Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 102:15

Ερώτημα κε΄. Άραγε επισκέπτονται τον επίγειο βίο οι ψυχές των ανθρώπων που έχουν προαπέλθει ή όχι; Απόκριση. Ουδαμώς. Διότι άκουσε τον προφήτη Δαβίδ που λέει για τους ανθρώπους που αποθνήσκουν: «Ο άνθρωπος, σαν το χορτάρι είναι οι ημέρες του, σαν το άνθος του αγρού, έτσι θα ανθίσει. Διότι πέρασε άνεμος από πάνω του και δεν θα υπάρχει πια, και δεν θα αναγνωρίσει πλέον τον τόπο του». Ως προς τις ψυχές όμως των αγίων, δεν πρέπει κανείς να αμφιβάλλει.

Αναφορικά μεν με ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, όπως, για παράδειγμα, στην περίπτωση του Παύλου, ισχύει ότι μόνος αυτός αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό και άκουσε άρρητα ρήματα, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει. Αναφορικά δε με την καθολική φύση, συμβαίνει όπως όταν λέει ο Δαβίδ: «Ο άνθρωπος, σαν το χορτάρι είναι οι ημέρες του». Διότι εδώ δεν υποδηλώνει κάποιον συγκεκριμένο άνθρωπο, αλλά την καθολική φύση. Επειδή κάθε άνθρωπος είναι πρόσκαιρος και θνητός.

Αλλά ο μεν Κύριός μας Ιησούς Χριστός, αν και ραπίζεται, δείχνει ανεξικακία, καίτοι είναι αληθινός Θεός και Κύριος της γης και του ουρανού· εμείς όμως οι ταλαίπωροι, που είμαστε «χώμα και στάχτη», οι μικροί και ελάχιστοι, και που παρομοιαζόμαστε με το χορτάρι των φυτών· «διότι οι ημέρες του ανθρώπου είναι σαν το χορτάρι, και σαν το άνθος του αγρού, έτσι θα ανθίσει», σύμφωνα με τα γεγραμμένα· κάποιες φορές, όταν κάποιος από τους αδελφούς πέσει σε σφάλμα με τα λόγια του και πει κάτι μικρό από αυτά που συνηθίζουν να λυπούν, θεωρούμε ότι πρέπει να γινόμαστε πικρόχολοι απέναντί του σαν τα φίδια, και δεν χορταίνουμε να τον λιθοβολούμε με χίλια λόγια αντί για ένα, χωρίς να παρέχουμε συγχώρεση στις ανθρώπινες μικροψυχίες, χωρίς να σκεφτόμαστε την κοινή αδυναμία της φύσης, χωρίς να θάβουμε τον θυμό μας με την αγάπη προς τον αδελφό, και χωρίς να αποβλέπουμε «στον αρχηγό και τελειωτή της πίστης μας, τον Ιησού», αλλά σπεύδουμε να εκδικηθούμε για τον εαυτό μας, και μάλιστα με σκληρότητα, παρόλο που η θεία Γραφή λέει, άλλοτε ότι «οι οδοί των μνησίκακων οδηγούν στον θάνατο», και άλλοτε πάλι «κανείς σας ας μην κρατά μέσα στην καρδιά του μνησικακία για το κακό του αδελφού του». Αλλά ως πρότυπό μας για την πραότητα του ενός προς τον άλλον και για την υπέρλογη ανεξικακία ας προβάλλεται ο ίδιος ο Δεσπότης των πάντων, ο Χριστός, ο οποίος για αυτόν ακριβώς τον λόγο μας λέει κάπου: «Δεν υπάρχει μαθητής ανώτερος από τον δάσκαλο, ούτε δούλος ανώτερος από τον κύριό του».

