Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 102:14

Αν και οργίσθηκε, λέγει, εξαιτίας της εν Αδάμ παραβάσεως και καταδίκασε σε θάνατο το γένος, εντούτοις δεν παρατείνει την οργή του μέχρι τέλους· διότι έλαμψε κατά τους έσχατους χρόνους για την κατάργηση της φθοράς. «Διότι αυτός εγνώρισε το πλάσμα μας». Διότι μας σπλαχνίσθηκε ως δικό του πλάσμα και έργα των χειρών του.

Τρεις φορές αρνείται ο Πέτρος, όχι για να πέσει ο Πέτρος, αλλά για να έχεις και εσύ παρηγοριά. Δάκρυσε, και τα δάκρυα έκαμψαν τον Ελεήμονά μας. Διότι η προθυμία του ήταν αγαθή. Παντού ομολογεί μόνος του. «Το μεν πνεύμα είναι πρόθυμο, η δε σάρκα ασθενής». Γνωρίζει ο Πλάστης την πλάση Του και βαστάζει τις αδυναμίες, συγχωρώντας τα παραπτώματα. «Θυμήσου, λέει, Κύριε, ότι είμαστε χώμα». Διότι, ποια είναι η δική μας δικαιοσύνη; Μεγάλος ήταν όντως ο Αβραάμ.

Είναι δε πιθανό ότι, προσαρμόζοντας ευφυώς στον εαυτό του το μέτρο που ανήκε στον Αβραάμ ή στους προφήτες, και λέγοντας «Η δόξα μου δεν είναι τίποτα», φέρνει στη μνήμη του Ιουδαίου το γεγονός ότι αφενός ο Αβραάμ έλεγε σαφέστατα για τον εαυτό του «Εγώ είμαι γη και στάχτη», αφετέρου δε οι μακάριοι προφήτες αναφωνούσαν προς τον Θεό: «Θυμήσου ότι είμαστε χώμα». Και βέβαια δεν λέμε ότι εξαιτίας αυτού Εκείνος που τους δοξάζει κατηγορεί τη δόξα των αγίων. Αλλά υπήρχε λοιπόν ανάγκη, και ο σκοπός της ωφέλειας απαιτούσε, να δείξει Εκείνος πόση διαφορά έχει η θεία και άρρητη φύση Του σε σχέση με όσα υπόκεινται στον θάνατο και τη φθορά. <Είναι ο Πατέρας μου που με δοξάζει.> Για χάρη της ακριβούς σαφήνειας και της κατανόησης των νοημάτων, θα χρησιμοποιήσω τα ίδια επιχειρήματα και θα πορευτώ με τα ίδια λόγια. Επειδή οι Ιουδαίοι πρόβαλλαν συνεχώς ως ακαταμάχητο ζήτημα και ως όχι εύκολα ανατρέψιμη πρόταση το να λένε: «Μήπως εσύ είσαι ανώτερος από τον πατέρα μας τον Αβραάμ, ο οποίος πέθανε; Και οι προφήτες πέθαναν· ποιον κάνεις τον εαυτό σου;», νομίζοντας στ' αλήθεια ότι και Αυτός θα πεθάνει και θα υποκύψει στον θάνατο και τη φθορά, και δεν θα είναι ανώτερος ως προς αυτό από τον Αβραάμ και τους αγίους προφήτες, και μην έχοντας γενικά απολύτως καμία υψηλή ιδέα γι' Αυτόν· αναγκαστικά λοιπόν ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, μέσω της αϊδιότητας Εκείνου που Τον γέννησε, αποδεικνύει ότι και ο Ίδιος είναι αΐδιος· γι' αυτό λέει: «Είναι ο Πατέρας μου που με δοξάζει».

Διότι έργο της ψυχής, έστω και αν έχει μέτρια σύνεση, είναι το να μη θέλει να αλωθεί από αιτιάματα που οδηγούν στην αμαρτία· αν όμως τυχόν και της συμβεί να το πάθει αυτό, τουλάχιστον να επιλέξει να μετανοήσει, και μέσω της επιστροφής στο καλύτερο να αποβάλει τα σφάλματα. Αν πάλι κατρακυλά αχαλίνωτα προς τα αισχρότερα, και επιπροσθέτως αρνείται την ανάγκη της μετάνοιας, τότε προσθέτει αμαρτία στην αμαρτία, και μπορεί κανείς να τη δει να έχει υποστεί αρρώστια πάνω στην αρρώστια. Γι' αυτό, ο Θεός των όλων κατηγορεί όσους βρίσκονται σε αυτήν την κατάσταση, και λέει: «Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται; Ή αυτός που απομακρύνεται δεν επιστρέφει; Γιατί απομακρύνθηκε αυτός ο λαός με αναίσχυντη απομάκρυνση, και κυριεύθηκαν από την προαίρεσή τους, και δεν θέλησαν να επιστρέψουν;» Αλλά επειδή ακριβώς έπραξες αυτά, λέει, γι' αυτό δεν με παρακάλεσες. Καίτοι γιατί δεν έπρεπε μάλλον, επειδή τόλμησες να πράξεις τέτοια αισχρά και απορριπτέα έργα, να υψώσεις ικεσίες και να ζητήσεις από τον Θεό το έλεος; Διότι δέχεται αυτούς που θέλουν να μετανοήσουν, εφόσον είναι αγαθός εκ φύσεως και γνωρίζει τη φύση μας, σύμφωνα με τα γεγραμμένα. Είπε λοιπόν μέσω ενός από τους αγίους προφήτες: «Επιστρέψτε, υιοί, εσείς που απομακρυνθήκατε, και εγώ θα ιατρεύσω τα συντρίμματά σας.» Επομένως, αποτελεί απόδειξη έσχατης αφροσύνης και ολοκληρωτικής αποστασίας, το να έχει πέσει κανείς σε τόσα κακά, και να μην καταδέχεται ούτε καν να ζητήσει το έλεος από τον Θεό, συνοδευόμενο από την ομολογία των σφαλμάτων του.

