Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 102:11

Ο Κύριος, που πράττει έργα ελέους και αποδίδει δικαιοσύνη σε όλους τους αδικημένους, έκανε γνωστές τις οδούς του στον Μωυσή, και στους υιούς του Ισραήλ τα θελήματά του. Από την ίδια τη Γραφή του Μωυσή θα μάθεις τι είδους δικαιοσύνη απέδωσε στους αδικημένους· διότι με δίκαιη κρίση στράφηκε εναντίον των Αιγυπτίων, τιμωρώντας τους με θεόσταλτες πληγές υπέρ αυτών των αδικημένων υιών του Ισραήλ. Οικτίρμων και ελεήμων είναι ο Κύριος, μακρόθυμος και πολυέλεος, δεν θα οργίζεται μέχρι τέλους, ούτε θα διατηρεί την οργή του στον αιώνα. Δεν μας συμπεριφέρθηκε σύμφωνα με τις αμαρτίες μας, ούτε μας ανταπέδωσε σύμφωνα με τις ανομίες μας. Διότι όσο είναι το ύψος του ουρανού από τη γη, τόσο εδραίωσε ο Κύριος το έλεός του σε εκείνους που τον φοβούνται. Όσο απέχει η ανατολή από τη δύση, τόσο απομάκρυνε από εμάς τις ανομίες μας. Όπως σπλαχνίζεται ένας πατέρας τα παιδιά του, έτσι σπλαχνίστηκε ο Κύριος εκείνους που τον φοβούνται, διότι αυτός γνωρίζει την πλάση μας. Θυμήσου ότι είμαστε χώμα· ο άνθρωπος, σαν το χορτάρι είναι οι ημέρες του· σαν το άνθος του αγρού, έτσι θα ανθίσει.

Εγώ κοιμάμαι και η καρδιά μου αγρυπνεί. Επειδή η θεωρία των θείων ρητών από τη συνέχεια του Άσματος των Ασμάτων, η οποία μας προτείνεται τώρα, περιέχει ορισμένα νοήματα δυσπρόσιτα και συγκαλυμμένα μέσω της ασάφειας μέσα σε απόρρητα μυστήρια, έχουμε ανάγκη από μεγαλύτερη προσοχή, ή μάλλον από περισσότερη συνέργεια μέσω των προσευχών και από την καθοδήγηση του Αγίου Πνεύματος, ώστε να μην πάθουμε το ίδιο, μέσα στην έκπληξή μας μπροστά σε αυτά τα υψηλά θαύματα, με αυτό που συνηθίζουμε να παθαίνουμε με τα άστρα. Διότι, ενώ θαυμάζουμε από μακριά το κάλλος τους, δεν μπορούμε να επινοήσουμε κανένα μέσο για να τα αποκτήσουμε, αλλά η μόνη απόλαυση του κάλλους τους για εμάς είναι το να διακατεχόμαστε από θαυμασμό για αυτό που βλέπουμε. Διότι οι μαρμαρυγές και οι λαμπηδόνες αυτών των θείων λογίων είναι κυριολεκτικά σαν κάποια άστρα, που υπερλάμπουν στα μάτια της ψυχής και υπέρκεινται αυτών, όσο είναι το ύψος του ουρανού από τη γη, όπως λέει ο προφήτης.

