Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 101:8

«Αγρύπνησα και έγινα σαν το σπουργίτι που μένει μονάχο στη στέγη», κελαηδώντας τις ψαλμωδίες και χωρίς να πάσχω από δειλία. Γι' αυτό και η ψυχή μου πάντοτε «λυτρώθηκε από την παγίδα των κυνηγών, διότι ιδού», λέει, «οι αμαρτωλοί τέντωσαν το τόξο»· πράγματι οι αμαρτωλοί το τέντωσαν. Και πότε τα άστρα φοβήθηκαν την άμμο; Ή πότε οι αετοί δείλιασαν μπροστά στα σκαθάρια;

Αγρύπνησα και έγινα σαν στρουθίο ολομόναχο πάνω στη στέγη. Εγώ, λέγει, που δεν κυριεύθηκα κατά τον καιρό της αμαρτίας, εγκαταλείφθηκα τόσο πολύ, ώστε να μοιάζω με ένα και μόνο στρουθίο· διότι από τόσες μυριάδες, ακόμη και αν ήσαν περισσότεροι όσοι σώζονταν, θα παραβάλλονταν με ένα και μόνο σε σύγκριση με τις μυριάδες.

Πώς, λοιπόν, περνούσε τη ζωή του πενθώντας, ας ακούσουμε και πάλι τον ίδιο να λέει: «μαστιγωνόμουν όλη την ημέρα και ο έλεγχός μου γινόταν τα πρωινά», και όλη την ημέρα «σαν κάποιος που πενθεί και είναι σκυθρωπός, έτσι ταπεινωνόμουν», και «κάθε νύχτα θα λούζω το κρεβάτι μου, με τα δάκρυά μου θα βρέχω το στρώμα μου», και «έγινα σαν νυχτοπούλι σε ερείπια, που μένει ολομόναχο στη στέγη, και έφαγα στάχτη σαν ψωμί και ανακάτευα το ποτό μου με κλάματα», και «τα γόνατά μου εξασθένησαν από τη νηστεία και η σάρκα μου αλλοιώθηκε από την έλλειψη ελαίου», και «ταπεινώθηκα και με έσωσε ο Κύριος». Και προς τον Κύριο τι είδους ικεσίες αναπέμπει; «Κύριε, μην με ελέγξεις με τον θυμό σου, ούτε να με παιδεύσεις με την οργή σου», και «ελέησέ με, Κύριε», και «διότι εγώ γνωρίζω την ανομία μου και η αμαρτία μου βρίσκεται συνεχώς μπροστά μου», και «Κύριε, εισάκουσε την προσευχή μου και μην έλθεις σε κρίση με τον δούλο σου».

«Ομοιώθηκα»: Ο πελεκάνος αγαπά πάντοτε να διαβιεί στα ερημικά όρη· και ο Χριστός αγαπούσε τις ερήμους. Διότι είναι γραμμένο: «και διέμενε στις ερήμους απερίσπαστος». «Έγινα»: Αυτό το πτηνό είναι θρηνητικό και αγαπά πάντοτε να κάθεται σε ερείπια ή σε χαλάσματα· έτσι και ο Χριστός, βλέποντας την ερήμωση του ανθρώπου, προσήλθε για να κατοικήσει στον άνθρωπο και να τον ζωοποιήσει. «Αγρύπνησα»: Διότι είναι γραμμένο: «Εγώ κοιμάμαι και η καρδιά μου αγρυπνεί». Όταν η θεότητα σκύλευσε τον άδη, η σάρκα κειτόταν μόνη στο μνήμα, σαν σπουργίτι ολομόναχο πάνω στο χώμα (στη σχισμή) της γης. Γι' αυτό λέει: «πάνω σε δώμα». «Όλη την ημέρα»: Όταν κρεμόταν στον σταυρό, οι Ιουδαίοι τον ονείδιζαν· διότι οι Ιουδαίοι ήσαν εχθροί του Σωτήρα. «Και εκείνοι που επαινούν»: Εκείνοι που προηγουμένως με επαινούσαν, λέει, ορκίζονταν κατά του Χριστού χλευάζοντας. «Διότι στάχτη»: Διότι αντί για άρτο ο Αδάμ, δηλαδή ο άνθρωπος, έφαγε στάχτη σαν άρτο, τις θυσίες των ειδώλων, καθώς ήταν ανυπόστατες. «Και το ποτό»: Διότι όταν έπινε νερό, το αναμείγνυε με δάκρυα, κλαίγοντας ακατάπαυστα. «Από το πρόσωπο»: Διότι ο άνθρωπος παρόργισε τον θυμό του Θεού και πλήθυνε την οργή του Θεού εναντίον του με την παράβαση των ειδώλων. «Διότι, αφού με ύψωσες»: Διότι με κατέστησες άρχοντα της κτίσεως, αλλά καθαιρέθηκα λόγω της παρακοής.

«Τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον». Όποιος, λοιπόν, ξεχάσει να φάει αυτόν, δηλαδή να τον εργαστεί (διότι η βρώση του νοητού άρτου αποτελεί εργασία· και αυτό το δηλώνει ο Κύριος λέγοντας στους αποστόλους: «Εργάζεσθε όχι για την τροφή που χάνεται, αλλά για αυτήν που μένει στην αιώνια ζωή»), αυτού η καρδιά, χτυπημένη σαν το χορτάρι, ξηραίνεται. Και όπως το χορτάρι χτυπιέται και ξηραίνεται όταν σπανίζει η βροχή πάνω του, έτσι και η καρδιά, όταν νοσήσει από την έλλειψη του θείου λόγου, τότε χτυπιέται και ξηραίνεται, μη έχοντας τη δύναμη να βλαστήσει το άνθος της αρετής. «Από τη φωνή του στεναγμού μου κόλλησε.» Δηλαδή, έλιωσε κάθε πάχος και ευεξία του σώματος. Διότι ο αληθινός στεναγμός, ο οποίος έχει και φωνή που ακούγεται, λιώνει το σώμα και απεργάζεται τη νέκρωση της σάρκας· επειδή όσο φθείρεται ο εξωτερικός άνθρωπος, τόσο ανακαινίζεται ο εσωτερικός. «Έγινα όμοιος με πελεκάνο της ερήμου.» Μας έδειξε τον θαυμαστό καρπό της αγρυπνίας· διότι μας κάνει σαν το σπουργίτι που μένει μόνο του στη στέγη· το οποίο, αν και σε μερικούς φαίνεται ευκαταφρόνητο, ωστόσο κατέχει μια εκλεκτή και μακάρια πολιτεία. Διότι ούτε για τροφή ούτε για ενδύματα φροντίζει αυτός που μονάζει σαν το σπουργίτι, ούτε φοβάται κάποια επιβουλή· διότι κατοικεί στη στέγη και βρίσκεται υψηλότερα από αυτούς που τον επιβουλεύονται.

Αγρύπνησα, και έγινα σαν το στρουθίο που μένει μονάχο στη στέγη. Χρησιμοποιεί πολλές παρομοιώσεις, θέλοντας να παραστήσει επαξίως τις συμφορές· και μέσω του καθενός από τα προαναφερθέντα πτηνά φανερώνει τον φόβο και την έλλειψη προστάτη. Διότι το μεν στρουθίο εξαιτίας της αγωνίας διώχνει μακριά τον ύπνο, ο δε νυκτοκόρακας, αποφεύγοντας τα κατοικημένα σπίτια, καταφεύγει στα έρημα και ερειπωμένα.

Σαν τον καπνό εκλείπει η παρούσα ζωή· ξηραίνονται τα οστά σαν τα ξερόκλαδα που έχουν καταξεραθεί από την ηλιακή ακτίνα. «Χτυπήθηκα σαν το χορτάρι και ξηράνθηκε η καρδιά μου, και ξέχασα να φάω τον άρτο μου». Αφού χτυπήθηκε από το κεντρί του θανάτου και ξηράνθηκε η καρδιά του, τότε, μαζί με όλα τα άλλα, επέρχεται και η λήθη της βρώσης του άρτου. Διότι, μετά τον θάνατο, δεν υπάρχει η δυνατότητα να φάει κανείς άρτο, όπως ακριβώς δεν υφίσταται πλέον και η ρευστή και θνητή ουσία. «Από τη φωνή του στεναγμού μου κόλλησε το οστό μου στη σάρκα μου». Και αυτό συμβαίνει, όταν κάποιος που βρίσκεται σε θανατηφόρα ασθένεια βγάζει τους τελευταίους του στεναγμούς. Διότι τότε, από την προσδοκία του θανάτου και τον φόβο, το οστό έχει κολλήσει στη σάρκα αυτού που κείτεται. «Έγινα όμοιος με πελεκάνο της ερήμου». Τα νεογνά αυτού του πτηνού, όταν θανατώνονται από το φίδι, κανείς δεν τα ανασταίνει, παρά μόνο το αίμα του γονέα τους. Έτσι και το γένος των ανθρώπων, το οποίο θανατώθηκε από το νοητό φίδι, κανείς δεν το ανέστησε εκτός από το αίμα του Χριστού. «Έγινα σαν νυχτοκόρακας που κατοικεί σε ερείπια». Ο νυχτοκόρακας στα ερείπια συχνά αγνοείται από τους οικοδεσπότες του σπιτιού· έτσι, όταν και εγώ έγινα άνθρωπος και συγκατοίκησα στον τόπο κατοικίας των ανθρώπων, οι πολλοί δεν γνώρισαν τη συγκατάβασή μου. «Αγρύπνησα και έγινα σαν σπουργίτι ολομόναχο στη στέγη», δηλαδή, αφού σηκώθηκα από τον τάφο σαν από ύπνο, πέταξα σαν σπουργίτι προς τα ουράνια δώματα κατά την Ανάληψή μου. «

