έγιναν προηγουμένως σε εμάς, ενώ το δεύτερο αυτών που έγιναν μετέπειτα, και εκείνο μεν το λαμβάνουμε όλοι όταν είμαστε νήπια.

Είδα εγώ σε κάποιους το ακρότατο όριο του πένθους. Διότι τους είδα να βγάζουν αισθητά αίμα από το στόμα, από την πονεμένη και πληγωμένη καρδιά τους, και θυμήθηκα εκείνον που είπε: Πληγώθηκα σαν το χορτάρι και ξεράθηκε η καρδιά μου. Τα δάκρυα που προέρχονται από φόβο, εμπεριέχουν από μόνα τους τον τρόμο και την προφύλαξη. Αντίθετα, τα δάκρυα της αγάπης, πριν από την τέλεια αγάπη, ίσως σε κάποιους καθίστανται εύκολο να συληθούν. Δεν γνωρίζω, εκτός εάν η πολλή και αείμνηστη φωτιά αναφλέξει την καρδιά την ώρα της ενέργειάς της. Και είναι αξιοθαύμαστο να λέει κανείς πόσο το πιο ταπεινό είναι το πιο ασφαλές στην ώρα του.

Σαν τον καπνό εκλείπει η παρούσα ζωή· ξηραίνονται τα οστά σαν τα ξερόκλαδα που έχουν καταξεραθεί από την ηλιακή ακτίνα. «Χτυπήθηκα σαν το χορτάρι και ξηράνθηκε η καρδιά μου, και ξέχασα να φάω τον άρτο μου». Αφού χτυπήθηκε από το κεντρί του θανάτου και ξηράνθηκε η καρδιά του, τότε, μαζί με όλα τα άλλα, επέρχεται και η λήθη της βρώσης του άρτου. Διότι, μετά τον θάνατο, δεν υπάρχει η δυνατότητα να φάει κανείς άρτο, όπως ακριβώς δεν υφίσταται πλέον και η ρευστή και θνητή ουσία. «Από τη φωνή του στεναγμού μου κόλλησε το οστό μου στη σάρκα μου». Και αυτό συμβαίνει, όταν κάποιος που βρίσκεται σε θανατηφόρα ασθένεια βγάζει τους τελευταίους του στεναγμούς. Διότι τότε, από την προσδοκία του θανάτου και τον φόβο, το οστό έχει κολλήσει στη σάρκα αυτού που κείτεται. «Έγινα όμοιος με πελεκάνο της ερήμου». Τα νεογνά αυτού του πτηνού, όταν θανατώνονται από το φίδι, κανείς δεν τα ανασταίνει, παρά μόνο το αίμα του γονέα τους. Έτσι και το γένος των ανθρώπων, το οποίο θανατώθηκε από το νοητό φίδι, κανείς δεν το ανέστησε εκτός από το αίμα του Χριστού. «Έγινα σαν νυχτοκόρακας που κατοικεί σε ερείπια». Ο νυχτοκόρακας στα ερείπια συχνά αγνοείται από τους οικοδεσπότες του σπιτιού· έτσι, όταν και εγώ έγινα άνθρωπος και συγκατοίκησα στον τόπο κατοικίας των ανθρώπων, οι πολλοί δεν γνώρισαν τη συγκατάβασή μου. «Αγρύπνησα και έγινα σαν σπουργίτι ολομόναχο στη στέγη», δηλαδή, αφού σηκώθηκα από τον τάφο σαν από ύπνο, πέταξα σαν σπουργίτι προς τα ουράνια δώματα κατά την Ανάληψή μου. «

Και θρηνώ κατά τον ίδιο τον φιλόψαλμο και υμνωδό Δαβίδ, διότι σαν χόρτο χτυπήθηκες και ξεράθηκες και σαν καπνός χάθηκαν οι μέρες σου. Ω της συμφοράς! Ποιος και από πού ξέσπασε πάνω μας αυτός ο βαρύς κεραυνός; Ποιες τριβές νεφών και καταιγιδώδεις επιθέσεις και αντεπιθέσεις ανέμων άναψαν αυτό το πυρ, από το οποίο δεν έγιναν στάχτη λεύκες και δεν απανθρακώθηκαν χορτάρια των λιβαδιών, ούτε κάηκαν φτελιές και βελανιδιές, αλλά πολλοί, που τυλίχθηκαν σε αυτό το καταβάσιο πυρ, παραλίγο να καταφλεγούν και έγιναν κατάξεροι, έχοντας χάσει την παρηγοριά που είχαν; Διότι, αν και πολλές φορές βυθίστηκαν στο νερό των δακρύων, εντούτοις τα του εμπρησμού και της καύσης παραμένουν αμείωτα, και είναι σαν να έκαναν ομόφωνη σπονδή η φλόγα της οδύνης και το δάκρυ και συμφώνησαν από κοινού να μην βλάψει καθόλου το ένα το άλλο, αλλά και το δάκρυ να ρέει εντελώς ανεμπόδιστο από το πυρ και αδαπάνητο, και πάλι αυτό το πυρ να προχωρά ακατάκλυστο και άσβεστο. Επομένως, αν και χύνεται πολλές φορές και αντλείται άφθονο, όχι μόνο δεν μαραίνει το αείζωο της φλόγας, αλλά μάλλον τη φουντώνει σαν λάδι που ραντίζεται, ή την ανάβει όπως το λίπος του σκουληκιού, το οποίο βγάζει μεν ο Ινδός ποταμός, αλλά λένε ότι όταν διαλύεται σε λίπος και δέχεται μικρή επενέργεια φωτιάς, ανάβει άσβεστα μέχρι τέλους ακόμη και μέσα στα ίδια τα νερά.

