Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 101:7

Έγινα σαν νυχτοκόρακας σε ερείπιο. Αυτό το λέει εξαιτίας του σκότους που είχε καταλάβει τον λαό· διότι είχε άγνοια του Θεού. Και ποιο άλλο είναι το χαρακτηριστικό του νυχτοκόρακα παρά το να φωνάζει κατά τη διάρκεια της νύχτας, από όπου και έλαβε αυτήν την ονομασία; Επειδή, λοιπόν, περνούσε όλη τη νύχτα προσευχόμενος, αναγκαστικά παρομοιάζει τον εαυτό του με τον νυχτοκόρακα.

Ποιον να λάβουμε ως κοινωνό των θλίψεων; Ποιον ως μέτοχο της χαράς; Ω, τι δεινή αληθινά και σκυθρωπή ερημία! Πόσο απόλυτα μοιάσαμε με τον πελεκάνο της ερήμου! Όμως βέβαια τα ενωμένα μέλη της Εκκλησίας, τα οποία συναρμόστηκαν, σαν από κάποια ψυχή, από τη δική του προστασία σε μία αμοιβαία συμπάθεια και ακριβή κοινωνία, και διαφυλάσσονται σταθερά, μέσω του συνδέσμου της ειρήνης, στην πνευματική αρμονία, θα διαφυλαχθούν και παντοτινά —με τη χάρη του Θεού— ώστε να παραμείνουν εδραία και αμετακίνητα τα έργα εκείνης της μακάριας ψυχής, όλα όσα με τους αγώνες της κατόρθωσε για τις Εκκλησίες του Θεού. Πλην όμως, ο αγώνας δεν είναι μικρός, μήπως τυχόν νέες έριδες και διχοστασίες, που θα αναφυούν κατά την εκλογή για τη διαδοχή του μεταστάντος, ανατρέψουν μεμιάς όλο τον κόπο εξαιτίας της πρώτης τυχούσας φιλονικίας.

Χωρίς δε τη δική της βοήθεια, η καρδιά δεν έχει τη δύναμη να επαρκέσει στον εαυτό της, ούτε να γεμίσει από κατάνυξη, για να εξομολογηθεί όπως πρέπει στον Δεσπότη. Αντιθέτως, παραμένει πτωχή και στερημένη από τα αγαθά, και κατοικούν μέσα της οι απευκταίοι και ρυπαροί λογισμοί, όπως ακριβώς ο νυκτοκόρακας σε ένα ερείπιο. Αποτελεί, λοιπόν, χρέος του ανθρώπου να την επικαλεστεί, ώστε, όταν έρθει, να φωτίσει τη διάνοιά του, και, αφού εξαγνίσει τον εαυτό του, να την αποκτήσει ως ένοικο και βοηθό του, και μέσω αυτής να κατορθώσει κάθε αρετή, και φωτισμένος από αυτήν να μπορέσει να κατανοήσει την ποικιλία και την ομορφιά του μέλλοντος αιώνος. Έτσι, γίνεται για αυτόν τείχος και οχύρωμα, και τον φυλάσσει από αυτόν τον αιώνα για τη ζωή του μέλλοντος αιώνος.

Έγινα όμοιος με ερημικό πελεκάνο· αποφεύγοντας δηλαδή τις συναναστροφές μέσα στο πλήθος, απομονωνόμουν και απομακρυνόμουν από τους ανθρώπους. Επειδή ακριβώς λέγεται ότι αυτό το ζώο, ο πελεκάνος, αγαπά την έρημο. Απεικονίζει όμως και την ερήμωση του έθνους, και εκείνη την κατάσταση κατά την οποία βρίσκεται κάποιος μόνος του, και ίσως ένας δεύτερος, και ελάχιστοι άλλοι· όπως ο Ιερεμίας ή ο Βαρούχ, ή κάποιος άλλος από εκείνους που είχαν απομείνει τότε, εκ μέρους των οποίων λέγονται τα προκείμενα. Παρομοιάζεται όμως και ο Κύριος με ερημικό πελεκάνο, λόγω της θαυμαστότατης συμπόνιας αυτού του πτηνού προς τα μικρά του. Διότι αυτό το ζώο, χτίζοντας τις φωλιές του για τους νεοσσούς σε απότομους βράχους, κατορθώνει να μην καταστρέφονται εύκολα από κάποιον από τους επιβούλους. Αλλά το φίδι, όταν ο πατέρας τους έχει πετάξει μακριά, επειδή δεν μπορεί να πλησιάσει τη φωλιά, ρίχνει το δηλητήριό του πάνω τους από μακριά· διότι παρατηρεί από πού φυσάει ο άνεμος, και από εκεί φυσά το δηλητήριό του στους νεοσσούς, και εκείνοι πεθαίνουν.