«όχι σύμφωνα με τις αμαρτίες» Διότι δεν συμπεριφέρθηκε ο Θεός στον άνθρωπο ανάλογα με το πώς αμάρτησε, αλλά, αφού ήρθε, τον έσωσε. «ούτε σύμφωνα με τις ανομίες» Διότι, ούτε όταν ο άνθρωπος απέρριψε τον φυσικό νόμο και υποδουλώθηκε παράνομα στα είδωλα, του ανταπέδωσε τα ίσα, αλλά τον αναζήτησε και τον ελέησε. «διότι όσο είναι το ύψος» Εννοεί το απέραντο της φιλανθρωπίας Του· διότι, όπως είναι ανέφικτο στον άνθρωπο να μετρήσει το ύψος του ουρανού, έτσι είναι αδύνατον ο νους του ανθρώπου να κατανοήσει το μέγεθος της φιλανθρωπίας του Θεού, την οποία έδειξε προς τον άνθρωπο. «εδραίωσε» Διότι τόσο πολύ ενίσχυσε ο Θεός την αγάπη προς τον άνθρωπο, ώστε έδωσε τον αγαπημένο Του Υιό να πεθάνει για χάρη του, καθώς είναι γραμμένο. «όσο απέχουν» Διότι τόσο πολύ απομάκρυνε ο Θεός την ασέβεια από τον άνθρωπο. «απομάκρυνε» Από τότε που τον εξέλεξε μέσω του βαπτίσματος. «και καθώς» Διότι, όπως ένας πατέρας σπλαχνίζεται τα παιδιά του, έτσι σπλαχνίστηκε ο Θεός τον άνθρωπο. «ελέησε» Διότι, αν και ήταν Θεός, κένωσε τον εαυτό Του, παίρνοντας μορφή δούλου, για να σώσει τον άνθρωπο. «διότι Αυτός» Διότι θυμήθηκε ο Θεός, ότι παίρνοντας χώμα από τη γη έπλασε τον άνθρωπο, και τον συμπόνεσε, και ερχόμενος τον ανέπλασε, δίνοντάς του αιώνια παρηγοριά. «άνθρωπος» Διότι σήμερα υπάρχει, αύριο δεν υπάρχει· διότι ο άνθρωπος φθείρεται σαν το χορτάρι. Γι' αυτό, αφού τον σπλαχνίστηκε, του έδωσε τη χάρη, ώστε να ζει αιώνια.

Και δεν σταματά εδώ, αλλά σου ομιλεί και για το πλάτος και για το ύψος, αποδεικνύοντας ότι αυτά είναι ισόμετρα. Διότι, λέγει, «όσο απέχει η ανατολή από τη δύση, τόσο απομάκρυνε από εμάς τις ανομίες μας». «Όσο είναι το ύψος του ουρανού από τη γη, τόσο εστερέωσε ο Κύριος το έλεός Του σε όσους Τον φοβούνται». Και αν ερευνήσεις τα θεμέλια της γης, ούτε αυτά θα σου αποκρύψει, αλλά θα τον ακούσεις να ψάλλει και να λέει: «Ότι την εθεμελίωσε πάνω στις θάλασσες». Και αν επιθυμήσεις να μάθεις για τους σεισμούς από πού προέρχονται, θα σε απαλλάξει από κάθε απορία, λέγοντας τα εξής: «Αυτός που επιβλέπει τη γη και την κάνει να τρέμει». Και αν αναζητήσεις τη χρησιμότητα της νύχτας, θα γνωρίσεις και αυτήν μαθαίνοντας από αυτόν ότι: «Μέσα σε αυτήν θα κυκλοφορήσουν όλα τα θηρία του δάσους».

