Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 102:12

Ἕκτον, ότι όσο απέχει η ανατολή από τη δύση, τόσο απέχει και η έκφραση «δύο υποστάσεις» από τη «μία φύση του Θεού Λόγου σεσαρκωμένη».

Εκείνος που Τον αποκαλεί γενητό ασεβεί. Διότι η Γραφή μάς είπε ποια είναι τα γενητά, και ποιος είναι ο γενεσιουργός τους. Εκείνος όμως που Τον αποκαλεί αγένητο, πράγμα που δεν είπε η Γραφή, περιττολογεί. Ανόμ.: Αν δεν είναι γενητός, είναι αγένητος. Ορθ.: Ακόμη κι αν η ανθρώπινη διάνοια μας κάνει να το σκεφτόμαστε αυτό, η θεία Γραφή δεν δίδαξε έτσι· αλλά την ακούς να λέει: «Όσο απέχει η ανατολή από τη δύση, τόσο απέχουν τα διανοήματά σας από τα δικά μου διανοήματα». Αν λοιπόν ο Ευνόμιος νομίζει ότι έχει βρει το τι είναι ο Θεός, από το γεγονός ότι δεν είναι γενητός, ούτε έχει γενεσιουργό, ας Τον ονομάσει και άθεο, επειδή δεν έχει Θεό. Αλλά αν δεν πρέπει να λέγεται αυτό, έστω κι αν υποπίπτει στις έννοιές μας, ας μη λέγεται ούτε το αγένητο, έστω κι αν υποπίπτει στις έννοιές μας. Ανόμ.: Έγινε λοιπόν ο Θεός; Ορθ.: Δεν έγινε. Ανόμ.: Είναι λοιπόν αγένητος; Ορθ.: Ο Θεός έχει Θεό; Ανόμ.: Ο αγένητος, όχι. Ορθ.: Άρα είναι άθεος. Και βλέπεις πώς τα διανοήματά σας είναι παιδαριώδη και δουλικά;

Αυτά, λοιπόν, δεν τα έγραψα στην αγάπη σου επειδή έχεις ανάγκη από διδασκαλία. Διότι, εάν ερευνήσεις τις Γραφές, και νήφεις και φρονείς περισσότερο από εμένα. Επειδή εγώ είμαι ταλαίπωρος και ασθενής και κατέχω μόνο το όνομα εντελώς μάταια. Αλλά από πόνο καρδιάς και περισσή αγάπη προς τον Θεό «σου έγραψα με πολλά δάκρυα». Είθε, λοιπόν, να στηρίξει την καρδιά σου στον φόβο Του «Εκείνος που στερέωσε τον ουρανό και τον εγκαθίδρυσε», και να θεμελιώσει την οικοδομή σου πάνω στη στερεή πέτρα, Εκείνος που θεμελίωσε τη γη πάνω στα ύδατα. Και να επιτιμήσει τους πειρασμούς σου, Εκείνος που επιτίμησε τους ανέμους και τη θάλασσα. Είθε να απομακρύνει από εσένα τη λήθη των εντολών, Εκείνος που απομάκρυνε την ανατολή από τη δύση.

Διότι, αφού βεβαίως, όπως ακριβώς σπλαχνίζεται ένας πατέρας τα παιδιά του, σπλαχνίστηκε ο Κύριος αυτούς που τον φοβούνται, και όσο απέχει η ανατολή από τη δύση, απομάκρυνε από εμάς τις ανομίες μας· πώς δεν θα έπρεπε, μαζί με τα παλαιά σφάλματα, να αποβάλουμε και τον φόβο γι' αυτά, εφόσον ο Θεός μας δικαιώνει με αμνησίκακη χάρη και δεν ζητεί να τιμωρήσει τον αμαρτωλό; Γι' αυτό εξάλλου είπε ο Χριστός, αναδεικνύοντας τον καιρό της παρουσίας Του ως καιρό ηπιότητας: «Διότι δεν απέστειλε ο Θεός τον Υιό Του στον κόσμο για να κρίνει τον κόσμο, αλλά για να σωθεί ο κόσμος δι' αυτού.» Επομένως, έχοντας απαλλαγεί από την καταδίκη και μη προσδοκώντας τιμωρία για τα σφάλματά μας, διατηρούμε πλέον τη διάνοιά μας ελεύθερη από φόβους και δεν θυμόμαστε τους παλαιούς ονειδισμούς. Διότι νικά η χάρη, η οποία δικαιώνει τον ασεβή και απαλλάσσει από κάθε ψεγάδι αυτούς που έχουν ελεηθεί.