Θα απολογηθεί στον Κριτή αυτός που αμαρτάνει. Αν όμως εσύ τολμάς να κατακρίνεις, μολονότι δεν έχεις αυτήν την εξουσία, θα κατακριθείς μάλλον εσύ ο ίδιος, καθώς ο νόμος δεν επιτρέπει να κρίνουμε τους άλλους. Αντίθετα, όποιος κυβερνάται από τη σύνεση, δεν κοιτάζει τις αμαρτίες των άλλων, ούτε περιεργάζεται τι το φαύλο υπάρχει στον πλησίον, αλλά προσηλώνεται στα δικά του σφάλματα. Τέτοιος ήταν ο μακάριος Ψαλμωδός, όταν προσέπιπτε στον Θεό και έλεγε για τα δικά του αμαρτήματα: «Εάν παρατηρήσεις τις ανομίες, Κύριε, Κύριε, ποιος θα μπορέσει να σταθεί;» Και πάλι άλλοτε, προβάλλοντας την ασθένεια της ανθρώπινης φύσης, ζητούσε εύλογη συγγνώμη, λέγοντας: «Θυμήσου ότι είμαστε χώμα». <Δίνετε, και θα σας δοθεί.> (A f. 111, C f. 119) Θέτει τον λόγο περί ελεημοσύνης σε άμεση γειτνίαση με τις προαναφερθείσες μορφές επιείκειας. Διότι είναι άριστο πράγμα, και ιδιαίτερα ευάρεστο στον Θεό, και ταιριάζει απόλυτα στις όσιες ψυχές. «Να γίνεστε λοιπόν», λέει, «οικτίρμονες, όπως ο Πατέρας σας». Και το ότι θα λάβουμε την ανταπόδοση πιο πλουσιοπάροχα από τον Θεό, ο οποίος διανέμει τα πάντα πλούσια σε όσους τον αγαπούν, ο ίδιος μας το έχει διαβεβαιώσει λέγοντας: «Μέτρο καλό, πιεσμένο και κουνημένο και ξεχειλισμένο θα δώσουν στον κόρφο σας». Και φαίνεται κάπως το δεύτερο να έρχεται σε αντίθεση με το πρώτο· διότι, εάν πρόκειται να λάβουμε μέτρο ξεχειλισμένο, πώς με το μέτρο που μετράμε θα αντιμετρηθεί και σε εμάς;

Χαίρονταν δε και οι δάσκαλοι των Ιουδαίων, επειδή πολεμούνταν με τρόπο σκληρό και παράλογο όσοι πίστευαν στον Χριστό, και γίνονταν κοινωνοί στην επίθεση και τη ληστεία άλλων, χαιρέκακα βλέποντας να διώκονται οι πιστοί, και δεχόμενοι τον σατανά σαν κάποιον ληστή στον νου και την καρδιά τους, ο οποίος γύμνωνε τον νου τους από κάθε ευσέβεια, για να έχουν και την καρδιά τους σύμφωνη με αυτόν. Διότι, όπως ακριβώς «Εκείνος που προσκολλάται στον Κύριο είναι ένα πνεύμα με αυτόν», κατά τον ίδιο νομίζω τρόπο και εκείνος που προσκολλάται στον σατανά θα έχει μία καρδιά με αυτόν. <Θυμήθηκα όλες τις κακίες τους, τώρα τους κύκλωσαν τα διαβούλιά τους, στάθηκαν απέναντι από το πρόσωπό μου.> Όσο βέβαια αμαρτάνουμε με τρόπο υποφερτό και μετρημένο, ως άνθρωποι που έχουμε φύση η οποία εύκολα γλιστρά στην αμαρτία, ο Θεός τα παραβλέπει από έμφυτη φιλανθρωπία. Διότι γνωρίζει, γνωρίζει «το πλάσμα μας, και θυμάται ότι είμαστε χώμα», σύμφωνα με τη φωνή του ψαλμωδού. Όταν όμως πράττουμε κάτι μεγάλο και φοβερό και πραγματικά δυσβάσταχτο, το οποίο κάποιες φορές παροξύνει πλέον και την ίδια την ηπιότητα του Κριτή, και σχεδόν την εξαναγκάζει σε οργή παρά τη θέλησή Του, τότε στρέφεται στην ανάμνηση όλων, για να το πω έτσι, των αμαρτημάτων που έχουν διαπράξει ορισμένοι. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο λέει και για τον Εφραίμ και για τη Σαμάρεια ότι «θυμήθηκα όλες τις κακίες τους».