Ω, τι αβάσταχτος πόνος· ω, τι ανυπόφορη συμφορά· θρηνήστε, χτυπήστε τα στήθη σας, εσείς που, όταν η συζυγία διαλύθηκε από τον θάνατο, δεν τη μολύνατε με ρυπαρούς πόθους, ούτε βέβαια από αφροσύνη ενώσατε σαρκικά το μέλος σας με άλλη σάρκα, μη έχοντας το σωστό και στα δύο. Έχασες μεν τη βοηθό της ζωής από την τομή του Άδη, αλλά ως προς την αγάπη δεν χωρίστηκες στο παραμικρό· η μεν φύση κράτησε το σώμα, εσύ όμως διαφύλαξες τη σχέση της συμφυΐας σας, άχραντη και αθάνατη, και ούτε η νεότητα και η σωματική ακμή σε μετέβαλαν, ούτε ο χρόνος, που γνωρίζει να τα μαραίνει όλα, την έσβησε· αλλά ούτε και κάποιο σαρκικό σκίρτημα, σαν ατίθασο άλογο, αποτίναξε τον σώφρονα λογισμό, αλλά, προσηλωμένος στον θείο έρωτα, υπέφερες τον αποχωρισμό του μισού σου εαυτού έτσι όπως άλλοι δεν υποφέρουν ούτε την ολότητα του σώματος. Και, φιλοσοφώντας να ζεις κατά το ήμισυ, μόναζες σαν το στρουθίο στη στέγη, και ό,τι άλλοι έκαναν αναγκαστικά στην έρημο, εσύ το έκανες ζώντας μέσα στην πόλη.

Οι πληγές μου βρώμισαν και σάπισαν εξαιτίας της αφροσύνης μου. Ταλαιπωρήθηκα και κύρτωσα τελείως, όλη την ημέρα πορευόμουν σκυθρωπός. Κακοπάθησα και ταπεινώθηκα πάρα πολύ, κραύγαζα από τον στεναγμό της καρδιάς μου και έγινα σαν το ολομόναχο στρουθίο πάνω στη στέγη, έμοιασα με πελεκάνο της ερήμου, διότι έφαγα στάχτη σαν ψωμί και το ποτό μου το ανακάτευα με κλάμα.

Εάν δεν επιθυμεί κάποιος να κακοπαθήσει με το να ταλαιπωρηθεί και να καμφθεί μέχρι τέλους, και να πορεύεται όλη την ημέρα σκυθρωπός, με το να κακωθεί και να ταπεινωθεί υπερβολικά και να βρυχάται από τον στεναγμό της καρδιάς του και να γίνει σαν το μοναχικό σπουργίτι στη στέγη και να μοιάσει με ερημικό πελεκάνο, με το να γίνει, κατά τη διάθεση της ψυχής του, ξένος προς όλους, και αυτούς που βρίσκονται στη μονή και αυτούς που είναι στον κόσμο, και να μην έχει καμία παρρησία απέναντι σε μεγάλους και μικρούς, με το να κοπιάζει στενάζοντας και να τρώει τον άρτο σαν στάχτη και να αναμειγνύει το ποτό του με κλάματα, πώς θα μπορέσει ποτέ, αδελφοί, να λούζει κάθε νύχτα την κλίνη του ή να βρέχει με δάκρυα το στρώμα του; Πράγματι, ποτέ και με κανέναν τρόπο· όχι μόνο δεν πρόκειται να δει αυτά να συμβαίνουν στον εαυτό του, αλλά ούτε στην προσευχή του θα τα βρει, ούτε θα μπορέσει να ετοιμάσει τόπο για τον Κύριο, ούτε άξιο σκήνωμα για τον Θεό του Ιακώβ, ο οποίος είναι ο Χριστός και Κύριος, ο Σωτήρας και Θεός μας. Εάν λοιπόν δεν τα προετοιμάσει αυτά καλά, ούτε με δάκρυα, προφανώς, ούτε κοινωνώντας άξια και όπως πρέπει, θα υποδεχθεί μέσα του τον Βασιλέα και Θεό, έστω κι αν το πράξει αυτό μία φορά τον χρόνο; Διότι το «τα άγια τοις αγίοις» κάθε μέρα άλλοι μεν το λένε και το κηρύττουν στους άλλους, φωνάζοντάς το δυνατά σε αυτούς —μακάρι δε και στους εαυτούς τους—, ενώ εσείς ακούτε αυτούς που το λένε. Τι συμβαίνει λοιπόν;