Ο Κύριος, που πράττει έργα ελέους και αποδίδει δικαιοσύνη σε όλους τους αδικημένους, έκανε γνωστές τις οδούς του στον Μωυσή, και στους υιούς του Ισραήλ τα θελήματά του. Από την ίδια τη Γραφή του Μωυσή θα μάθεις τι είδους δικαιοσύνη απέδωσε στους αδικημένους· διότι με δίκαιη κρίση στράφηκε εναντίον των Αιγυπτίων, τιμωρώντας τους με θεόσταλτες πληγές υπέρ αυτών των αδικημένων υιών του Ισραήλ. Οικτίρμων και ελεήμων είναι ο Κύριος, μακρόθυμος και πολυέλεος, δεν θα οργίζεται μέχρι τέλους, ούτε θα διατηρεί την οργή του στον αιώνα. Δεν μας συμπεριφέρθηκε σύμφωνα με τις αμαρτίες μας, ούτε μας ανταπέδωσε σύμφωνα με τις ανομίες μας. Διότι όσο είναι το ύψος του ουρανού από τη γη, τόσο εδραίωσε ο Κύριος το έλεός του σε εκείνους που τον φοβούνται. Όσο απέχει η ανατολή από τη δύση, τόσο απομάκρυνε από εμάς τις ανομίες μας. Όπως σπλαχνίζεται ένας πατέρας τα παιδιά του, έτσι σπλαχνίστηκε ο Κύριος εκείνους που τον φοβούνται, διότι αυτός γνωρίζει την πλάση μας. Θυμήσου ότι είμαστε χώμα· ο άνθρωπος, σαν το χορτάρι είναι οι ημέρες του· σαν το άνθος του αγρού, έτσι θα ανθίσει.

Όσο για τον υπερουράνιο χώρο και τα εκεί πρότυπα των επίγειων, την αποκαλούμενη άνω Ιερουσαλήμ και το επουράνιο όρος Σιών και την υπερκόσμια πόλη του ζώντος Θεού, στην οποία πανηγύρεις μυριάδων αγγέλων και η εκκλησία των πρωτοτόκων που έχουν καταγραφεί στους ουρανούς τιμούν τον Ποιητή τους και πανηγεμόνα των όλων με άρρητες και ακατάληπτες για εμάς θεολογίες, κανένας θνητός δεν είναι ικανός να τα υμνήσει επάξια, διότι «μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν» αυτά ακριβώς τα οποία «ετοίμασε ο Θεός για εκείνους που τον αγαπούν»· αυτών των αγαθών έχοντας ήδη εν μέρει καταξιωθεί, άνδρες μαζί με παιδιά και γυναίκες, μικροί και μεγάλοι, όλοι αθρόα με ένα πνεύμα και μία ψυχή, ας μην παύσουμε να ευχαριστούμε και να ανευφημούμε τον αίτιο τόσων αγαθών για εμάς, «αυτόν που συγχωρεί όλες τις ανομίες» μας, «αυτόν που θεραπεύει όλες τις νόσους» μας, «αυτόν που λυτρώνει από τη φθορά τη ζωή» μας, «αυτόν που μας στεφανώνει με έλεος και οικτιρμούς, αυτόν που χορταίνει με αγαθά την επιθυμία» μας, «διότι δεν μας συμπεριφέρθηκε ανάλογα με τις αμαρτίες μας, ούτε μας ανταπέδωσε σύμφωνα με τις ανομίες μας, διότι όσο απέχει η ανατολή από τη δύση, τόσο απομάκρυνε από εμάς τις ανομίες μας· όπως σπλαχνίζεται ο πατέρας τους γιους του, έτσι σπλαχνίστηκε ο Κύριος εκείνους που τον φοβούνται».