Επομένως, ακόμη και αν ο Θεός παιδαγωγεί με σύμμετρη δοκιμασία, εντούτοις ο ίδιος αναδεικνύεται χορηγός καρτερίας και υπομονής σε αυτούς που πάσχουν· διότι αυτό δηλώνει η λέξη υπόσταση. Αν πάλι κάποιος πει ότι μέσω της λέξης υπόστασης δηλώνεται και η ύπαρξη και η κατασκευή της φύσεως ή και η προσδοκία, ούτε αυτό είναι λάθος· διότι από τον Θεό ήρθαμε στην ύπαρξη, και αυτόν έχουμε προσδοκία και ελπίδα. <Από όλες τις ανομίες μου λύτρωσέ με.> (B f. 142, I f. 105 b) Εσύ μου έχεις χαρίσει το να μπορώ να υπομένω, το να μην πω ούτε να κάνω τίποτα εξαιτίας ανθρώπινης αδυναμίας· και εσύ, αφού με παιδαγώγησες, με έκανες να τα υποστώ αυτά και να μπορώ να τα αντέξω. Η δε σύνταξη του προκείμενου ρητού είναι η εξής: Από όλες τις ανομίες μου λύτρωσέ με, διότι εσύ με εποίησες, δηλαδή με έπλασας, και ως δημιουργός γνωρίζεις την αδυναμία που ενυπάρχει στην ανθρώπινη φύση. Είναι δε γραμμένο και αλλού, ότι «Φθαρτό σώμα βαραίνει την ψυχή, και το γεώδες σκήνος πιέζει τον γεμάτο φροντίδες νου.» Θα βρούμε επίσης και τον πολυπαθή Ιώβ να χρησιμοποιεί τέτοια λόγια: «Θυμήσου, λέει, ότι από χώμα με έπλασας.» Και πάλι: «Ή μήπως δεν με άρμεξες σαν γάλα και δεν με έπηξες σαν τυρί, με δέρμα και σάρκα με έντυσες, και με οστά και νεύρα με έπλεξες;» Και πάλι ο ίδιος ο Δαβίδ: «Θυμήσου ότι είμαστε χώμα· του ανθρώπου οι ημέρες είναι σαν το χορτάρι· σαν το άνθος του αγρού, έτσι θα ανθίσει· διότι πνεύμα (άνεμος) πέρασε από μέσα του και δεν θα υπάρχει πια.»

Κατά κάποιον τρόπο, λοιπόν, κληρονόμησα την αγνωμοσύνη των πατέρων μου, και εξαιτίας τους παρασύρομαι στην αμαρτία. (B f. 198 b, I f. 298.) Είναι συνήθεια των αγίων να εξευμενίζουν τον Θεό και να τον παρακαλούν για έλεος, μερικές φορές με πάρα πολλούς λόγους, αλλά και σπεύδοντας να κατηγορήσουν την αδυναμία που ενυπάρχει στην ανθρώπινη φύση. Μπορεί, λοιπόν, κανείς να τους ακούσει να αναφωνούν: «Θυμήσου ότι είμαστε χώμα· οι ημέρες του ανθρώπου είναι σαν το χορτάρι». Και πάλι: «Θυμήσου ποια είναι η υπόστασή μου». Θέτοντας αυτό εναργέστερα, ο πολυπαθέστατος Ιώβ αναφωνούσε προς τον Θεό: «Δεν με άρμεξες σαν γάλα και με έπηξες σαν τυρί; Με δέρμα και σάρκα με έντυσες, και με οστά και νεύρα με συνέπλεξες; Ζωή και έλεος χάρισες σε εμένα». Αυτό ακριβώς λέμε ότι υποδηλώνεται και τώρα μέσα από τους προκείμενους στίχους. Διότι λέει ότι η ίδια η αρχή της γέννησής μας δεν έγινε χωρίς τον ρύπο της φιλοσαρκίας. Επειδή, ομολογουμένως, ο γάμος είναι τίμιος και το γεγονός είναι υπεράνω κατηγορίας ενώπιον του Θεού. Πλην όμως, αν κανείς εξετάσει προσεκτικά την αφορμή της συνεύρεσης, θα βρει ότι αυτή είναι όρεξη της σάρκας... έστω και αν αυτό που πράττεται δεν λογίζεται ως αμαρτία. Τιμωρείται, λοιπόν, η συνεύρεση, εάν δεν έχει ως κριτή τον νόμο, και ως αληθινή αφορμή του πράγματος την επιθυμία της τεκνοποιίας. Επομένως, όσον αφορά μόνο τις ορέξεις και τη σαρκική κίνηση, η σύλληψή μας γίνεται μέσα σε ανομίες, και μέσα σε αμαρτίες κυοφορούν οι μητέρες.