Επομένως, ακόμη και αν ο Θεός παιδαγωγεί με σύμμετρη δοκιμασία, εντούτοις ο ίδιος αναδεικνύεται χορηγός καρτερίας και υπομονής σε αυτούς που πάσχουν· διότι αυτό δηλώνει η λέξη υπόσταση. Αν πάλι κάποιος πει ότι μέσω της λέξης υπόστασης δηλώνεται και η ύπαρξη και η κατασκευή της φύσεως ή και η προσδοκία, ούτε αυτό είναι λάθος· διότι από τον Θεό ήρθαμε στην ύπαρξη, και αυτόν έχουμε προσδοκία και ελπίδα. <Από όλες τις ανομίες μου λύτρωσέ με.> (B f. 142, I f. 105 b) Εσύ μου έχεις χαρίσει το να μπορώ να υπομένω, το να μην πω ούτε να κάνω τίποτα εξαιτίας ανθρώπινης αδυναμίας· και εσύ, αφού με παιδαγώγησες, με έκανες να τα υποστώ αυτά και να μπορώ να τα αντέξω. Η δε σύνταξη του προκείμενου ρητού είναι η εξής: Από όλες τις ανομίες μου λύτρωσέ με, διότι εσύ με εποίησες, δηλαδή με έπλασας, και ως δημιουργός γνωρίζεις την αδυναμία που ενυπάρχει στην ανθρώπινη φύση. Είναι δε γραμμένο και αλλού, ότι «Φθαρτό σώμα βαραίνει την ψυχή, και το γεώδες σκήνος πιέζει τον γεμάτο φροντίδες νου.» Θα βρούμε επίσης και τον πολυπαθή Ιώβ να χρησιμοποιεί τέτοια λόγια: «Θυμήσου, λέει, ότι από χώμα με έπλασας.» Και πάλι: «Ή μήπως δεν με άρμεξες σαν γάλα και δεν με έπηξες σαν τυρί, με δέρμα και σάρκα με έντυσες, και με οστά και νεύρα με έπλεξες;» Και πάλι ο ίδιος ο Δαβίδ: «Θυμήσου ότι είμαστε χώμα· του ανθρώπου οι ημέρες είναι σαν το χορτάρι· σαν το άνθος του αγρού, έτσι θα ανθίσει· διότι πνεύμα (άνεμος) πέρασε από μέσα του και δεν θα υπάρχει πια.»

Κατά κάποιον τρόπο, λοιπόν, κληρονόμησα την αγνωμοσύνη των πατέρων μου, και εξαιτίας τους παρασύρομαι στην αμαρτία. (B f. 198 b, I f. 298.) Είναι συνήθεια των αγίων να εξευμενίζουν τον Θεό και να τον παρακαλούν για έλεος, μερικές φορές με πάρα πολλούς λόγους, αλλά και σπεύδοντας να κατηγορήσουν την αδυναμία που ενυπάρχει στην ανθρώπινη φύση. Μπορεί, λοιπόν, κανείς να τους ακούσει να αναφωνούν: «Θυμήσου ότι είμαστε χώμα· οι ημέρες του ανθρώπου είναι σαν το χορτάρι». Και πάλι: «Θυμήσου ποια είναι η υπόστασή μου». Θέτοντας αυτό εναργέστερα, ο πολυπαθέστατος Ιώβ αναφωνούσε προς τον Θεό: «Δεν με άρμεξες σαν γάλα και με έπηξες σαν τυρί; Με δέρμα και σάρκα με έντυσες, και με οστά και νεύρα με συνέπλεξες; Ζωή και έλεος χάρισες σε εμένα». Αυτό ακριβώς λέμε ότι υποδηλώνεται και τώρα μέσα από τους προκείμενους στίχους. Διότι λέει ότι η ίδια η αρχή της γέννησής μας δεν έγινε χωρίς τον ρύπο της φιλοσαρκίας. Επειδή, ομολογουμένως, ο γάμος είναι τίμιος και το γεγονός είναι υπεράνω κατηγορίας ενώπιον του Θεού. Πλην όμως, αν κανείς εξετάσει προσεκτικά την αφορμή της συνεύρεσης, θα βρει ότι αυτή είναι όρεξη της σάρκας... έστω και αν αυτό που πράττεται δεν λογίζεται ως αμαρτία. Τιμωρείται, λοιπόν, η συνεύρεση, εάν δεν έχει ως κριτή τον νόμο, και ως αληθινή αφορμή του πράγματος την επιθυμία της τεκνοποιίας. Επομένως, όσον αφορά μόνο τις ορέξεις και τη σαρκική κίνηση, η σύλληψή μας γίνεται μέσα σε ανομίες, και μέσα σε αμαρτίες κυοφορούν οι μητέρες.