Πού, λοιπόν, στα προλεχθέντα υπάρχει η άποψη ότι ο Χριστός, έχοντας ως Θεό το πνεύμα, δηλαδή τον νου, μαζί με ψυχή και σώμα, ονομάζεται άνθρωπος εξ ουρανού; Διότι, είτε εξετάσει κανείς τον λόγο κατά το απλό γράμμα των λέξεων είτε κατά το νόημα των όσων ειπώθηκαν, σε κανένα από τα δύο δεν θα βρεθεί αυτός ο ισχυρισμός. Επειδή η μία διατύπωση απέχει τόσο πολύ από την άλλη όσο απέχουν, για να χρησιμοποιήσουμε ψαλμική έκφραση, οι ανατολές από τις δύσεις· και το νόημα των προλεχθέντων, τι το κοινό δείχνει προς εκείνα που δηλώνονται μέσω αυτής της διατύπωσης; Αυτός ισχυρίζεται ότι ο Χριστός, που σαρκώθηκε με την ανθρώπινη σάρκα, έχει μέσα Του ως Θεό το πνεύμα, δηλαδή τον νου. Και το λέει αυτό εκείνος που παραγγέλλει να μην αποκαλούμε τον Χριστό ένθεο άνθρωπο, ο οποίος έχει τον Θεό μέσα Του σαν κάτι άλλο μέσα σε κάτι άλλο, ενώ ο ίδιος κατασκευάζει αυτό το δόγμα πριν από τους άλλους. Η φωνή όμως της Συνόδου μιλάει για Εκείνον που κατέβηκε από τον ουρανό. Ας εννοεί, λοιπόν, ο πολύς και απλός λαός την κάθοδο προς εμάς από τους ουρανούς· διότι δεν θα διαφωνήσουμε καθόλου με μια τέτοια αντίληψη, έστω κι αν ο νους φανερώνει ένα υψηλότερο νόημα, λέγοντας ότι το Θείο, το οποίο είναι πανταχού παρόν και περιέχει τα πάντα, δεν κατέρχεται τοπικά, αλλά ότι υποδηλώνει τη συγκατάβασή Του προς την ταπεινότητα της φύσης μας. Πάντως, με όποιον τρόπο και αν προτιμά να δέχεται κανείς την κάθοδο, ο λόγος της Συνόδου αναφέρεται πάλι σε Αυτόν που σαρκώθηκε, εκφράζοντάς το και αυτό με ορθότητα· διότι, πώς αλλιώς θα μπορούσε να ερμηνεύσει πιο οικεία τη γέννηση από γυναίκα;

«όχι σύμφωνα με τις αμαρτίες» Διότι δεν συμπεριφέρθηκε ο Θεός στον άνθρωπο ανάλογα με το πώς αμάρτησε, αλλά, αφού ήρθε, τον έσωσε. «ούτε σύμφωνα με τις ανομίες» Διότι, ούτε όταν ο άνθρωπος απέρριψε τον φυσικό νόμο και υποδουλώθηκε παράνομα στα είδωλα, του ανταπέδωσε τα ίσα, αλλά τον αναζήτησε και τον ελέησε. «διότι όσο είναι το ύψος» Εννοεί το απέραντο της φιλανθρωπίας Του· διότι, όπως είναι ανέφικτο στον άνθρωπο να μετρήσει το ύψος του ουρανού, έτσι είναι αδύνατον ο νους του ανθρώπου να κατανοήσει το μέγεθος της φιλανθρωπίας του Θεού, την οποία έδειξε προς τον άνθρωπο. «εδραίωσε» Διότι τόσο πολύ ενίσχυσε ο Θεός την αγάπη προς τον άνθρωπο, ώστε έδωσε τον αγαπημένο Του Υιό να πεθάνει για χάρη του, καθώς είναι γραμμένο. «όσο απέχουν» Διότι τόσο πολύ απομάκρυνε ο Θεός την ασέβεια από τον άνθρωπο. «απομάκρυνε» Από τότε που τον εξέλεξε μέσω του βαπτίσματος. «και καθώς» Διότι, όπως ένας πατέρας σπλαχνίζεται τα παιδιά του, έτσι σπλαχνίστηκε ο Θεός τον άνθρωπο. «ελέησε» Διότι, αν και ήταν Θεός, κένωσε τον εαυτό Του, παίρνοντας μορφή δούλου, για να σώσει τον άνθρωπο. «διότι Αυτός» Διότι θυμήθηκε ο Θεός, ότι παίρνοντας χώμα από τη γη έπλασε τον άνθρωπο, και τον συμπόνεσε, και ερχόμενος τον ανέπλασε, δίνοντάς του αιώνια παρηγοριά. «άνθρωπος» Διότι σήμερα υπάρχει, αύριο δεν υπάρχει· διότι ο άνθρωπος φθείρεται σαν το χορτάρι. Γι' αυτό, αφού τον σπλαχνίστηκε, του έδωσε τη χάρη, ώστε να ζει αιώνια.