Η Ιερή Γραφή παρομοιάζει τη θεία φύση με φωτιά, εξαιτίας της παντοδυναμίας της και της ικανότητάς της να καταβάλλει εύκολα τα πάντα, ενώ τον χωματένιο άνθρωπο με τα ξύλα και τα χόρτα του αγρού. Γι' αυτό λέει, άλλοτε μεν: «Ο Θεός μας είναι πυρ καταναλίσκον»· και άλλοτε πάλι: «Ο άνθρωπος είναι σαν το χόρτο· οι ημέρες του είναι σαν το άνθος του αγρού, έτσι θα ανθίσει». Αλλά, όπως ακριβώς η φωτιά δεν αντέχεται από τα αγκάθια, έτσι και η θεότητα από την ανθρωπότητα. Εντούτοις, στο πρόσωπο του Χριστού αυτό συνέβη και έγινε ανεκτό. Διότι «κατοίκησε σε αυτόν όλο το πλήρωμα της θεότητας σωματικώς», όπως ακριβώς μαρτύρησε και ο σοφός Παύλος. Και «αυτός που κατοικεί σε φως απρόσιτο», δηλαδή ο Θεός, κατασκήνωσε στον ναό που προήλθε από την Παρθένο, συγκαταβαίνοντας σε μια αξιοθαύμαστη ηπιότητα, και τρόπον τινά μετριάζοντας την άκρατη ορμή της δικής του φύσης, προκειμένου να γίνει χωρητός, όπως ακριβώς βέβαια και η φωτιά στα αγκάθια.

Σταμάτησε, λοιπόν, Χριστιανέ, τα εθνικά και ειδωλολατρικά έργα, για να μην ατιμάζεις τον Θεό δια της παραβάσεως του νόμου, και συσσωρεύεις στον εαυτό σου ατιμία, και θησαυρίζεις για τον εαυτό σου οργή κατά την ημέρα της οργής και της αποκαλύψεως και της δικαιοκρισίας του Θεού, κατά την οποία θα κρίνει ο Θεός τα κρυφά των ανθρώπων σύμφωνα με το ευαγγέλιό μου· όπου και οι Άγγελοι παρίστανται με τρόμο· όπου όχι μόνο για τις πράξεις μας, αλλά και για κάθε αργό λόγο θα λογοδοτήσουμε. Ας αναλογιστούμε, αδελφοί, ότι οι ημέρες του ανθρώπου είναι σαν το χορτάρι, σαν το άνθος του αγρού, έτσι θα ανθίσει· σε μια στιγμή του χρόνου και όλα έχουν τελειώσει.

μγ'. Όταν δεις σώματα που λάμπουν από την περιποίηση για να προκαλέσουν αισχρό έρωτα, μην τα θαυμάζεις, ούτε να σε εξαπατά το χρώμα του δέρματος που μετά από λίγο διαλύεται σε χώμα, αλλά ψάλλε μέσα σου με στεναγμό, λέγοντας: Θυμήσου, Κύριε, ότι είμαστε χώμα. Οι ημέρες του ανθρώπου είναι σαν το χορτάρι, σαν το άνθος του αγρού, έτσι θα ανθίσει· διότι πέρασε πνοή από μέσα του και δεν θα υπάρχει πια, και δεν θα αναγνωρίσει πλέον τον τόπο του. Το δε έλεος του Κυρίου παραμένει από τον αιώνα και έως τον αιώνα πάνω σε εκείνους που τον φοβούνται.