Το επιχείρημα λοιπόν είναι το εξής: το «ως» άλλοτε μεν λαμβάνεται με την έννοια της ομοιώσεως στην θεόπνευστη Γραφή, άλλοτε δε με την έννοια της βεβαιώσεως. Το πρώτο: έγινα ως στρουθίο που μονάζει στη στέγη, και εγώ ωσεί ελιά κατάκαρπη. Το δεύτερο: πόσο (όντως) αγαθός ο Θεός του Ισραήλ και πόσο αγαπητά τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων· διότι εδώ ο λόγος δεν είναι περί ομοιώσεως, αλλά περί βεβαιώσεως. Εάν λοιπόν κάποιος λέγει με αυτόν τον τρόπο ότι προσκυνά την εικόνα του Χριστού ως (σαν να ήταν) τον ίδιο τον Χριστό, έχει υγιές φρόνημα, εάν όμως το λέγει βεβαιωτικά, τότε ουδαμώς· διότι η εικόνα και το αρχέτυπο δεν είναι το ίδιο ως προς τη φύση, αλλά το ίδιο ως προς την ομοίωση. Διότι, ενώ και τα δύο ταυτίζονται (στην όψη), διαφέρουν παντελώς ως προς την ουσία, και αναφέρομαι βεβαίως στις τεχνητές εικόνες. Πώς λοιπόν θα προσκυνήσει την εικόνα βεβαιωτικά ως τον ίδιο τον Χριστό, εφόσον ο Χριστός δεν ενυπάρχει σε αυτήν φυσικώς αλλά σχετικώς, δηλαδή καθ' ομοίωσιν; Διαψεύδεται και με άλλον τρόπο το λεγόμενο από την αλήθεια. Στην εικόνα φανερώνεται το αρχέτυπο και στην εικόνα προσκυνείται ο Χριστός· επομένως το να λέει κανείς «στην εικόνα» δηλώνει το ένα μέσα σε κάποιο άλλο, και μέσω του ενός προσκυνείται το άλλο. Ο Χρυσόστομος είδε άγγελο σε εικόνα, ενώ ο Κορνήλιος τον ίδιο τον άγγελο· εμείς βλέπουμε τον Χριστό σε εικόνα, ενώ οι απόστολοι τον ίδιο τον Χριστό· διότι, λέει (η Γραφή), είδαμε τον Κύριο. Εμείς τον προσκυνούμε στην οικεία εικόνα, εκείνοι όμως τον ίδιο προσωπικά· διότι λέει, και βλέποντάς τον, τον προσκύνησαν.

Αλλά όμως όλα αυτά χάθηκαν και γίναμε, για να το πω περιπαθώς, μισοπεθαμένοι και συντετριμμένοι, ή μάλλον, για να μιλήσω με τα λόγια του Ψαλμού, σαν τον νυχτοκόρακα στα ερείπια, σαν το σπουργίτι που μένει μόνο του στη στέγη, βλέποντας το σπίτι έρημο από την προστάτιδά του, τα παιδιά μπροστά στα μάτια σας να τριγυρνούν και να περιφέρονται, μην έχοντας πού να ακουμπήσουν τα χέρια τους, από πού να λάβουν το μητρικό χάδι, την εμψύχωση της γαλουχίας. Σκυθρωπή έγινε η εστία σαν να την εγκατέλειψε ο ήλιος, και κανείς δεν κελαηδά στα αυτιά ούτε τα δικά σου ούτε των παιδιών ούτε όλων των υποτακτικών, εφόσον απουσιάζει εκείνη, η πραγματικά καλλίφωνη, η οποία έτερπε τους ακροατές με την αληθινά αρμονική συνομιλία και συναναστροφή της. Πράγματι όλα αυτά είναι αξιοθρήνητα και προκαλούν στεναγμούς, τόσο όταν εκφράζονται με σχήματα λόγου όσο και όταν τα αναλογίζεται κανείς.

Ω της συμφοράς! Χάθηκε αυτή, πέταξε μακριά από τα μάτια σας, σας εγκατέλειψε μισοπεθαμένους, αποχωρισμένους από την καλή σύζυγο. Δεν μπορούμε πλέον να δούμε με τα μάτια μας την παρηγοριά που ξεπερνούσε κάθε χαρά, ούτε τη στήριξη στις θλίψεις, ούτε την παρηγοριά στις συμφορές, ούτε την υπενθύμιση και συνεργάτιδα και συμπαραστάτιδα σε όλα τα καθήκοντα. Ο ήλιος του σπιτιού έδυσε. Ποιος θα προϋπαντήσει; Ποιος θα προσφέρει χαρά; Ποιος θα παρηγορήσει; Ήδη γίναμε σαν πόλη που στερήθηκε το στολίδι της, σαν το σπουργίτι που μένει μονάχο στη στέγη, για να μιλήσω με τα λόγια του Δαβίδ.