Αυτές τις φανερώνει ο νόμος, μέσω του οποίου γνώρισε στον Μωυσή τις οδούς του, δηλαδή τις εντολές, και μέσω αυτού στους γιους του Ισραήλ τα θελήματά του. Διότι θέλημα του Θεού είναι το να μη μοιχεύουμε, να μη φονεύουμε, να μην κλέβουμε, να μην ψευδομαρτυρούμε· επειδή μέσω αυτών σωζόμαστε. «Οικτίρμων και ελεήμων είναι ο Κύριος.» Επομένως, ούτε παντοτινά θα χρησιμοποιεί την οργή (διότι αυτό σημαίνει το «μέχρι τέλους»), ούτε θα χαρίζει το έλεος διαρκώς στους ανάξιους· επειδή πώς αλλιώς είναι ο Θεός κριτής, και δίκαιος, και ισχυρός, και μακρόθυμος; Πώς θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του; Αναμειγνύει, λοιπόν, την οργή με το έλεος, και όταν μεν είναι καιρός ελέους, προβάλλει αυτό· όταν δε είναι καιρός οργής, την επιφέρει κατά την ημέρα της οργής και της δικαιοκρισίας, κατά την οποία, λέει ο Παύλος, θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Γι' αυτό, λέει, δεν θα οργίζεται στον αιώνα, δηλαδή στον παρόντα αιώνα· διότι για τον μέλλοντα φύλαξε την κρίση και την οργή. «Όπως οικτίρει ο πατέρας τους γιους του.» Διότι στο σκοτάδι και στα δεσμά βρίσκονται οι άνθρωποι που ζουν μέσα στις αμαρτίες· όταν όμως απαλλαγούν από τα παραπτώματα, προφανώς μετατίθενται και βρίσκονται στο φως· ώστε εύλογα ονόμασε την απαλλαγή από τα αμαρτήματα μετάβαση από τη δύση προς την ανατολή, θέλοντας συνάμα να διδάξει και εμάς ποια είναι η απόσταση ανάμεσα στην αμαρτία και στη δικαιοσύνη. «Διότι αυτός γνώρισε το πλάσμα μας.»

Και δεν σταματά εδώ, αλλά σου ομιλεί και για το πλάτος και για το ύψος, αποδεικνύοντας ότι αυτά είναι ισόμετρα. Διότι, λέγει, «όσο απέχει η ανατολή από τη δύση, τόσο απομάκρυνε από εμάς τις ανομίες μας». «Όσο είναι το ύψος του ουρανού από τη γη, τόσο εστερέωσε ο Κύριος το έλεός Του σε όσους Τον φοβούνται». Και αν ερευνήσεις τα θεμέλια της γης, ούτε αυτά θα σου αποκρύψει, αλλά θα τον ακούσεις να ψάλλει και να λέει: «Ότι την εθεμελίωσε πάνω στις θάλασσες». Και αν επιθυμήσεις να μάθεις για τους σεισμούς από πού προέρχονται, θα σε απαλλάξει από κάθε απορία, λέγοντας τα εξής: «Αυτός που επιβλέπει τη γη και την κάνει να τρέμει». Και αν αναζητήσεις τη χρησιμότητα της νύχτας, θα γνωρίσεις και αυτήν μαθαίνοντας από αυτόν ότι: «Μέσα σε αυτήν θα κυκλοφορήσουν όλα τα θηρία του δάσους».

Β΄. Βλέπεις ότι όλα όσα έχουν λεχθεί αναφέρονται στον Υιό; Διότι το όνομά Του έγινε θαυμαστό σε ολόκληρη τη γη. «Επειδή υψώθηκε η μεγαλοπρέπειά σου πάνω από τους ουρανούς». Άλλος λέει: «Εσύ που έθεσες τον έπαινό σου πάνω από τους ουρανούς». Επειδή δηλαδή μνημόνευσε τη γη, μεταφέρει τον λόγο και στον ουρανό· πράγμα που συνηθίζει πάντοτε να κάνει, δείχνοντας ότι ολόκληρη η οικουμένη ανυμνεί τον Δεσπότη της. Αυτό ακριβώς δείχνοντας και εδώ λέει: Θαυμαστό κάτω, θαυμαστό πάνω. Διότι δεν υμνούν τα γενόμενα μόνο οι άνθρωποι, αλλά και οι άγγελοι, και ομολογούν ευγνωμοσύνη για τις ευεργεσίες προς τους ανθρώπους· πράγμα το οποίο και έκαναν ευθύς εξ αρχής, συγκροτώντας χορό πάνω στη γη. Ή, λοιπόν, αυτό εννοεί, ότι δηλαδή ψάλλουν και οι άγγελοι, ή θέλει να παραστήσει το μεγαλείο Του. Διότι, όταν η Γραφή θέλει να εκφράσει κάτι μεγάλο, φέρνει στο μέσο τις αποστάσεις αυτών των στοιχείων· όπως όταν λέει: «Κατά το ύψος του ουρανού από τη γη». Και πάλι: «Όσο απέχει η ανατολή από τη δύση, τόσο απομάκρυνε από εμάς τις ανομίες μας». Εδώ, λοιπόν, εκπλήσσεται για τα γενόμενα, πόσο μεγάλα, πόσο υπέρογκα είναι· διότι την ουσία που ήταν κατώτερη από όλα, την έθεσε υψηλότερα από όλα. «Από στόματος νηπίων και θηλαζόντων κατήρτισες αίνο». Άλλος: «Από στόματος βρεφών εθεμελίωσες κράτος». Και άλλος: «Συγκρότησες ισχύ».