Και αλλού, με τον ίδιο λόγο, εκλιπαρεί τον Θεό, λέγοντας: «Θυμήσου ότι είμαστε χώμα· οι ημέρες του ανθρώπου είναι σαν το χορτάρι». Αλλά και «η κοιλιά μας κολλήθηκε στη γη». Διότι, ενώ έπρεπε αυτή να είναι γεμάτη από άγια νάματα και από πηγή ζωντανού νερού που αναβλύζει για την αιώνια ζωή, εξαιτίας της υπερβολικής ξηρασίας η κοιλιά μας κολλήθηκε στη γη. Ως κοιλιά της ψυχής να εννοείς το μνημονικό της, ή και το ηγεμονικό της, στο οποίο συγκεντρώνει όλες τις διδαχές και τα θεωρήματα· στο οποίο, αφού δεχθεί τον σπόρο, κυοφορεί και, όταν ολοκληρώσει την κυοφορία, γεννά πνεύμα σωτηρίας, σύμφωνα με εκείνον που είπε: «Από τον φόβο σου, Κύριε, συλλάβαμε, νιώσαμε ωδίνες και γεννήσαμε πνεύμα σωτηρίας». Με τόσα πολλά ικετευτικά λόγια οι παλαιοί προφήτες του Θεού, και οι ενάρετοι ανάμεσα στον λαό, αφού προσευχήθηκαν, ικετεύουν να επιτύχουν και τη λύτρωση· πράγμα που άλλωστε και συνέβη· διότι, ενώ ακόμη εκείνοι μιλούσαν, τους εισάκουσε ο Θεός και μετέβαλε τους οδυρμούς τους σε κάτι πιο χαρμόσυνο.

Ο Κύριος, που πράττει έργα ελέους και αποδίδει δικαιοσύνη σε όλους τους αδικημένους, έκανε γνωστές τις οδούς του στον Μωυσή, και στους υιούς του Ισραήλ τα θελήματά του. Από την ίδια τη Γραφή του Μωυσή θα μάθεις τι είδους δικαιοσύνη απέδωσε στους αδικημένους· διότι με δίκαιη κρίση στράφηκε εναντίον των Αιγυπτίων, τιμωρώντας τους με θεόσταλτες πληγές υπέρ αυτών των αδικημένων υιών του Ισραήλ. Οικτίρμων και ελεήμων είναι ο Κύριος, μακρόθυμος και πολυέλεος, δεν θα οργίζεται μέχρι τέλους, ούτε θα διατηρεί την οργή του στον αιώνα. Δεν μας συμπεριφέρθηκε σύμφωνα με τις αμαρτίες μας, ούτε μας ανταπέδωσε σύμφωνα με τις ανομίες μας. Διότι όσο είναι το ύψος του ουρανού από τη γη, τόσο εδραίωσε ο Κύριος το έλεός του σε εκείνους που τον φοβούνται. Όσο απέχει η ανατολή από τη δύση, τόσο απομάκρυνε από εμάς τις ανομίες μας. Όπως σπλαχνίζεται ένας πατέρας τα παιδιά του, έτσι σπλαχνίστηκε ο Κύριος εκείνους που τον φοβούνται, διότι αυτός γνωρίζει την πλάση μας. Θυμήσου ότι είμαστε χώμα· ο άνθρωπος, σαν το χορτάρι είναι οι ημέρες του· σαν το άνθος του αγρού, έτσι θα ανθίσει.