Αλλά εκείνος που τα γέννησε, αφού πετάξει ξανά από πάνω τους και κατανοώντας την επιβουλή με βάση τους φυσικούς νόμους, γνωρίζει πάλι ομοίως πώς θα αναβιώσουν. Διότι παρατηρεί ένα σύννεφο και πετάει ψηλά, και φτερουγίζει ήρεμα ακριβώς από πάνω τους, και χτυπώντας τα πλευρά του με τα φτερά του με σφοδρότητα και από τις δύο πλευρές, ρίχνει πάνω τους σταγόνες αίματος· και αυτές, στάζοντας μέσα από το σύννεφο, μεταδίδουν ζωογόνο δύναμη στα νεκρωμένα, και εκείνα εγείρονται. Λαμβάνεται, λοιπόν, ο πελεκάνος ως τύπος του Κυρίου, οι νεοσσοί ως οι πρωτόπλαστοι, η φωλιά ως ο παράδεισος και το φίδι ως ο αποστάτης διάβολος. Αυτός, λοιπόν, εμφύσησε μέσω της παρακοής στους πρωτόπλαστους που είχαν τοποθετηθεί στον παράδεισο, και τους προξένησε νέκρωση· ο δε Χριστός, εξαιτίας της αγάπης του προς εμάς, αφού υψώθηκε πάνω στον σταυρό και τρυπήθηκε στην πλευρά, έσταξε από εκεί το ζωήρρυτο αίμα του, και μέσω της νεφέλης του Αγίου Πνεύματος αναζωογόνησε εμάς που είχαμε νεκρωθεί. «Έγινα σαν τον νυκτοκόρακα σε ερείπιο». Δειλό πτηνό ο νυκτοκόρακας· γι' αυτό, αποφεύγοντας τα πάντα, κατοικεί στα ερείπια των οικημάτων και κράζει τη νύχτα από δειλία. Μέσω, λοιπόν, του πελεκάνου σήμανε την παντελή ερήμωση του λαού· ενώ μέσω του νυκτοκόρακα δηλώνει το σκοτάδι που έχει καταλάβει τον λαό· και ότι, εφόσον έσβησε το φως που τους κατηύγαζε, βρίσκονται σαν μέσα σε σκοτάδι και νύχτα, έχοντας άγνοια του Θεού.

Πώς, λοιπόν, περνούσε τη ζωή του πενθώντας, ας ακούσουμε και πάλι τον ίδιο να λέει: «μαστιγωνόμουν όλη την ημέρα και ο έλεγχός μου γινόταν τα πρωινά», και όλη την ημέρα «σαν κάποιος που πενθεί και είναι σκυθρωπός, έτσι ταπεινωνόμουν», και «κάθε νύχτα θα λούζω το κρεβάτι μου, με τα δάκρυά μου θα βρέχω το στρώμα μου», και «έγινα σαν νυχτοπούλι σε ερείπια, που μένει ολομόναχο στη στέγη, και έφαγα στάχτη σαν ψωμί και ανακάτευα το ποτό μου με κλάματα», και «τα γόνατά μου εξασθένησαν από τη νηστεία και η σάρκα μου αλλοιώθηκε από την έλλειψη ελαίου», και «ταπεινώθηκα και με έσωσε ο Κύριος». Και προς τον Κύριο τι είδους ικεσίες αναπέμπει; «Κύριε, μην με ελέγξεις με τον θυμό σου, ούτε να με παιδεύσεις με την οργή σου», και «ελέησέ με, Κύριε», και «διότι εγώ γνωρίζω την ανομία μου και η αμαρτία μου βρίσκεται συνεχώς μπροστά μου», και «Κύριε, εισάκουσε την προσευχή μου και μην έλθεις σε κρίση με τον δούλο σου».