Διότι πώς ή από πού; Εάν βεβαίως είναι αληθινός αυτός που λέει ότι «Αυτός γνώρισε το πλάσμα μας». Διότι, όταν απομακρυνόμαστε από την κοσμική ζωή και αποσύρουμε τον νου μας από τα πάθη της φιλοσαρκίας, δεν συνηθίζουμε να το κάνουμε αυτό εντελώς άμεμπτα. Αλλά ασθενούμε κάπως στην αρχή, και ο νους παρασύρεται προς τις φαύλες ηδονές. Και εύκολα θα γλιστρήσει στην ανάμνηση των κοσμικών περισπασμών· και σχεδόν αποδέχεται πάρα πολύ την οικειότητα προς αυτόν· έστω κι αν ίσως ο νόμος τον περιορίζει, και ο Θεός τρόπον τινά τον τραβάει προς τα πίσω, μεταφέροντάς μας σε μια ανώτερη και ασυγκρίτως καλύτερη ζωή. Επειδή δηλαδή η αρετή είναι ανηφορική, ενώ ο δρόμος που μας παρασύρει στο κακό είναι εντελώς ομαλός, γι' αυτό ακριβώς, αποφεύγοντας τον κόπο, βαδίζουμε εύκολα τον άλλον δρόμο. Τι λέει λοιπόν ο νόμος; «Θα πενθήσει τον πατέρα και τη μητέρα για έναν μήνα»· δηλαδή, δεν θα θεωρήσει αμέσως ευπρόσδεκτο να κατοικήσει στο σπίτι σου· αλλά θυμάται για λίγο τα του πατρικού της οίκου. Αυτό συμβαίνει σε όσους πέφτουν σε αιχμαλωσία, οι οποίοι, έστω κι αν τύχει να βρίσκονται σε τιμή από εκείνους που τους κρατούν, και έστω κι αν τους παρέχεται άφθονη τρυφή, παρ' όλα αυτά επιθυμούν και πάλι το σπίτι τους, τους γονείς τους και την πόλη τους, και δεν παύουν διόλου να θυμούνται τα δικά τους, και μερικές φορές χύνουν δάκρυα, καθώς ο πόνος και η θλίψη γεμίζουν τον νου τους, επειδή στερήθηκαν τη γενέτειρά τους. Αυτό συνέβη και έπαθαν τα πλήθη των Ιουδαίων.

Διότι είπε τα εξής: «Και σε άνδρα ή σε γυναίκα εάν εμφανιστούν στο δέρμα της σάρκας τους κηλίδες φωτεινές και λευκές, και το δει ο ιερέας, και ιδού στο δέρμα της σάρκας τους υπάρχουν κηλίδες φωτεινές και λευκές, είναι αλφός (λεύκη), έχει εξανθήσει στο δέρμα της σάρκας του, είναι καθαρός.» Αν και, εξετάζοντας τα πράγματα με ακρίβεια, το να πάσχει κάποιος από αλφό θα ήταν πάθηση της σάρκας, και κοντά στη λέπρα. Αλλά δεν πάσχει από νέκρωση, ούτε βέβαια από κάτι το εντελώς απελπιστικό. Τέτοια περίπου είναι και τα δικά μας παραπτώματα, είναι μεν ομολογουμένως πάθη, όμως δεν οδηγούν στον θάνατο και στην καταστροφή της ψυχής. Ο Κριτής όμως δεν εξετάζει με υπερβολική αυστηρότητα, διότι «Αυτός γνώρισε την πλάση μας», και δεν αγνόησε την ασθένεια της δικής μας φύσης. Παρέχει λοιπόν τη συγχώρηση από έμφυτη φιλανθρωπία. Και αυτό, νομίζω, σημαίνει το «Ο αλφός είναι καθαρός». Αλλά και στον νου καμιά φορά συμβαίνουν και στους αγαθούς μικρά σφάλματα, όπως, για παράδειγμα, σύντομοι παροξυσμοί, ελεγχόμενες κινήσεις προς οργή, μικροψυχίες προς τους αδελφούς, και κάποιες φορές επιθυμία για κενή δόξα, και τέτοιου είδους πάθη, τα οποία είναι συνηθισμένο να συμβαίνουν καμιά φορά ακόμη και σε εκείνους που έχουν αδιάβλητη ζωή και είναι αληθινά καθαροί. Διότι είναι ανθρώπινα, και κατά κάποιον τρόπο κοινά σε όλους, σε όσους ζουν τον βίο τους με σάρκα και αίμα.