Β΄. Βλέπεις ότι όλα όσα έχουν λεχθεί αναφέρονται στον Υιό; Διότι το όνομά Του έγινε θαυμαστό σε ολόκληρη τη γη. «Επειδή υψώθηκε η μεγαλοπρέπειά σου πάνω από τους ουρανούς». Άλλος λέει: «Εσύ που έθεσες τον έπαινό σου πάνω από τους ουρανούς». Επειδή δηλαδή μνημόνευσε τη γη, μεταφέρει τον λόγο και στον ουρανό· πράγμα που συνηθίζει πάντοτε να κάνει, δείχνοντας ότι ολόκληρη η οικουμένη ανυμνεί τον Δεσπότη της. Αυτό ακριβώς δείχνοντας και εδώ λέει: Θαυμαστό κάτω, θαυμαστό πάνω. Διότι δεν υμνούν τα γενόμενα μόνο οι άνθρωποι, αλλά και οι άγγελοι, και ομολογούν ευγνωμοσύνη για τις ευεργεσίες προς τους ανθρώπους· πράγμα το οποίο και έκαναν ευθύς εξ αρχής, συγκροτώντας χορό πάνω στη γη. Ή, λοιπόν, αυτό εννοεί, ότι δηλαδή ψάλλουν και οι άγγελοι, ή θέλει να παραστήσει το μεγαλείο Του. Διότι, όταν η Γραφή θέλει να εκφράσει κάτι μεγάλο, φέρνει στο μέσο τις αποστάσεις αυτών των στοιχείων· όπως όταν λέει: «Κατά το ύψος του ουρανού από τη γη». Και πάλι: «Όσο απέχει η ανατολή από τη δύση, τόσο απομάκρυνε από εμάς τις ανομίες μας». Εδώ, λοιπόν, εκπλήσσεται για τα γενόμενα, πόσο μεγάλα, πόσο υπέρογκα είναι· διότι την ουσία που ήταν κατώτερη από όλα, την έθεσε υψηλότερα από όλα. «Από στόματος νηπίων και θηλαζόντων κατήρτισες αίνο». Άλλος: «Από στόματος βρεφών εθεμελίωσες κράτος». Και άλλος: «Συγκρότησες ισχύ».

Αυτό, λοιπόν, θαυμάζοντας ο Ιωάννης έλεγε: «Διότι τόσο αγάπησε ο Θεός τον κόσμο, ώστε έδωσε τον Υιό του τον μονογενή». Εάν, όμως, θέλεις να ακούσεις και τα δικά του λόγια και να μάθεις τον πόθο του, άκουσε τι λέει μέσω του προφήτη: «Μήπως θα ξεχάσει η γυναίκα να σπλαχνιστεί τα γεννήματα της κοιλιάς της; Αλλά ακόμη και αν η γυναίκα τα ξεχάσει αυτά, εγώ όμως δεν θα σε ξεχάσω». Και όπως ακριβώς εκείνος έλεγε: «Όπως το ελάφι αποζητά τις πηγές των υδάτων, έτσι αποζητά και η ψυχή μου εσένα, Θεέ»· έτσι και ο Χριστός λέει: «Όπως η όρνιθα συγκεντρώνει τους νεοσσούς της, έτσι θέλησα κι εγώ να συγκεντρώσω τα παιδιά σας, και δεν θελήσατε». Και πάλι: «Όπως ο πατέρας σπλαχνίζεται τους γιους του, έτσι σπλαχνίστηκε ο Κύριος εκείνους που τον φοβούνται»· και πάλι: «Διότι, όσο είναι το ύψος του ουρανού από τη γη, τόσο στερέωσε ο Κύριος το έλεός του επάνω σε εκείνους που τον φοβούνται».

Και όπως ακριβώς ο προφήτης αναζητά ένα παράδειγμα, για να φανερώσει τον δικό του πόθο, έτσι και ο Θεός χρησιμοποιεί ορισμένα παραδείγματα, για να μας δηλώσει τον έρωτα που τρέφει για τη δική μας σωτηρία. Και ο μεν προφήτης μίλησε για διψασμένο ελάφι και για κατακαμένη γη· ο δε Θεός μίλησε για τη φιλοστοργία των πουλιών προς τα νεογνά τους, για τη φροντίδα των πατέρων, για το ύψος του ουρανού από τη γη, και για την ευσπλαχνία των μητέρων, όχι επειδή αγαπά μόνο τόσο όσο μια μητέρα το παιδί της, αλλά επειδή πέρα από αυτά τα όρια, τους κανόνες και τα παραδείγματα, δεν υπάρχουν ανάμεσά μας άλλες μεγαλύτερες αποδείξεις αγάπης. Διότι, για να καταλάβεις ότι δεν μας αγαπά μόνο τόσο όσο μια φιλόστοργη μητέρα τα παιδιά της, αλλά πολύ περισσότερο, άκουσε τι λέει: «Ακόμη κι αν ξεχάσει», λέει, «μια γυναίκα τα παιδιά της, εγώ όμως δεν θα σε ξεχάσω». Και το έλεγε αυτό αποδεικνύοντας ότι ο πόθος Του για εμάς είναι πιο θερμός από κάθε φιλοστοργία. Συγκεντρώνοντας, λοιπόν, όλα αυτά, να τα αναλογίζεσαι μέσα σου, και έτσι θα κάνεις θερμό τον έρωτά σου προς Αυτόν και θα ανάψεις λαμπρή τη φλόγα. Επειδή, επομένως, και σε εμάς τους ανθρώπους τίποτε δεν συνηθίζει να αναζωπυρώνει τόσο την αγάπη, όσο το να θυμόμαστε τις ευεργεσίες που απολαύσαμε, ας πράττουμε το ίδιο και ως προς τον Θεό.