Και εσύ μεν σε καιρό ειρήνης έχεις ταχθεί να πηδαλιουχείς το σκάφος της εξουσίας, ακόμη κι αν μια μικρή καταιγίδα παρενοχλεί και τώρα, εκείνοι όμως τάχθηκαν να την κατευθύνουν μέσα σε σφοδρές προσβολές και αντεπιθέσεις των πνευμάτων της πονηρίας. Διότι τότε ξεσηκωνόταν ο τυφωνικός άνεμος της αθεΐας και ο ευροκλύδωνας της ειδωλολατρίας, και από τη μία πλευρά φούσκωνε η τρικυμία των αιρέσεων, ενώ από την άλλη έπεφτε πάνω τους η θύελλα διαφόρων εξεγέρσεων. Αν λοιπόν εκείνοι, μολονότι αντιμετώπισαν τόσα αντίξοα, προσόρμισαν τη βασιλεία σε σωτήριο λιμάνι σαν να έπλεαν με ούριο άνεμο, και έμειναν στην ιστορία ως στήλες κάθε αρετής, τι θα πούμε εμείς, που δεν βαδίζουμε στα ίχνη τους, εμείς που δεν έχουμε κανένα εμπόδιο για να πράξουμε τα καλά; 15. «Αλλά είναι μικρό», θα πεις, «το μερίδιο της εξουσίας που μου αναλογεί, και υπάρχει ανάγκη από πολύ, ώστε να επιδοθώ σε προκοπή». Και σε τι θα ωφεληθεί ο άνθρωπος, πες μου, εάν κερδίσει ολόκληρο τον κόσμο και ζημιωθεί την ίδια του την ψυχή; Ή μήπως επιθυμούμε να ακούσουμε κι εμείς: «Άφρον, αυτήν τη νύχτα απαιτούν από εσένα την ψυχή σου· αυτά λοιπόν που ετοίμασες, σε ποιον θα ανήκουν;»; Ας αναλογιστούμε, επομένως, το άωρο του θανάτου και ας αποκτήσουμε επίγνωση των εαυτών μας, ότι είμαστε τρεπτοί, ότι εύκολα μαραινόμαστε, ότι ανθίζοντας σαν το λουλούδι του αγρού με μια μικρή αρρώστια λιώνουμε, και θαφτόμαστε στη γη, καθώς από τη γη προερχόμαστε. Ας ετοιμάζουμε τα έργα μας για την έξοδο. Διότι πολύ σύντομα εκείνος που έρχεται θα φτάσει και δεν θα καθυστερήσει, και μακάριος είναι ο δούλος εκείνος, τον οποίο ο κύριός του, όταν έλθει, θα τον βρει να γρηγορεί.

Τέτοιος είναι ο βίος μας, αδελφοί, εμάς που ζούμε πρόσκαιρα· τέτοιο είναι το επίγειο παιχνίδι: το να ερχόμαστε στην ύπαρξη από την ανυπαρξία, και αφού υπάρξουμε να διαλυόμαστε. Είμαστε όνειρο που δεν διαρκεί, οπτασία που δεν μπορεί να κρατηθεί, πτήση πουλιού που περνά, πλοίο στη θάλασσα που δεν αφήνει ίχνος, σκόνη, ατμός, πρωινή δροσιά, άνθος που στην ώρα του φυτρώνει και στην ώρα του μαραίνεται. «Ο άνθρωπος, σαν το χόρτο είναι οι ημέρες του, σαν το άνθος του αγρού, έτσι θα ανθίσει»· ορθά ο θείος Δαβίδ φιλοσόφησε για την αδυναμία μας, και πάλι με εκείνα τα λόγια: «Ανάγγειλέ μου την ολιγότητα των ημερών μου»· και ορίζει τις ανθρώπινες ημέρες με το μέτρο της σπιθαμής.