Ο νους έχει πλέον σταθεροποιηθεί και ενδυναμωθεί κάπως, και είναι πολύ κατάλληλος για την αποδοχή όσων θα επέλεγε να μάθει. Εκείνος δε που γνωρίζει το πλάσμα μας, σύμφωνα με όσα έχουν γραφεί, προφανώς γνωρίζει οπωσδήποτε ότι υπάρχει κάποια τέτοια ηλικία και στις ψυχές. Διότι, μέσω των ομοιοτήτων από τα σωματικά, ο λόγος επεκτείνεται οπωσδήποτε στα νοητά. Είτε λοιπόν τυγχάνει άρρεν, είτε θήλυ, εφόσον βρίσκονται ακόμη στην ακμή της νοητής ηλικίας, ας προσφέρουν τα καθορισμένα, δηλαδή, το μεν άρρεν, ως με πενήντα δίδραχμα, τον άρτιο και απολύτως τελειότατο καρπό της πνευματικής λατρείας, ο οποίος μέσω του επτάκις επτά, βλέπεται σαφώς να φθάνει στο ανώτατο όριο και να βεβαιώνεται στην τελειότητα. Το δε θήλυ πάλι, ως με τριάντα δίδραχμα· διότι αν και ευδοκιμεί λιγότερο από το άρρεν, ωστόσο προσφέρει σύμφωνα με τη δική του φύση, τον καρπό της τελειότητας και του κόπου, όπως υποδηλώνεται από τις τρεις δεκάδες.

Και αλλού, με τον ίδιο λόγο, εκλιπαρεί τον Θεό, λέγοντας: «Θυμήσου ότι είμαστε χώμα· οι ημέρες του ανθρώπου είναι σαν το χορτάρι». Αλλά και «η κοιλιά μας κολλήθηκε στη γη». Διότι, ενώ έπρεπε αυτή να είναι γεμάτη από άγια νάματα και από πηγή ζωντανού νερού που αναβλύζει για την αιώνια ζωή, εξαιτίας της υπερβολικής ξηρασίας η κοιλιά μας κολλήθηκε στη γη. Ως κοιλιά της ψυχής να εννοείς το μνημονικό της, ή και το ηγεμονικό της, στο οποίο συγκεντρώνει όλες τις διδαχές και τα θεωρήματα· στο οποίο, αφού δεχθεί τον σπόρο, κυοφορεί και, όταν ολοκληρώσει την κυοφορία, γεννά πνεύμα σωτηρίας, σύμφωνα με εκείνον που είπε: «Από τον φόβο σου, Κύριε, συλλάβαμε, νιώσαμε ωδίνες και γεννήσαμε πνεύμα σωτηρίας». Με τόσα πολλά ικετευτικά λόγια οι παλαιοί προφήτες του Θεού, και οι ενάρετοι ανάμεσα στον λαό, αφού προσευχήθηκαν, ικετεύουν να επιτύχουν και τη λύτρωση· πράγμα που άλλωστε και συνέβη· διότι, ενώ ακόμη εκείνοι μιλούσαν, τους εισάκουσε ο Θεός και μετέβαλε τους οδυρμούς τους σε κάτι πιο χαρμόσυνο.

«όχι σύμφωνα με τις αμαρτίες» Διότι δεν συμπεριφέρθηκε ο Θεός στον άνθρωπο ανάλογα με το πώς αμάρτησε, αλλά, αφού ήρθε, τον έσωσε. «ούτε σύμφωνα με τις ανομίες» Διότι, ούτε όταν ο άνθρωπος απέρριψε τον φυσικό νόμο και υποδουλώθηκε παράνομα στα είδωλα, του ανταπέδωσε τα ίσα, αλλά τον αναζήτησε και τον ελέησε. «διότι όσο είναι το ύψος» Εννοεί το απέραντο της φιλανθρωπίας Του· διότι, όπως είναι ανέφικτο στον άνθρωπο να μετρήσει το ύψος του ουρανού, έτσι είναι αδύνατον ο νους του ανθρώπου να κατανοήσει το μέγεθος της φιλανθρωπίας του Θεού, την οποία έδειξε προς τον άνθρωπο. «εδραίωσε» Διότι τόσο πολύ ενίσχυσε ο Θεός την αγάπη προς τον άνθρωπο, ώστε έδωσε τον αγαπημένο Του Υιό να πεθάνει για χάρη του, καθώς είναι γραμμένο. «όσο απέχουν» Διότι τόσο πολύ απομάκρυνε ο Θεός την ασέβεια από τον άνθρωπο. «απομάκρυνε» Από τότε που τον εξέλεξε μέσω του βαπτίσματος. «και καθώς» Διότι, όπως ένας πατέρας σπλαχνίζεται τα παιδιά του, έτσι σπλαχνίστηκε ο Θεός τον άνθρωπο. «ελέησε» Διότι, αν και ήταν Θεός, κένωσε τον εαυτό Του, παίρνοντας μορφή δούλου, για να σώσει τον άνθρωπο. «διότι Αυτός» Διότι θυμήθηκε ο Θεός, ότι παίρνοντας χώμα από τη γη έπλασε τον άνθρωπο, και τον συμπόνεσε, και ερχόμενος τον ανέπλασε, δίνοντάς του αιώνια παρηγοριά. «άνθρωπος» Διότι σήμερα υπάρχει, αύριο δεν υπάρχει· διότι ο άνθρωπος φθείρεται σαν το χορτάρι. Γι' αυτό, αφού τον σπλαχνίστηκε, του έδωσε τη χάρη, ώστε να ζει αιώνια.