Με ποιον λόγο; Με τον λόγο της φιλανθρωπίας. Διότι Αυτός είναι που λέει: «Όπως απέχει ο ουρανός από τη γη, έτσι απέχουν οι βουλές μου από τις δικές σας βουλές, και οι οδοί μου από τις δικές σας οδούς». Και πάλι: «Όσο είναι το ύψος του ουρανού από τη γη, τόσο εστερέωσε ο Κύριος το έλεός Του σε όσους Τον φοβούνται». Και πάλι: «Όσο απέχει η ανατολή από τη δύση, τόσο απομάκρυνε από εμάς τις ανομίες μας». Δηλαδή, δεν έσωσα μόνον αυτούς που κατόρθωσαν το αγαθό, αλλά σπλαχνίστηκα και αυτούς που αμάρτησαν, και εν μέσω των δικών σου σφαλμάτων επέδειξα τη δική μου προστασία και φροντίδα.

Διότι, όντας αληθινός ο Θεός, δεν κατέχει αυτές τις αρετές ως έξη, αλλά είναι ο Ίδιος η πηγή και η ουσία τους· γι' αυτό και δεν τιμωρεί με σκοπό την πλήρη εξόντωση, εμμένοντας στην οργή μέχρι τελικού αφανισμού. Διότι ο Ίδιος λέει: «Όταν εκδηλωθεί η οργή του θυμού μου, και πάλι θα θεραπεύσω»· ελαττώνει δε και τις τιμωρίες, μη τιμωρώντας μας σύμφωνα με αυτό που μας αξίζει. Διότι, όσο είναι το ύψος του ουρανού από τη γη, τόσο εδραίωσε ο Κύριος το έλεός Του σε αυτούς που Τον σέβονται. Όσο απέχει η ανατολή από τη δύση, τόσο απομάκρυνε από εμάς τις ανομίες μας. Και αν έβρισκε ακόμη πιο μακρινά διαστήματα από αυτά, οπωσδήποτε θα τα παρουσίαζε, επιθυμώντας να καταδείξει το άπειρο της θείας αγαθότητας· όμως ο ανθρώπινος λογισμός δεν βρήκε ούτε μέτρο υψηλότερο από τον ουρανό, ούτε απόσταση μεγαλύτερη από το διάστημα μεταξύ της δύσης και της ανατολής.