Με ποιον λόγο; Με τον λόγο της φιλανθρωπίας. Διότι Αυτός είναι που λέει: «Όπως απέχει ο ουρανός από τη γη, έτσι απέχουν οι βουλές μου από τις δικές σας βουλές, και οι οδοί μου από τις δικές σας οδούς». Και πάλι: «Όσο είναι το ύψος του ουρανού από τη γη, τόσο εστερέωσε ο Κύριος το έλεός Του σε όσους Τον φοβούνται». Και πάλι: «Όσο απέχει η ανατολή από τη δύση, τόσο απομάκρυνε από εμάς τις ανομίες μας». Δηλαδή, δεν έσωσα μόνον αυτούς που κατόρθωσαν το αγαθό, αλλά σπλαχνίστηκα και αυτούς που αμάρτησαν, και εν μέσω των δικών σου σφαλμάτων επέδειξα τη δική μου προστασία και φροντίδα.

Διότι, όντας αληθινός ο Θεός, δεν κατέχει αυτές τις αρετές ως έξη, αλλά είναι ο Ίδιος η πηγή και η ουσία τους· γι' αυτό και δεν τιμωρεί με σκοπό την πλήρη εξόντωση, εμμένοντας στην οργή μέχρι τελικού αφανισμού. Διότι ο Ίδιος λέει: «Όταν εκδηλωθεί η οργή του θυμού μου, και πάλι θα θεραπεύσω»· ελαττώνει δε και τις τιμωρίες, μη τιμωρώντας μας σύμφωνα με αυτό που μας αξίζει. Διότι, όσο είναι το ύψος του ουρανού από τη γη, τόσο εδραίωσε ο Κύριος το έλεός Του σε αυτούς που Τον σέβονται. Όσο απέχει η ανατολή από τη δύση, τόσο απομάκρυνε από εμάς τις ανομίες μας. Και αν έβρισκε ακόμη πιο μακρινά διαστήματα από αυτά, οπωσδήποτε θα τα παρουσίαζε, επιθυμώντας να καταδείξει το άπειρο της θείας αγαθότητας· όμως ο ανθρώπινος λογισμός δεν βρήκε ούτε μέτρο υψηλότερο από τον ουρανό, ούτε απόσταση μεγαλύτερη από το διάστημα μεταξύ της δύσης και της ανατολής.

Και αν θέλεις να ακούσεις για το σχήμα του, θα ακούσεις πάλι: «Αυτός που εκτείνει τον ουρανό σαν δέρριν». Εάν θελήσεις να μάθεις κάτι περισσότερο για τα νώτα του, θα σου πει πάλι: «Αυτός που στεγάζει με ύδατα τα υπερώα του». Και δεν σταματάει εδώ, αλλά σου μιλάει και για το πλάτος και για το ύψος, δείχνοντας ότι αυτά είναι ισόμετρα· διότι, λέει, «όσο απέχει η ανατολή από τη δύση, τόσο απομάκρυνε από εμάς τις ανομίες μας».

Τι θα μπορούσε να συγκριθεί με αυτή τη φροντίδα, τη φιλανθρωπία, την αγαθότητα; Γι' αυτόν τον λόγο και ο ίδιος λέει: «Όπως απέχει ο ουρανός από τη γη, έτσι απέχει η δική μου οδός από τις δικές σας οδούς, και τα δικά μου διανοήματα από τα δικά σας διανοήματα». Και ο πραότατος Δαβίδ, μιλώντας για τη φιλανθρωπία Του, λέει: «Όσο είναι το ύψος του ουρανού από τη γη, τόσο κραταίωσε ο Κύριος το έλεός Του σε εκείνους που Τον φοβούνται· όσο απέχει η ανατολή από τη δύση, τόσο απομάκρυνε από εμάς τις ανομίες μας· όπως σπλαχνίζεται ένας πατέρας τους γιους, έτσι σπλαχνίστηκε ο Κύριος αυτούς που Τον φοβούνται». Και το λέει αυτό όχι επειδή η αγάπη Του είναι μόνο τόση, αλλά επειδή δεν γνωρίζουμε άλλο, μεγαλύτερο παράδειγμα άκρας φιλοστοργίας. Άλλωστε, ο Ησαΐας δίδαξε ότι ισχύει κάτι ακόμη περισσότερο από αυτό· διότι, λαμβάνοντας ως παράδειγμα τη μητέρα, η οποία είναι πολύ πιο συμπονετική προς τα παιδιά από ό,τι ο πατέρας, λέει τα εξής: «Μήπως θα ξεχάσει ποτέ μια γυναίκα το παιδί της, ώστε να μη σπλαχνιστεί τα γεννήματα της κοιλιάς της; Αλλά ακόμη κι αν μια γυναίκα τα ξεχάσει αυτά, εγώ δεν θα σε ξεχάσω, λέει ο Κύριος», δείχνοντας έτσι ότι το έλεος του Θεού είναι ανώτερο ακόμη και από τη φυσική φιλοστοργία.