«Ομοιώθηκα»: Ο πελεκάνος αγαπά πάντοτε να διαβιεί στα ερημικά όρη· και ο Χριστός αγαπούσε τις ερήμους. Διότι είναι γραμμένο: «και διέμενε στις ερήμους απερίσπαστος». «Έγινα»: Αυτό το πτηνό είναι θρηνητικό και αγαπά πάντοτε να κάθεται σε ερείπια ή σε χαλάσματα· έτσι και ο Χριστός, βλέποντας την ερήμωση του ανθρώπου, προσήλθε για να κατοικήσει στον άνθρωπο και να τον ζωοποιήσει. «Αγρύπνησα»: Διότι είναι γραμμένο: «Εγώ κοιμάμαι και η καρδιά μου αγρυπνεί». Όταν η θεότητα σκύλευσε τον άδη, η σάρκα κειτόταν μόνη στο μνήμα, σαν σπουργίτι ολομόναχο πάνω στο χώμα (στη σχισμή) της γης. Γι' αυτό λέει: «πάνω σε δώμα». «Όλη την ημέρα»: Όταν κρεμόταν στον σταυρό, οι Ιουδαίοι τον ονείδιζαν· διότι οι Ιουδαίοι ήσαν εχθροί του Σωτήρα. «Και εκείνοι που επαινούν»: Εκείνοι που προηγουμένως με επαινούσαν, λέει, ορκίζονταν κατά του Χριστού χλευάζοντας. «Διότι στάχτη»: Διότι αντί για άρτο ο Αδάμ, δηλαδή ο άνθρωπος, έφαγε στάχτη σαν άρτο, τις θυσίες των ειδώλων, καθώς ήταν ανυπόστατες. «Και το ποτό»: Διότι όταν έπινε νερό, το αναμείγνυε με δάκρυα, κλαίγοντας ακατάπαυστα. «Από το πρόσωπο»: Διότι ο άνθρωπος παρόργισε τον θυμό του Θεού και πλήθυνε την οργή του Θεού εναντίον του με την παράβαση των ειδώλων. «Διότι, αφού με ύψωσες»: Διότι με κατέστησες άρχοντα της κτίσεως, αλλά καθαιρέθηκα λόγω της παρακοής.

«Τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον». Όποιος, λοιπόν, ξεχάσει να φάει αυτόν, δηλαδή να τον εργαστεί (διότι η βρώση του νοητού άρτου αποτελεί εργασία· και αυτό το δηλώνει ο Κύριος λέγοντας στους αποστόλους: «Εργάζεσθε όχι για την τροφή που χάνεται, αλλά για αυτήν που μένει στην αιώνια ζωή»), αυτού η καρδιά, χτυπημένη σαν το χορτάρι, ξηραίνεται. Και όπως το χορτάρι χτυπιέται και ξηραίνεται όταν σπανίζει η βροχή πάνω του, έτσι και η καρδιά, όταν νοσήσει από την έλλειψη του θείου λόγου, τότε χτυπιέται και ξηραίνεται, μη έχοντας τη δύναμη να βλαστήσει το άνθος της αρετής. «Από τη φωνή του στεναγμού μου κόλλησε.» Δηλαδή, έλιωσε κάθε πάχος και ευεξία του σώματος. Διότι ο αληθινός στεναγμός, ο οποίος έχει και φωνή που ακούγεται, λιώνει το σώμα και απεργάζεται τη νέκρωση της σάρκας· επειδή όσο φθείρεται ο εξωτερικός άνθρωπος, τόσο ανακαινίζεται ο εσωτερικός. «Έγινα όμοιος με πελεκάνο της ερήμου.» Μας έδειξε τον θαυμαστό καρπό της αγρυπνίας· διότι μας κάνει σαν το σπουργίτι που μένει μόνο του στη στέγη· το οποίο, αν και σε μερικούς φαίνεται ευκαταφρόνητο, ωστόσο κατέχει μια εκλεκτή και μακάρια πολιτεία. Διότι ούτε για τροφή ούτε για ενδύματα φροντίζει αυτός που μονάζει σαν το σπουργίτι, ούτε φοβάται κάποια επιβουλή· διότι κατοικεί στη στέγη και βρίσκεται υψηλότερα από αυτούς που τον επιβουλεύονται.