Αυτές τις φανερώνει ο νόμος, μέσω του οποίου γνώρισε στον Μωυσή τις οδούς του, δηλαδή τις εντολές, και μέσω αυτού στους γιους του Ισραήλ τα θελήματά του. Διότι θέλημα του Θεού είναι το να μη μοιχεύουμε, να μη φονεύουμε, να μην κλέβουμε, να μην ψευδομαρτυρούμε· επειδή μέσω αυτών σωζόμαστε. «Οικτίρμων και ελεήμων είναι ο Κύριος.» Επομένως, ούτε παντοτινά θα χρησιμοποιεί την οργή (διότι αυτό σημαίνει το «μέχρι τέλους»), ούτε θα χαρίζει το έλεος διαρκώς στους ανάξιους· επειδή πώς αλλιώς είναι ο Θεός κριτής, και δίκαιος, και ισχυρός, και μακρόθυμος; Πώς θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του; Αναμειγνύει, λοιπόν, την οργή με το έλεος, και όταν μεν είναι καιρός ελέους, προβάλλει αυτό· όταν δε είναι καιρός οργής, την επιφέρει κατά την ημέρα της οργής και της δικαιοκρισίας, κατά την οποία, λέει ο Παύλος, θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Γι' αυτό, λέει, δεν θα οργίζεται στον αιώνα, δηλαδή στον παρόντα αιώνα· διότι για τον μέλλοντα φύλαξε την κρίση και την οργή. «Όπως οικτίρει ο πατέρας τους γιους του.» Διότι στο σκοτάδι και στα δεσμά βρίσκονται οι άνθρωποι που ζουν μέσα στις αμαρτίες· όταν όμως απαλλαγούν από τα παραπτώματα, προφανώς μετατίθενται και βρίσκονται στο φως· ώστε εύλογα ονόμασε την απαλλαγή από τα αμαρτήματα μετάβαση από τη δύση προς την ανατολή, θέλοντας συνάμα να διδάξει και εμάς ποια είναι η απόσταση ανάμεσα στην αμαρτία και στη δικαιοσύνη. «Διότι αυτός γνώρισε το πλάσμα μας.»

Όχι μόνο για να πίνεις, εφόσον θα επαρκούσε και η φύση του νερού, αλλά και για να ευφρανθείς και να χαρείς· διότι «ο οίνος ευφραίνει την καρδιά του ανθρώπου». Μαθαίνοντας λοιπόν αυτό, θα γνωρίζεις και μέχρι ποιο σημείο πρέπει να χρησιμοποιείς τον οίνο. Από πού τρέφονται τα πετεινά και τα άγρια θηρία; Θα τον ακούσεις να λέει: «Όλα από εσένα προσδοκούν να τους δώσεις την τροφή τους στον κατάλληλο καιρό». Και αν ρωτήσεις: «Γιατί υπάρχουν τα κτήνη;», σου αποκρίνεται ότι και αυτά υπάρχουν για χάρη σου. Διότι λέει: «Αυτός αναβλαστάνει χορτάρι για τα κτήνη, και χλόη για την υπηρεσία των ανθρώπων». Ποια ανάγκη έχεις από τη σελήνη; Άκουσέ τον να λέει: «Εποίησε τη σελήνη για να προσδιορίζει τους καιρούς». Και το ότι εποίησε όλα τα ορατά και τα αόρατα, και αυτό με σαφήνεια το δίδαξε λέγοντας: «Αυτός είπε, και έγιναν· αυτός έδωσε εντολή, και κτίστηκαν». Και ότι θα υπάρξει λύτρωση από τον θάνατο, και αυτό σε διδάσκει λέγοντας: «Ο Θεός θα λυτρώσει την ψυχή μου από το χέρι του άδη, όταν θα με παραλάβει». Από πού προήλθε το σώμα μας; Και αυτό το λέει: «Ενθυμήθηκε ότι είμαστε χώμα». Πού καταλήγει πάλι; «Θα επιστρέψει στο χώμα του».