Όσο απέχει το ύψος του ουρανού από τη γη, τόσο εστερέωσε ο Κύριος το έλεός Του σε εκείνους που τον φοβούνται. Ακόμη και αν περιεργαστείς τα θεμέλια της γης, ούτε αυτά θα σου τα αποκρύψει, αλλά θα τον ακούσεις να λέει ότι «Επάνω στις θάλασσες την εθεμελίωσε». Και αν θελήσεις να μάθεις για τους σεισμούς από πού προέρχονται, θα σε απαλλάξει από κάθε απορία λέγοντας τα εξής: «Αυτός που επιβλέπει τη γη και την κάνει να τρέμει». Αν αναζητάς τη χρησιμότητα της νύχτας, και αυτό θα το μάθεις από αυτόν, ότι «Σε αυτήν θα διέλθουν όλα τα θηρία του δάσους». Και στο πού είναι χρήσιμα τα βουνά, θα σου πει: «Τα ψηλά βουνά είναι για τα ελάφια». Και γιατί υπάρχουν οι πέτρες, σου λέει: «Η πέτρα είναι καταφύγιο για τους λαγούς». Μάθε γιατί υπάρχουν τα άκαρπα δένδρα: «Εκεί θα φωλιάσουν τα στρουθία»· Γιατί υπάρχουν πηγές στις ερήμους; «Κοντά τους θα κατοικήσουν τα πετεινά του ουρανού και τα θηρία του αγρού». Γιατί υπάρχει ο οίνος; Όχι μόνο για να πίνεις, επειδή γι' αυτό θα αρκούσε και η φύση του νερού, αλλά για να ευφρανθείς και να χαρείς· διότι «ο οίνος ευφραίνει την καρδιά του ανθρώπου». Μαθαίνοντας δε αυτό, θα γνωρίσεις και μέχρι ποιο σημείο πρέπει να κάνεις χρήση του οίνου. Από πού τρέφονται τα πετεινά και τα άγρια θηρία, θα τον ακούσεις να λέει: «Όλα περιμένουν από εσένα, να τους δώσεις την τροφή τους στον κατάλληλο καιρό».

Και μέσω μεν του Δαβίδ λέει: «Όσο είναι το ύψος του ουρανού από τη γη, τόσο εστερέωσε ο Κύριος το έλεός Του σε όσους τον φοβούνται», και: «Όσο απέχει η ανατολή από τη δύση, τόσο απομάκρυνε από εμάς τις ανομίες μας», μέσω δε του Ησαΐα: «Διότι οι βουλές μου δεν είναι σαν τις δικές σας βουλές, ούτε οι οδοί μου σαν τις δικές σας οδούς· αλλά όσο απέχει ο ουρανός από τη γη, τόσο απέχουν οι οδοί μου από τις δικές σας οδούς και τα διανοήματά μου από τα δικά σας διανοήματα». Και αυτά τα έλεγε, αφού προηγουμένως είχε μιλήσει για την άφεση των αμαρτιών και είχε πει: «Διότι σε μεγάλο βαθμό θα συγχωρήσω τις ανομίες σας». Έπειτα, για να δείξει το πόσο, πρόσθεσε αυτό το παράδειγμα· και δεν αρκείται μόνο σε αυτά, αλλά κατεβάζει τον λόγο σε μια άλλη, πιο απτή εικόνα. Διότι στο βιβλίο του Ωσηέ έλεγε: «Τι να σου κάνω, Εφραίμ; Τι να σου κάνω, Ιούδα; Θα σε κάνω σαν την Αδαμά και σαν τη Σεβωείμ. Μεταστράφηκε η καρδιά μου μέσα μου· συγκλονίστηκε η μεταμέλειά μου». Αυτό δε που λέει, σημαίνει το εξής: Ούτε καν τον ίδιο τον λόγο της απειλής δεν άντεξα, λέει. Και βέβαια μιλάει με ανθρώπινο τρόπο, όχι για να υποπτευθείς κάτι το ανθρώπινο, μη γένοιτο, αλλά για να κατανοήσεις, μέσα από την πλέον προσιτή αυτή έκφραση, την αγάπη ως θεοπρεπή, γνήσια και ακατάλυτη.

Έπειτα, αφού είπε ότι αγαπά ως πατέρας και περισσότερο από πατέρας, ως μητέρα και περισσότερο από μητέρα, ως νυμφίος και περισσότερο από νυμφίος, ότι αγαπά τόσο όσο είναι η απόσταση του ουρανού από τη γη και περισσότερο από τόσο, ότι αγαπά τόσο πολύ όσο απέχει η ανατολή από τη δύση και περισσότερο από τόσο, δεν σταματά ούτε εδώ στις εικόνες, αλλά προχωρεί και παραπέρα για να παρουσιάσει ένα πολύ πιο ταπεινό υπόδειγμα.