«Ούτε και αν το επιθυμώ μπορώ να ησυχάσω», αναφέρει, «αλλά στέκομαι μέσα στη σύναξη και κραυγάζω, χωρίς να αισθάνομαι συστολή για κανέναν από τους παρόντες ούτε να ντρέπομαι το πλήθος της συνελεύσεως.» Αυτό δε συμβαίνει εξαιτίας του μεγέθους της συμφοράς. «Ξέπεσα στη θηριωδία των ορνέων», λέει· «αγνόησα τη δική μου φύση, και δεν βρίσκομαι σε καθόλου καλύτερη κατάσταση από εκείνα.» Αυτό λέει και ο Δαβίδ: Ομοιώθηκα με πελεκάνο της ερήμου, έγινα σαν τον νυκτικόρακα μέσα στα ερείπια. «Το δέρμα μου», λέει, «μαύρισε υπερβολικά, και τα οστά μου καταφρύχθηκαν από τον καύσωνα.» «Μετατράπηκε σε πένθος η κιθάρα μου, και ο ψαλμός μου σε κλαυθμό για μένα.» Παρατήρησε εδώ και μία όψη αποκρουστική και αποτρόπαιη, καθώς έχει πλέον μαραθεί όλη η ομορφιά του. «Τα οστά μου», αναφέρει, «καταφρύχθηκαν από τον καύσωνα», είτε εξαιτίας της συμφοράς, είτε επειδή βρισκόταν διαρκώς στο ύπαιθρο. Ποικίλη και πολύτροπη ήταν η συμφορά, κάθε λογής τα δεινά. «Μετατράπηκε σε πένθος η κιθάρα μου, και ο ψαλμός μου σε κλαυθμό για μένα.» Άρα, λοιπόν, χρησιμοποιούσε και κιθάρα. «Όμως το όργανο δεν αποτελεί πλέον για εμένα αφορμή για μελωδία, αλλά για τα εντελώς αντίθετα. Η συμφορά γίνεται μεγαλύτερη, όταν χρησιμοποιώ το ίδιο μέσο για τους αντίθετους σκοπούς. Το όργανο καταντά για εμένα υπενθύμιση της παλαιάς μου ευημερίας.» Διότι οι παλαιοί χρησιμοποιούσαν τη μουσική όταν έψαλλαν.

Αυτά τα λόγια του ψαλμού φανερώνουν επίσης ότι πρόκειται για προφητεία μελλοντικών γεγονότων και όχι για διήγηση όσων έχουν ήδη συμβεί. Διότι, επειδή ο λαός βρισκόταν σε πολλή ευημερία και λαμπρότητα κατά τη βασιλεία του θεσπέσιου Δαβίδ, ευλόγως ο προφήτης, λαμβάνοντας το δικό τους πρόσωπο, αναπέμπει την ικεσία και παρακαλεί θερμά να τύχουν της θείας κηδεμονίας, όταν έρθει ο κατάλληλος καιρός. «Διότι εξέλιπαν σαν τον καπνό οι ημέρες μου, και τα οστά μου κατακάηκαν σαν τα φρύγανα». Από εδώ και πέρα, σύμφωνα με το χαρακτηριστικό του ιδίωμα, διηγείται τις μελλοντικές συμφορές σαν να έχουν ήδη συμβεί, και λέει ότι ο χρόνος της ζωής του καταναλώθηκε παρόμοια με τον καπνό, και από την αθυμία το σώμα του έγινε σαν ξερός δαυλός, σαν να καταφλέχθηκε από την προσβολή κάποιας φωτιάς. Έτσι άλλωστε το ερμήνευσε και ο Ακύλας: «Και τα οστά μου, σαν από καύση θρυμματίστηκαν». «Χτυπήθηκα σαν το χορτάρι και ξεράθηκε η καρδιά μου». Διότι έσβησα παρόμοια με το χορτάρι και έχασα το προηγούμενο άνθος μου. «Διότι ξέχασα να φάω τον άρτο μου· από τη φωνή του στεναγμού μου κόλλησε το οστό μου στη σάρκα μου». Διότι απέβαλα την όρεξη για κάθε τροφή, και απογυμνώθηκα παντελώς από την προηγούμενη ευεξία μου· επειδή το σώμα καταναλώθηκε από τον μαρασμό της αθυμίας, και το δέρμα μου βρίσκεται πάνω στα γυμνά οστά. «Ομοιώθηκα με ερημικό πελεκάνο· έγινα σαν νυκτικόρακας σε ερειπωμένο τόπο».