Και μέσω μεν του Δαβίδ λέει: «Όσο είναι το ύψος του ουρανού από τη γη, τόσο εστερέωσε ο Κύριος το έλεός Του σε όσους τον φοβούνται», και: «Όσο απέχει η ανατολή από τη δύση, τόσο απομάκρυνε από εμάς τις ανομίες μας», μέσω δε του Ησαΐα: «Διότι οι βουλές μου δεν είναι σαν τις δικές σας βουλές, ούτε οι οδοί μου σαν τις δικές σας οδούς· αλλά όσο απέχει ο ουρανός από τη γη, τόσο απέχουν οι οδοί μου από τις δικές σας οδούς και τα διανοήματά μου από τα δικά σας διανοήματα». Και αυτά τα έλεγε, αφού προηγουμένως είχε μιλήσει για την άφεση των αμαρτιών και είχε πει: «Διότι σε μεγάλο βαθμό θα συγχωρήσω τις ανομίες σας». Έπειτα, για να δείξει το πόσο, πρόσθεσε αυτό το παράδειγμα· και δεν αρκείται μόνο σε αυτά, αλλά κατεβάζει τον λόγο σε μια άλλη, πιο απτή εικόνα. Διότι στο βιβλίο του Ωσηέ έλεγε: «Τι να σου κάνω, Εφραίμ; Τι να σου κάνω, Ιούδα; Θα σε κάνω σαν την Αδαμά και σαν τη Σεβωείμ. Μεταστράφηκε η καρδιά μου μέσα μου· συγκλονίστηκε η μεταμέλειά μου». Αυτό δε που λέει, σημαίνει το εξής: Ούτε καν τον ίδιο τον λόγο της απειλής δεν άντεξα, λέει. Και βέβαια μιλάει με ανθρώπινο τρόπο, όχι για να υποπτευθείς κάτι το ανθρώπινο, μη γένοιτο, αλλά για να κατανοήσεις, μέσα από την πλέον προσιτή αυτή έκφραση, την αγάπη ως θεοπρεπή, γνήσια και ακατάλυτη.

Έπειτα, αφού είπε ότι αγαπά ως πατέρας και περισσότερο από πατέρας, ως μητέρα και περισσότερο από μητέρα, ως νυμφίος και περισσότερο από νυμφίος, ότι αγαπά τόσο όσο είναι η απόσταση του ουρανού από τη γη και περισσότερο από τόσο, ότι αγαπά τόσο πολύ όσο απέχει η ανατολή από τη δύση και περισσότερο από τόσο, δεν σταματά ούτε εδώ στις εικόνες, αλλά προχωρεί και παραπέρα για να παρουσιάσει ένα πολύ πιο ταπεινό υπόδειγμα.

«Διότι όσο είναι το ύψος του ουρανού από τη γη, τόσο εδραίωσε ο Κύριος το έλεός του σε εκείνους που τον φοβούνται, και όσο απέχουν οι ανατολές από τις δυσμάς, τόσο απομάκρυνε από εμάς τις ανομίες μας», δηλαδή από εκείνους που έδρεψαν καρπούς άξιους της μετάνοιας, ενώ σε εκείνους που αμαρτάνουν αμετανόητα, ο φόρτος της αμαρτίας βρίσκεται πάνω στον τράχηλό τους, αντί να απομακρυνθεί. «Όπως σπλαχνίζεται ο πατέρας τους γιους του, έτσι σπλαχνίστηκε ο Κύριος εκείνους που τον φοβούνται· διότι αυτός γνώρισε την πλάση μας», δηλαδή, την προσποιητή και μη αληθινή μας πράξη ή τον λόγο ή τη σκέψη μας. «Θυμήθηκε ότι είμαστε χώμα». Ακόμη κι αν κάποιος είναι βασιλιάς και περίβλεπτος για τη δόξα του, θυμήσου, λέει, τη χωματένια ουσία του και ας έχει μετριοφροσύνη, διότι: «οι ημέρες του ανθρώπου είναι σαν το χορτάρι, και όπως το άνθος του αγρού, έτσι θα ανθίσει» για λίγο. «Διότι πέρασε πνοή μέσα του και δεν θα υπάρξει πια, και δεν θα γνωρίσει πλέον τον τόπο του». Όταν ο Δαβίδ τα έλεγε αυτά, δεν υπήρχε ακόμη ελπίδα ανάστασης, ούτε του είχαν αποκαλυφθεί τα σχετικά με αυτήν, γι' αυτό και λέει «διότι πέρασε πνεύμα», δηλαδή, εξήλθε η ψυχή του από το σώμα, «και δεν θα υπάρξει», δηλαδή, δεν θα ζήσει, «ούτε θα γνωρίσει πλέον τον τόπο του». Ο Χριστός όμως, έχοντας καταργήσει τον θάνατο και έχοντας χορηγήσει την ανάσταση, κάνει ώστε εκείνοι που πεθαίνουν εν Χριστώ να ζουν και να εξακολουθούν να «γνωρίζουν τον τόπο τους», και πολλοί από τους αγίους, εμφανιζόμενοι στον κόσμο, επιτελούν θαύματα εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών. «