Ό,τι κι αν συλλάβει κανείς με τη διάνοιά του, αυτό που υποδηλώνεται βρίσκεται οπωσδήποτε επέκεινα αυτού. Εάν ονομάσεις αγαθό ή πολύτιμο ή υψηλό αυτό που προβάλλεται μέσω της επαγγελίας σύμφωνα με τούτον τον μακαρισμό, αυτό που υποδηλώνεται είναι ανώτερο από την έκφραση των ονομάτων· η επίτευξη υπερβαίνει κάθε προσευχή, το δώρο υπερβαίνει κάθε ελπίδα, η χάρις υπερβαίνει τη φύση. Τι είναι ο άνθρωπος, όταν συγκρίνεται προς τη θεία φύση; Ποιου αγίου τη φωνή να επικαλεστώ, διά της οποίας καταδεικνύεται η ευτέλεια της ανθρώπινης φύσης; Κατά τον Αβραάμ είναι γη και σποδός· κατά τον Ησαΐα χόρτο· κατά τον Δαβίδ ούτε καν χόρτο, αλλά παρόμοιο με το χόρτο. Διότι ο μεν πρώτος λέει: «Πάσα σαρξ χόρτος», ενώ ο δεύτερος αναφέρει: «Ο άνθρωπος είναι ωσεί χόρτος»· κατά τον Εκκλησιαστή είναι ματαιότητα· κατά τον Παύλο ταλαιπωρία. Διότι με τους χαρακτηρισμούς που ο Απόστολος απέδωσε στον εαυτό του, με τους ίδιους θεωρείται αξιοθρήνητο και ολόκληρο το ανθρώπινο γένος. Αυτά είναι ο άνθρωπος. Και ο Θεός τι είναι; Πώς να εκφράσω το τι είναι Εκείνο, το οποίο ούτε να το δει κανείς είναι δυνατόν, ούτε με την ακοή να το χωρέσει, ούτε με την καρδιά να το συλλάβει; Με ποιες λέξεις να εξαγγείλω τη φύση Του; Ποιο παράδειγμα αυτού του αγαθού να βρω ανάμεσα σε όσα μας είναι γνωστά; Ποιες νέες λέξεις να επινοήσω, για να δηλώσω το ανέκφραστο και το άρρητο;

Εάν λοιπόν ένας τέτοιος άνθρωπος ήταν ορθά σκεπτόμενος και υπολόγιζε το δίκαιο, κατανοώντας αυτά από την Γραφή δεν θα βιαζόταν να κατοχυρώσει τις δικές του απόψεις, αλλά μάλλον θα ρωτούσε ζητώντας να μάθει την αιτία για την οποία η Γραφή αναφέρει τρεις άνδρες, αν και γνωρίζει τη σύμπασα φύση ως έναν άνθρωπο, σύμφωνα με το «οι ημέρες του ανθρώπου είναι σαν το χορτάρι», εκφράζοντας το κοινό της φύσεως στον ενικό αριθμό. Διότι, διακηρύσσοντας αυτό που προσιδιάζει στο κοινό της φύσεως, το απέδωσε σε έναν, επειδή αναγνωρίζει τον σύμπαντα άνθρωπο ως έναν άνθρωπο και όχι ως πολλούς. Διότι, εάν ρωτούσε με φιλομάθεια, θα άκουγε ότι και η Γραφή, ως αγαθή τροφός, επειδή θεωρεί τους ανθρώπους δικά της βρέφη, μερικές φορές ψελλίζει μαζί τους, χρησιμοποιώντας με τον ίδιο τρόπο ορισμένες λέξεις, χωρίς βεβαίως να τραυματίζει την τελειότητα και χωρίς να αδικεί εκείνους που μπορούν να μεταλάβουν στερεή τροφή. Διότι δεν βλάπτει τα τέλεια διδάγματα ορίζοντας τα ψελλίσματα ως δόγματα, αλλά, συγκαταβαίνοντας στα νήπια από ευσπλαχνία και μιμούμενη τον δικό τους τρόπο, τα ανυψώνει προς τον εαυτό της, οδηγώντας τα στην τελειότητα της ηλικίας. Ωστόσο, ορίζει και δογματίζει τα τέλεια σύμφωνα με ό,τι αρμόζει στην ίδια και με ό,τι πρέπει να διδάσκονται οι μαθητευόμενοι.