Ω της συμφοράς! Ποιος και από πού έπεσε πάνω μας αυτός ο βαρύς κεραυνός; Από την τριβή ποιων νεφών εκτοξεύτηκε εναντίον μας αυτό το καταστροφικό πυρ, από το οποίο δεν κατακάηκε κάποιο στάχυ ούτε κάποιο ψηλόφυλλο δέντρο, οι κόποι των γεωργών και τα μικρά πράγματα που συχνά ευφραίνουν αυτούς που κοπίασαν, αλλά ψυχές πολλών χτυπήθηκαν αφόρητα. «Τι να σου μαρτυρήσω ή με τι να σε παρομοιάσω;» λέει ο Ιερεμίας απευθείας για εμένα, «ποιος θα σε σώσει ή ποιος θα σε παρηγορήσει, διότι μεγάλωσε το ποτήρι της συντριβής σου, ή ποιος θα σε γιατρέψει;» «Αλίμονό μου, διότι εσύ μεν, σαν χόρτο που χτυπήθηκε, ξεράθηκες, και σαν καπνός εξέλιπαν οι ημέρες σου, ενώ εγώ, καταφλεγόμενος από το πυρ της λύπης για εσένα, παραλίγο να γίνω αξιοπερίεργο θέαμα στους ανθρώπους και ξεράθηκαν τα οστά μου σαν φρύγανο»· αυτά είναι τα λόγια του φιλόμουσου και φιλοψάλτη Δαβίδ, ο οποίος και αυτός παλαιότερα πόνεσε βαθιά για ένα νήπιο, αν και ήταν προφήτης και όμοιος στην καρδιά με τον Θεό· και μεγάλυνε το πένθος του και φόρεσε σάκκο και πασπάλισε με στάχτη το κεφάλι του, το οποίο ο Θεός είχε χρίσει με αγαλλίαση. Αφήνω το γεγονός ότι και για τους άλλους οικείους του έχυνε δάκρυα ο πράος, και πότε θρηνώντας τον Ιωνάθαν λέει ότι η αγάπη των δυο τους στάθηκε πιο δυνατή από την αγάπη των γυναικών, πότε πάλι, πενθώντας τον Αβεννήρ, καταριέται αυτούς που τον χτύπησαν, και θρηνεί τραγικά την πτώση ενός δυνατού υιού.

Γι' αυτό λοιπόν, αφού αλλοίωσε όλες τις αισθήσεις μου, ολόκληρη μαζί τη φύση, τον νου, όλες τις κινήσεις του σώματός μου, με έκανε να ξεχάσω, κατά τον θείο Δαβίδ, ακόμη και να φάω τον άρτο μου. Διότι έγινα ολόκληρος—μάρτυράς μου είναι ο Χριστός, η αλήθεια—σαν να μη φορούσα σώμα. Διότι μου φαινόταν ότι το περιέφερα ελαφρύ και σαν πνευματικό, χωρίς να πεινώ, χωρίς να διψώ, χωρίς να αισθάνομαι κόπο και αγρυπνία, εξαιτίας της ελευθερίας και της ελαφρότητας που δημιουργήθηκε μέσα μου, μέσα από την άρρητη σιγή των δυνάμεων της ψυχής και των λογισμών της διάνοιας και μέσα από την ανέκφραστη γαλήνη της καρδιάς μου. Διότι η αγάπη του Θεού, αφού ξεχύθηκε σε αυτήν, ύψωσε συγχρόνως όλες τις αισθήσεις της ψυχής μου στους ουρανούς, και βρισκόμουν μέσα σε γαλήνιο φως σαν κάποιος ασώματος, και η ψυχή μου βρισκόταν σε πολλή απόλαυση και ανέκφραστη χαρά για επτά ολόκληρες ημέρες, χωρίς να ενοχλείται από κανένα πάθος ή λογισμό ή, ας πούμε, φυσική ανάγκη, αφού κάθε αίσθηση του κόσμου είχε φύγει συγχρόνως από μένα ή είχε αποξενωθεί ή είχε περιέλθει στο μη ον.