Απόκριση. Γνωρίζουμε, ώ Δέσποτα πλουσιοπάροχε, γνωρίζουμε ότι δεν έχεις ανάγκη από τα δικά μας καλά, αλλά με δωρεά και χάρη μάς προσκαλείς κοντά σου και στην απόλαυση των δικών σου αγαθών. Και «όσο απέχει η ανατολή από τη δύση», τόσο απέχει η σύγκριση των δικών μας έργων με τη δική σου ανταπόδοση. Και όσο η θάλασσα είναι μεγαλύτερη από μια ασήμαντη σταγόνα, κατά τόσο υπερβαίνει το έλεος της ανταπόδοσής σου προς τους δούλους σου. Και κατά χάρη ομολογούμε ότι εσύ, Φιλάνθρωπε, σώζεις όσους σώζονται. Διότι και κατά χάρη δεν απαξίωσες να έλθεις εσύ, «ο ελευθερωτής», «προς εμάς τους αιχμαλώτους», ούτε μας αποστράφηκες μέχρι τέλους, εσύ ο ανεξίκακος, «αλλά ήλθες και μας έσωσες», «αφού έλαβες μορφή δούλου», και ενώ ήσουν τέλειος Θεός, έγινες και τέλειος άνθρωπος, χωρίς αμαρτία.

κη΄. Όσο απέχει η ανατολή από τη δύση, τόσο απέχει η αληθινή ταπεινολογία από την αληθινή ταπείνωση· και όσο μεγαλύτερος είναι ο ουρανός από τη γη, και η ψυχή από το σώμα, τόσο η ταπεινοφροσύνη που δίνεται στους τέλειους μέσω του Αγίου Πνεύματος, είναι και τελειότερη, και μεγαλύτερη από την αληθινή ταπείνωση.

Του ιδίου, έτερα εικοσιπέντε κεφάλαια γνωστικά και θεολογικά. 1. Ούτε σε αυτόν που θεολογεί αρμόζει η μετάνοια, ούτε σε αυτόν που μετανοεί η θεολογία· διότι, όσο απέχει η ανατολή από τη δύση, κατά τόσο υψηλότερη είναι η θεολογία από τη μετάνοια. Διότι, όπως ακριβώς ένας άνθρωπος που ζει με νόσους και ασθένειες, ή σαν τον ρακένδυτο φτωχό που κραυγάζει ζητώντας ελεημοσύνη, έτσι λογίζεται και αυτός που βρίσκεται σε μετάνοια και επιτελεί με αλήθεια τα έργα της μετάνοιας· ενώ εκείνος που θεολογεί είναι όμοιος με αυτόν που αναστρέφεται στις βασιλικές αυλές, μέσα στη λαμπρότητα της πιο βασιλικής στολής, και είναι οικείος με τον βασιλιά, συνομιλώντας μαζί του πάντοτε και ακούγοντας διαρκώς και ξεκάθαρα από εκείνον τα προστάγματα και τα θελήματά του.

Έτσι λοιπόν και ως προς την τέχνη των τεχνών, εννοώ τη δική μας πολιτεία, το έργο δεν είναι τυχαίο, αλλά απαιτεί πολύ κόπο και μόχθο για να εκπληρωθεί και να ολοκληρωθεί. Διότι, όσο απέχει η ανατολή από τη δύση, τόση είναι η διαφορά αυτής σε σχέση με εκείνες, επειδή εκείνες προέρχονται από τη γη και αποβλέπουν στα επίγεια και εκεί συντελούνται, ενώ η δική μας προέρχεται από τον Θεό και ατενίζει προς τον ουρανό. Εάν λοιπόν για εκείνες απαιτούνται αγώνες και ιδρώτας, όπως ελέχθη, πόσο περισσότερο οφείλουν να πλεονάζουν σε εμάς;