Εκείνος δε, βλέποντας τον άγιο να έρχεται προς αυτόν, ρίχνει τον εαυτό του στη γη με το πρόσωπο κάτω, κράζοντας με κλάματα: «Αμάρτησα στον Θεό και σε σένα, πάτερ, διότι δεν άκουσα την αγαθή συμβουλή σου ούτε τη νουθεσία σου. Διότι, αν σε είχα ακούσει, δεν θα τα υφιστάμην αυτά.» Ο δε μέγας, ακούγοντάς τον, του είπε: «Σήκω, άθλιε. Απέκλεισες τον εαυτό σου από τόσα αγαθά, ταλαίπωρε. Αληθινά, σου είχε τοποθετηθεί στέφανος και τον απέρριψες από πάνω σου. Ήσουν έτοιμος να συναριθμηθείς με τους αγίους, και απομάκρυνες τον εαυτό σου από τη μακάρια κοινωνία τους. Ο Δεσπότης Χριστός ήταν παρών μαζί με τους αγίους αγγέλους Του για να θέσει διάδημα στο κεφάλι σου, και Τον αρνήθηκες για μια ροπή της ώρας. Και τον θάνατο, που πρόκειται να υποστείς έστω και μη θέλοντας, γιατί τον φοβήθηκες και εξέπεσες από τον Θεό σου και έχασες την αιώνια ζωή; Πού είναι τα προηγούμενα λόγια σου; Πού είναι εκείνος ο πόθος σου για το μαρτύριο;» Και εκείνος είπε: «Αμάρτησα στα πάντα, ω πάτερ. Δεν περίμενα να γίνουν έτσι τα πράγματα.» Καθώς δε έλεγε αυτά και έκλαιγε, του είπε ο μέγας: «Εσύ μεν, ω άθλιε, κατέστησες τον εαυτό σου εντελώς ξένο προς τον Κύριο. Αλλά ο Κύριος είναι αγαθός και ουδέποτε διατήρησε την οργή Του ως μαρτυρία, διότι επιθυμεί το έλεος και δύναται να καταποντίσει τις αμαρτίες μας στα βάθη της θάλασσας. Διότι, όσο απέχει ο ουρανός από τη γη, τόσο απομακρύνει από εμάς τις αμαρτίες μας.»

«Πού είναι τα προηγούμενα λόγια σου; Πού είναι ο ζήλος σου;» Και όταν εκείνος απάντησε: «Αμάρτησα σε όλα, πατέρα, και δεν μπορώ πλέον να υψώσω το πρόσωπό μου στον ουρανό. Χάθηκα, πατέρα· δεν υπάρχει από τώρα για μένα στήριγμα για να μπορέσω να μετανοήσω. Τι να κάνω, πατέρα; Δεν περίμενα να γίνουν έτσι τα πράγματα». Και καθώς έλεγε αυτά και έκλαιγε, ο μέγας του είπε: «Εσύ, άθλιε, κατέστησες τον εαυτό σου εντελώς ξένο προς τον Κύριο. Ο Κύριος όμως είναι αγαθός, και ποτέ δεν διατήρησε την οργή του ως τιμωρία, διότι είναι θελητής του ελέους και μπορεί να καταποντίσει τις αμαρτίες μας στα βάθη της θάλασσας, διότι όσο απέχει ο ουρανός από τη γη, τόσο απομακρύνει από εμάς τις αμαρτίες μας. Διότι δεν θέλει τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλά τη μετάνοια, και εκείνος που έπεσε να μην παραμένει στην πτώση, αλλά να σηκωθεί, και εκείνος που απομακρύνεται να μην απομακρυνθεί τελείως, αλλά να επιστρέψει γρήγορα σε Αυτόν. Γι' αυτό μην απελπίζεσαι για τον εαυτό σου· διότι υπάρχει ελπίδα σωτηρίας. Διότι, εάν κοπεί ένα δέντρο, λέει, πάλι θα ανθίσει».