«όχι σύμφωνα με τις αμαρτίες» Διότι δεν συμπεριφέρθηκε ο Θεός στον άνθρωπο ανάλογα με το πώς αμάρτησε, αλλά, αφού ήρθε, τον έσωσε. «ούτε σύμφωνα με τις ανομίες» Διότι, ούτε όταν ο άνθρωπος απέρριψε τον φυσικό νόμο και υποδουλώθηκε παράνομα στα είδωλα, του ανταπέδωσε τα ίσα, αλλά τον αναζήτησε και τον ελέησε. «διότι όσο είναι το ύψος» Εννοεί το απέραντο της φιλανθρωπίας Του· διότι, όπως είναι ανέφικτο στον άνθρωπο να μετρήσει το ύψος του ουρανού, έτσι είναι αδύνατον ο νους του ανθρώπου να κατανοήσει το μέγεθος της φιλανθρωπίας του Θεού, την οποία έδειξε προς τον άνθρωπο. «εδραίωσε» Διότι τόσο πολύ ενίσχυσε ο Θεός την αγάπη προς τον άνθρωπο, ώστε έδωσε τον αγαπημένο Του Υιό να πεθάνει για χάρη του, καθώς είναι γραμμένο. «όσο απέχουν» Διότι τόσο πολύ απομάκρυνε ο Θεός την ασέβεια από τον άνθρωπο. «απομάκρυνε» Από τότε που τον εξέλεξε μέσω του βαπτίσματος. «και καθώς» Διότι, όπως ένας πατέρας σπλαχνίζεται τα παιδιά του, έτσι σπλαχνίστηκε ο Θεός τον άνθρωπο. «ελέησε» Διότι, αν και ήταν Θεός, κένωσε τον εαυτό Του, παίρνοντας μορφή δούλου, για να σώσει τον άνθρωπο. «διότι Αυτός» Διότι θυμήθηκε ο Θεός, ότι παίρνοντας χώμα από τη γη έπλασε τον άνθρωπο, και τον συμπόνεσε, και ερχόμενος τον ανέπλασε, δίνοντάς του αιώνια παρηγοριά. «άνθρωπος» Διότι σήμερα υπάρχει, αύριο δεν υπάρχει· διότι ο άνθρωπος φθείρεται σαν το χορτάρι. Γι' αυτό, αφού τον σπλαχνίστηκε, του έδωσε τη χάρη, ώστε να ζει αιώνια.

«Ωσεί άνθος»: Διότι ο ψυχικός άνθρωπος μαραίνεται και πέφτει σαν το άνθος, ενώ ο πνευματικός παραμένει στο διηνεκές διά της χάριτος. «Ότι πνεύμα»: Διότι, μετά τον χωρισμό της ψυχής από το σώμα, ο άνθρωπος δεν υπάρχει πλέον, όμως η μνήμη των πιστών διαμένει. «Και ουκ επιγνώσεται»: Διότι ο άνθρωπος λησμονεί τα πάντα ομού, όταν η ψυχή χωρίζεται από το σώμα. «Το δε έλεος»: Διότι το έλεος του Θεού είναι συνεχές κυρίως για τους πιστούς και δεν εκλείπει ποτέ. «Και η δικαιοσύνη»: Διότι η γενεά των ευθέων θα ευλογηθεί· καθώς όσοι όντως φοβούνται τον Θεό μεταβιβάζουν τη διαθήκη στους υιούς τους, δηλαδή τον θεσμό του να δουλεύουν τον Κύριο. «Και μεμνημένοις»: Διότι όσοι έχουν πάντοτε τον φόβο του Θεού προ οφθαλμών, αυτοί φυλάσσουν τις εντολές του Θεού. «Κύριος»: Του ανθρώπου που ενδύθηκε· διότι τον συνήγειρε και τον συνεκάθισε στα επουράνια. «Και η βασιλεία»: Του Χριστού και Θεού· διότι αυτός είναι βασιλεύς πάντων των αιώνων. «Ευλογείτε»: Και οι ασώματοι άγγελοι στον ουρανό και όσοι επί της γης διήνυσαν βίο αγγελικό και ένδοξο. «Δυνατοί»: Διότι αμφότεροι εφαρμόζουν τον λόγο του Θεού με όλη την καρδιά και τη δύναμή τους. «Του ακούσαι»: Διότι ο Θεός ακούει τη φωνή τους όταν αυτοί υμνούν. «Ευλογείτε»: Προτρέπει τις επουράνιες δυνάμεις να ευλογούν τον Θεό για το παράδοξο μυστήριο.