Τι σημαίνει αυτό που αναφέρεται στον εκατοστό πρώτο ψαλμό, «ὡμοιώθην πελεκᾶνι ἐρημικῷ»; Ο πελεκάνος αυτός είναι πτηνό· το δε φίδι τρέφει μεγάλη έχθρα για τους νεοσσούς του. Αυτός, λοιπόν, τι μηχανεύεται; Κατασκευάζει τη φωλιά του ψηλά, περιφράσσοντάς την από παντού εξαιτίας του φιδιού. Τι κάνει, τότε, το κακομήχανο φίδι; Παρατηρεί από πού φυσάει ο άνεμος και από εκεί φυσάει το δηλητήριό του προς τους νεοσσούς, και εκείνοι πεθαίνουν. Έρχεται τότε ο πελεκάνος και βλέπει ότι τα μικρά του πέθαναν, αναζητά κάποιο σύννεφο, πετάει ψηλά, και με τις φτερούγες του χτυπάει τα πλευρά του· τρέχει αίμα, το οποίο στάζει πάνω τους μέσω του σύννεφου, και ανασταίνονται. Ο πελεκάνος, επομένως, συμβολίζει τον Κύριο. Τα μικρά του είναι ο Αδάμ και η Εύα, δηλαδή η δική μας φύση, η φωλιά του είναι ο παράδεισος, και το φίδι είναι ο αποστάτης διάβολος. Εμφύσησε, λοιπόν, το αρχέκακο φίδι στους πρωτοπλάστους μέσω της παρακοής, και έγιναν νεκροί εξαιτίας της αμαρτίας. Έτσι, ο Κύριος και Θεός μας, από την αγάπη Του για εμάς, υψώνεται πάνω στον Τίμιο Σταυρό, και, αφού λογχίστηκε στην πλευρά Του, μέσω της νεφέλης του Αγίου Πνεύματος μας δώρισε την αιώνια ζωή.

Σαν τον καπνό εκλείπει η παρούσα ζωή· ξηραίνονται τα οστά σαν τα ξερόκλαδα που έχουν καταξεραθεί από την ηλιακή ακτίνα. «Χτυπήθηκα σαν το χορτάρι και ξηράνθηκε η καρδιά μου, και ξέχασα να φάω τον άρτο μου». Αφού χτυπήθηκε από το κεντρί του θανάτου και ξηράνθηκε η καρδιά του, τότε, μαζί με όλα τα άλλα, επέρχεται και η λήθη της βρώσης του άρτου. Διότι, μετά τον θάνατο, δεν υπάρχει η δυνατότητα να φάει κανείς άρτο, όπως ακριβώς δεν υφίσταται πλέον και η ρευστή και θνητή ουσία. «Από τη φωνή του στεναγμού μου κόλλησε το οστό μου στη σάρκα μου». Και αυτό συμβαίνει, όταν κάποιος που βρίσκεται σε θανατηφόρα ασθένεια βγάζει τους τελευταίους του στεναγμούς. Διότι τότε, από την προσδοκία του θανάτου και τον φόβο, το οστό έχει κολλήσει στη σάρκα αυτού που κείτεται. «Έγινα όμοιος με πελεκάνο της ερήμου». Τα νεογνά αυτού του πτηνού, όταν θανατώνονται από το φίδι, κανείς δεν τα ανασταίνει, παρά μόνο το αίμα του γονέα τους. Έτσι και το γένος των ανθρώπων, το οποίο θανατώθηκε από το νοητό φίδι, κανείς δεν το ανέστησε εκτός από το αίμα του Χριστού. «Έγινα σαν νυχτοκόρακας που κατοικεί σε ερείπια». Ο νυχτοκόρακας στα ερείπια συχνά αγνοείται από τους οικοδεσπότες του σπιτιού· έτσι, όταν και εγώ έγινα άνθρωπος και συγκατοίκησα στον τόπο κατοικίας των ανθρώπων, οι πολλοί δεν γνώρισαν τη συγκατάβασή μου. «Αγρύπνησα και έγινα σαν σπουργίτι ολομόναχο στη στέγη», δηλαδή, αφού σηκώθηκα από τον τάφο σαν από ύπνο, πέταξα σαν σπουργίτι προς τα ουράνια δώματα κατά την Ανάληψή μου. «