Το κάνει δε αυτό και ο Ιερεμίας, ο οποίος προσπαθεί πιεστικά και αγωνίζεται να βρει κάποια απολογία υπέρ αυτών που έχουν αμαρτήσει, πότε λέγοντας: «Αν οι αμαρτίες μας στάθηκαν εναντίον μας, ενέργησε για χάρη σου», και πότε πάλι: «Δεν εξουσιάζει ο άνθρωπος την οδό του, ούτε θα πορευθεί ο άνθρωπος και θα κατευθύνει την πορεία του»· και αλλού πάλι: «Θυμήσου ότι είμαστε χώμα». Διότι είναι συνήθεια σε όσους δέονται υπέρ των αμαρτωλών, ακόμη και αν δεν έχουν τίποτα το εύλογο να πουν, να επινοούν τουλάχιστον κάποια σκιά απολογίας, δικαιολογίες οι οποίες βέβαια δεν είναι μεν απολύτως ακριβείς, ούτε μπορούν να αναχθούν σε δόγματα, ωστόσο όμως παρηγορούν εκείνους που οδυνώνται για όσους χάνονται. Ας μην εξετάζουμε, λοιπόν, ούτε κι εμείς με αυστηρή ακρίβεια τέτοιου είδους απολογίες, αλλά, κατανοώντας ότι προέρχονται από μια ψυχή που πονά και ζητά να πει κάτι υπέρ εκείνων που έχουν αμαρτήσει, έτσι ας εκλαμβάνουμε τα όσα λέγονται.

Διότι αυτός γνωρίζει την πλάση μας. Ενθυμείται ότι είμαστε χώμα. Διότι ο Δημιουργός γνωρίζει την αδυναμία της φύσεώς μας· γνωρίζει και από πού πλαστήκαμε, και πού πάλι θα καταλήξουμε. Σαν σε ικεσία δε, προβάλλουν το πιο ευτελές από τα στοιχεία μας. Διότι δεν είμαστε εξ ολοκλήρου χώμα, αλλά έχουμε πλαστεί και κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν του Θεού. Το χώμα, επομένως, φανερώνει αξιολύπητα την αδυναμία. Ο άνθρωπος, η ημέρα του είναι σαν το χορτάρι· σαν το άνθος του αγρού, έτσι θα ανθίσει.

Θυμήσου ότι είμαστε χώμα· θυμήσου ότι εσύ μόνος είσαι καθαρός και άχραντος και αμίαντος, ενώ όλοι εμείς βρισκόμαστε υπό επιτίμια· θυμήσου τους απ' αιώνος οικτιρμούς σου και το έλεός σου, και μην με καταδικάσεις εξαιτίας των ανομιών μου, ούτε να μου ανταποδώσεις σύμφωνα με τις αμαρτίες μου. Γνωρίζεις το πλήθος των ανομιών μου, ότι είναι μεγάλο και αναρίθμητο· αλλά γνωρίζω και το πέλαγος της φιλανθρωπίας σου, ότι είναι απερίγραπτο και ανίκητο. Διότι εσύ είσαι αυτός που αίρει την αμαρτία του κόσμου, που κατέβηκε από τον ουρανό στη γη για να αναζητήσει το πλανηθέν και απολωλός πρόβατο· ο ποιμένας ο καλός, που θέτει τη ζωή του υπέρ των προβάτων, και ήλθε στον κόσμο για να σώσει τους αμαρτωλούς, από τους οποίους πρώτος είμαι εγώ. Ελέησε, ελέησε το δημιούργημα των χεριών σου· μη με βδελυχθείς τον ανάξιο, αλλά σπλαχνίσου το πλάσμα σου, εσύ που για εμένα υπέμεινες σταυρό και καταδέχθηκες τα στίγματα των μωλώπων· αλλά, αφού με θεραπεύσεις, εξάλειψε τα πάντα με το φάρμακο της ευσπλαχνίας και με τον σπόγγο της φιλανθρωπίας σου. Διότι τα πάντα μπορείς, και τίποτα δεν είναι αδύνατο για εσένα.

Και ότι θα υπάρξει κατάργηση του θανάτου, το διδάσκει λέγοντας: Ο Θεός μου θα λυτρώσει την ψυχή μου από το χέρι του άδη, όταν θα με παραλάβει. Το από πού δημιουργήθηκε το σώμα μας και πού επιστρέφει πάλι, το αναφέρει: Ενθυμήθηκε ότι είμαστε χώμα, και θα επιστρέψει στο χώμα του. Γιατί όλα αυτά; Για εσένα: Διότι με δόξα και τιμή τον στεφάνωσες και τον κατέστησες κυρίαρχο πάνω στα έργα των χεριών σου. Έχουμε κάτι κοινό με τους αγγέλους εμείς οι άνθρωποι, και γι' αυτό λέει: Τον έκανες κατά τι κατώτερο από τους αγγέλους. Και για την αγάπη του Θεού λέει: Όπως σπλαχνίζεται ο πατέρας τους υιούς του, έτσι σπλαχνίστηκε ο Κύριος όσους τον φοβούνται. Σχετικά με όσα πρόκειται να ακολουθήσουν για εμάς μετά από αυτά, και για εκείνη την ατάραχη κατάληξη, λέει: Επίστρεψε, ψυχή μου, στην ανάπαυσή σου.