Έτσι λοιπόν και ως προς την τέχνη των τεχνών, εννοώ τον δικό μας τρόπο ζωής, το έργο δεν είναι τυχαίο, αλλά απαιτεί πολύ κόπο και μόχθο για να ολοκληρωθεί και να τελειοποιηθεί. Διότι, όσο απέχει η ανατολή από τη δύση, τόση είναι η διαφορά αυτής σε σχέση με εκείνες τις τέχνες, επειδή εκείνες μεν προέρχονται από τη γη, αποβλέπουν στα της γης και εκεί ολοκληρώνονται, ενώ τούτες προέρχονται από τον Θεό και αποβλέπουν στον ουρανό.

Εκείνος δε, βλέποντας τον άγιο να έρχεται προς αυτόν, ρίχνει τον εαυτό του στη γη με το πρόσωπο κάτω, κράζοντας με κλάματα: «Αμάρτησα στον Θεό και σε σένα, πάτερ, διότι δεν άκουσα την αγαθή συμβουλή σου ούτε τη νουθεσία σου. Διότι, αν σε είχα ακούσει, δεν θα τα υφιστάμην αυτά.» Ο δε μέγας, ακούγοντάς τον, του είπε: «Σήκω, άθλιε. Απέκλεισες τον εαυτό σου από τόσα αγαθά, ταλαίπωρε. Αληθινά, σου είχε τοποθετηθεί στέφανος και τον απέρριψες από πάνω σου. Ήσουν έτοιμος να συναριθμηθείς με τους αγίους, και απομάκρυνες τον εαυτό σου από τη μακάρια κοινωνία τους. Ο Δεσπότης Χριστός ήταν παρών μαζί με τους αγίους αγγέλους Του για να θέσει διάδημα στο κεφάλι σου, και Τον αρνήθηκες για μια ροπή της ώρας. Και τον θάνατο, που πρόκειται να υποστείς έστω και μη θέλοντας, γιατί τον φοβήθηκες και εξέπεσες από τον Θεό σου και έχασες την αιώνια ζωή; Πού είναι τα προηγούμενα λόγια σου; Πού είναι εκείνος ο πόθος σου για το μαρτύριο;» Και εκείνος είπε: «Αμάρτησα στα πάντα, ω πάτερ. Δεν περίμενα να γίνουν έτσι τα πράγματα.» Καθώς δε έλεγε αυτά και έκλαιγε, του είπε ο μέγας: «Εσύ μεν, ω άθλιε, κατέστησες τον εαυτό σου εντελώς ξένο προς τον Κύριο. Αλλά ο Κύριος είναι αγαθός και ουδέποτε διατήρησε την οργή Του ως μαρτυρία, διότι επιθυμεί το έλεος και δύναται να καταποντίσει τις αμαρτίες μας στα βάθη της θάλασσας. Διότι, όσο απέχει ο ουρανός από τη γη, τόσο απομακρύνει από εμάς τις αμαρτίες μας.»

«Πού είναι τα προηγούμενα λόγια σου; Πού είναι ο ζήλος σου;» Και όταν εκείνος απάντησε: «Αμάρτησα σε όλα, πατέρα, και δεν μπορώ πλέον να υψώσω το πρόσωπό μου στον ουρανό. Χάθηκα, πατέρα· δεν υπάρχει από τώρα για μένα στήριγμα για να μπορέσω να μετανοήσω. Τι να κάνω, πατέρα; Δεν περίμενα να γίνουν έτσι τα πράγματα». Και καθώς έλεγε αυτά και έκλαιγε, ο μέγας του είπε: «Εσύ, άθλιε, κατέστησες τον εαυτό σου εντελώς ξένο προς τον Κύριο. Ο Κύριος όμως είναι αγαθός, και ποτέ δεν διατήρησε την οργή του ως τιμωρία, διότι είναι θελητής του ελέους και μπορεί να καταποντίσει τις αμαρτίες μας στα βάθη της θάλασσας, διότι όσο απέχει ο ουρανός από τη γη, τόσο απομακρύνει από εμάς τις αμαρτίες μας. Διότι δεν θέλει τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλά τη μετάνοια, και εκείνος που έπεσε να μην παραμένει στην πτώση, αλλά να σηκωθεί, και εκείνος που απομακρύνεται να μην απομακρυνθεί τελείως, αλλά να επιστρέψει γρήγορα σε Αυτόν. Γι' αυτό μην απελπίζεσαι για τον εαυτό σου· διότι υπάρχει ελπίδα σωτηρίας. Διότι, εάν κοπεί ένα δέντρο, λέει, πάλι θα ανθίσει».