Σε εκείνον άρμοζε και εκείνη η δαβιδική αναφώνηση: «τα μεσάνυχτα σηκωνόμουν για να σε δοξολογήσω για τα κρίματα της δικαιοσύνης σου»· και πάλι: «πρόλαβα το ξημέρωμα και έκραξα, στους λόγους σου ήλπισα»· «και πρόλαβαν τα μάτια μου τον όρθρο για να μελετούν τα λόγια σου»· θα μπορούσε δε πιο ταιριαστά να πει: «και ολόκληρες νύχτες, το ίδιο όπως και τις ημέρες, πέρασα ξαγρυπνώντας»· και σε αυτό να επισυνάψει και τα εξής: «κοπίασα κράζοντας, βράχνιασε ο λάρυγγάς μου, και από τη φωνή του στεναγμού μου κόλλησε το οστό μου στη σάρκα μου· ομοιώθηκα με πελεκάνο της ερήμου· αγρύπνησα και έγινα σαν σπουργίτι ολομόναχο στη στέγη, και σαν νυκτοκόρακας σε ερείπιο, και κόλλησε στο έδαφος η ψυχή μου», γέρνοντας μαζί με τη σάρκα κατά την προσευχή και ταπεινωνόμενη κάτω από την κραταιά χείρα του Δεσπότη.

Οι πληγές μου βρώμισαν και σάπισαν εξαιτίας της αφροσύνης μου. Ταλαιπωρήθηκα και κύρτωσα τελείως, όλη την ημέρα πορευόμουν σκυθρωπός. Κακοπάθησα και ταπεινώθηκα πάρα πολύ, κραύγαζα από τον στεναγμό της καρδιάς μου και έγινα σαν το ολομόναχο στρουθίο πάνω στη στέγη, έμοιασα με πελεκάνο της ερήμου, διότι έφαγα στάχτη σαν ψωμί και το ποτό μου το ανακάτευα με κλάμα.