ΤΙΤΛΟΣ Ιʹ. —Περί της ασταθούς και αβέβαιης κατάστασης των ανθρώπινων πραγμάτων· και με τι μοιάζει ο άνθρωπος και ο βίος του· και ότι τα παρόντα είναι μάταια και πιο αδύναμα από σκιά. «Προσήλυτοι και πάροικοι είστε ενώπιόν μου.» «Πάροικοι είμαστε ενώπιόν σου και προσωρινοί κάτοικοι, όπως όλοι οι πατέρες μας. Σαν σκιά είναι οι ημέρες μας πάνω στη γη.» «Γυμνός βγήκα από την κοιλιά της μητέρας μου, γυμνός και θα επιστρέψω εκεί. Ο βίος μου είναι πιο ελαφρύς και από τον λόγο.» «Σκιά είναι ο βίος μας πάνω στη γη.» «Ο θνητός που γεννιέται από γυναίκα είναι ολιγόβιος και γεμάτος οργή. Ή σαν το άνθος που αφού άνθισε έπεσε· χάθηκε σαν σκιά και δεν πρόκειται να σταθεί.» «Ο άνθρωπος είναι σήψη, και ο υιός του ανθρώπου σκουλήκι.» «Θεώρησα τον εαυτό μου χώμα και στάχτη.» «Εγώ είμαι σκουλήκι και όχι άνθρωπος.» «Ιδού, σαν σπιθαμές όρισες τις ημέρες μου. Πάροικος είμαι κοντά σου και παρεπίδημος.» «Θυμήσου ότι είμαστε χώμα.» «Θυμήθηκε ότι είναι σάρκα, πνοή που φεύγει και δεν επιστρέφει.» «Τα χρόνια μας τα περνούσαμε σαν ιστό αράχνης.» «Χάθηκαν σαν καπνός οι ημέρες μου.» «Οι ημέρες του ανθρώπου είναι σαν το χορτάρι.» «Ο άνθρωπος παρομοιάστηκε με ματαιότητα, οι ημέρες μου περνούν σαν σκιά.» «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης.» «

«Διότι όσο είναι το ύψος του ουρανού από τη γη, τόσο εδραίωσε ο Κύριος το έλεός του σε εκείνους που τον φοβούνται, και όσο απέχουν οι ανατολές από τις δυσμάς, τόσο απομάκρυνε από εμάς τις ανομίες μας», δηλαδή από εκείνους που έδρεψαν καρπούς άξιους της μετάνοιας, ενώ σε εκείνους που αμαρτάνουν αμετανόητα, ο φόρτος της αμαρτίας βρίσκεται πάνω στον τράχηλό τους, αντί να απομακρυνθεί. «Όπως σπλαχνίζεται ο πατέρας τους γιους του, έτσι σπλαχνίστηκε ο Κύριος εκείνους που τον φοβούνται· διότι αυτός γνώρισε την πλάση μας», δηλαδή, την προσποιητή και μη αληθινή μας πράξη ή τον λόγο ή τη σκέψη μας. «Θυμήθηκε ότι είμαστε χώμα». Ακόμη κι αν κάποιος είναι βασιλιάς και περίβλεπτος για τη δόξα του, θυμήσου, λέει, τη χωματένια ουσία του και ας έχει μετριοφροσύνη, διότι: «οι ημέρες του ανθρώπου είναι σαν το χορτάρι, και όπως το άνθος του αγρού, έτσι θα ανθίσει» για λίγο. «Διότι πέρασε πνοή μέσα του και δεν θα υπάρξει πια, και δεν θα γνωρίσει πλέον τον τόπο του». Όταν ο Δαβίδ τα έλεγε αυτά, δεν υπήρχε ακόμη ελπίδα ανάστασης, ούτε του είχαν αποκαλυφθεί τα σχετικά με αυτήν, γι' αυτό και λέει «διότι πέρασε πνεύμα», δηλαδή, εξήλθε η ψυχή του από το σώμα, «και δεν θα υπάρξει», δηλαδή, δεν θα ζήσει, «ούτε θα γνωρίσει πλέον τον τόπο του». Ο Χριστός όμως, έχοντας καταργήσει τον θάνατο και έχοντας χορηγήσει την ανάσταση, κάνει ώστε εκείνοι που πεθαίνουν εν Χριστώ να ζουν και να εξακολουθούν να «γνωρίζουν τον τόπο τους», και πολλοί από τους αγίους, εμφανιζόμενοι στον κόσμο, επιτελούν θαύματα εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών. «

Το φανέρωνε δε και μέσω του Ωσηέ λέγοντας: «Θα σε μνηστευθώ για τον εαυτό μου με δικαιοσύνη και με έλεος και με οικτιρμούς». Και αμέτρητα άλλα ιερά χωρία διακηρύσσουν ότι, εξαιτίας των δεσμών της σάρκας, το ανθρώπινο γένος αξιώθηκε συμπάθειας, και αντί για αυτήν την ύλη που ενώθηκε μαζί μας, ο Κύριος μας ανταπέδωσε την ενανθρώπησή Του και τα αγαθά που προκύπτουν από αυτήν. «Διότι θυμήθηκε», λέει ο Δαβίδ, «ότι είμαστε χώμα, και ότι είμαστε σάρκα». Και ο Ιώβ: «Θυμήσου ότι από πηλό με έπλασας».