Εάν δεν επιθυμεί κάποιος να κακοπαθήσει με το να ταλαιπωρηθεί και να καμφθεί μέχρι τέλους, και να πορεύεται όλη την ημέρα σκυθρωπός, με το να κακωθεί και να ταπεινωθεί υπερβολικά και να βρυχάται από τον στεναγμό της καρδιάς του και να γίνει σαν το μοναχικό σπουργίτι στη στέγη και να μοιάσει με ερημικό πελεκάνο, με το να γίνει, κατά τη διάθεση της ψυχής του, ξένος προς όλους, και αυτούς που βρίσκονται στη μονή και αυτούς που είναι στον κόσμο, και να μην έχει καμία παρρησία απέναντι σε μεγάλους και μικρούς, με το να κοπιάζει στενάζοντας και να τρώει τον άρτο σαν στάχτη και να αναμειγνύει το ποτό του με κλάματα, πώς θα μπορέσει ποτέ, αδελφοί, να λούζει κάθε νύχτα την κλίνη του ή να βρέχει με δάκρυα το στρώμα του; Πράγματι, ποτέ και με κανέναν τρόπο· όχι μόνο δεν πρόκειται να δει αυτά να συμβαίνουν στον εαυτό του, αλλά ούτε στην προσευχή του θα τα βρει, ούτε θα μπορέσει να ετοιμάσει τόπο για τον Κύριο, ούτε άξιο σκήνωμα για τον Θεό του Ιακώβ, ο οποίος είναι ο Χριστός και Κύριος, ο Σωτήρας και Θεός μας. Εάν λοιπόν δεν τα προετοιμάσει αυτά καλά, ούτε με δάκρυα, προφανώς, ούτε κοινωνώντας άξια και όπως πρέπει, θα υποδεχθεί μέσα του τον Βασιλέα και Θεό, έστω κι αν το πράξει αυτό μία φορά τον χρόνο; Διότι το «τα άγια τοις αγίοις» κάθε μέρα άλλοι μεν το λένε και το κηρύττουν στους άλλους, φωνάζοντάς το δυνατά σε αυτούς —μακάρι δε και στους εαυτούς τους—, ενώ εσείς ακούτε αυτούς που το λένε. Τι συμβαίνει λοιπόν;

Δεν τον ακούγατε να λέει: «Διότι έφαγα στάχτη σαν ψωμί και το ποτό μου το ανακάτευα με κλάμα, από τη φωνή του στεναγμού μου κόλλησε το οστό μου στη σάρκα μου, παρομοιάστηκα με πελεκάνο της ερήμου», και πάλι: «Κοπίασα στον στεναγμό μου, κάθε νύχτα θα λούζω την κλίνη μου, με τα δάκρυά μου θα βρέχω το στρώμα μου»; Δεν τον ακούγατε να λέει: «Κύριε και Θεέ μου, αν έπραξα αυτό, αν υπάρχει αδικία στα χέρια μου, αν ανταπέδωσα κακά σε εκείνους που μου έκαναν κακό, ας πέσω τότε άδειος μπροστά στους εχθρούς μου, ας καταδιώξει τότε ο εχθρός την ψυχή μου και ας την καταλάβει και ας καταπατήσει στη γη τη ζωή μου και τη δόξα μου ας κατασκηνώσει στο χώμα»;

Οι έρημοι στεγάζουν αυτούς που διέφυγαν, οι βράχοι και τα σπήλαια αυτούς που διασώθηκαν. Ω, πώς μοιάσαμε με τον πελεκάνο της ερήμου! Ω, πώς παραδοθήκαμε στα χέρια, στα δόντια των ασεβών, και τα περισσότερα τα παρέλειψα για να μη γίνω φορτικός.

Αλλά όμως όλα αυτά χάθηκαν και γίναμε, για να το πω περιπαθώς, μισοπεθαμένοι και συντετριμμένοι, ή μάλλον, για να μιλήσω με τα λόγια του Ψαλμού, σαν τον νυχτοκόρακα στα ερείπια, σαν το σπουργίτι που μένει μόνο του στη στέγη, βλέποντας το σπίτι έρημο από την προστάτιδά του, τα παιδιά μπροστά στα μάτια σας να τριγυρνούν και να περιφέρονται, μην έχοντας πού να ακουμπήσουν τα χέρια τους, από πού να λάβουν το μητρικό χάδι, την εμψύχωση της γαλουχίας. Σκυθρωπή έγινε η εστία σαν να την εγκατέλειψε ο ήλιος, και κανείς δεν κελαηδά στα αυτιά ούτε τα δικά σου ούτε των παιδιών ούτε όλων των υποτακτικών, εφόσον απουσιάζει εκείνη, η πραγματικά καλλίφωνη, η οποία έτερπε τους ακροατές με την αληθινά αρμονική συνομιλία και συναναστροφή της. Πράγματι όλα αυτά είναι αξιοθρήνητα και προκαλούν στεναγμούς, τόσο όταν εκφράζονται με σχήματα λόγου όσο και όταν τα αναλογίζεται κανείς.