Εύλογα, λέει, μας συμπεριφέρεται με καλοσύνη· διότι γνωρίζει την αδυναμία της φύσης μας ως πλασμάτων· πρώτον μεν, επειδή ο ίδιος μας έπλασε· έπειτα, επειδή σαρκώθηκε και έγινε άνθρωπος σαν κι εμάς. «Ο άνθρωπος είναι σαν το χορτάρι.» Με αυτά τα λόγια έδειξε ταυτόχρονα και το σαθρό και το πρόσκαιρο της φύσης μας. «Το δε έλεος του Κυρίου υπάρχει από τον αιώνα.» Και πολύ σωστά ο νόμος του Θεού ονομάστηκε διαθήκη, ώστε όσοι τον τηρούμε να ελπίζουμε ότι θα λάβουμε κληρονομιά από αυτήν. «Ο Κύριος ετοίμασε στον ουρανό.» Διότι βασιλεύει σε όλους, είτε ακούσια είτε εκούσια· αλλά μακάριος είναι εκείνος που υποτάσσεται με τη θέλησή του· διότι ως μισθό της εκούσιας δουλείας ένας τέτοιος άνθρωπος λαμβάνει το να συμβασιλεύσει με τον Δεσπότη. «Αινείτε τον Κύριο, όλα τα έργα.» Δηλαδή, με τις φυσικές τους κινήσεις. Εάν λοιπόν όλα τα έργα ευλογούν τον Θεό, πώς δεν πρέπει να το κάνουμε πολύ περισσότερο εμείς, που απολαύσαμε από αυτόν περισσότερες και μεγαλύτερες ευεργεσίες, και λάβαμε από αυτόν τον λόγο ως όργανο ευλογίας; «Σε κάθε τόπο της δεσποτείας του.» Είτε βρεθείς στην αγορά, είτε σε λουτρό, είτε σε φυλακή, είτε σε ανάκτορα, φέρνοντας στον νου σου ότι πατάς σε τόπο που ανήκει στη δεσποτεία του Θεού, μην παύσεις να ευλογείς τον Δημιουργό, ώστε κάθε χώρος να γίνει για εσένα εκκλησία του Θεού, σύναξη αγγέλων και γειτονία του ουρανού.

Ακόμη κι αν έχεις διάδημα στο κεφάλι σου και υψηλοφρονείς, θα μάθεις ότι «δεν σώζεται ο βασιλιάς εξαιτίας της πολλής του δύναμης, και ο γίγαντας δεν θα σωθεί από το πλήθος της ισχύος του»· και έτσι θα μπορέσεις να μετριάσεις το φρόνημά σου. Εάν είσαι πλούσιος και ένδοξος, θα ακούσεις πάλι τον Ψαλμωδό να λέει: «Αλίμονο σε εκείνους που στηρίζονται στη δύναμή τους και καυχώνται για το πλήθος του πλούτου τους»· και ότι «οι ημέρες του ανθρώπου είναι σαν το χορτάρι, σαν το άνθος του αγρού, έτσι θα ανθίσει»· και, «δεν θα κατέλθει μαζί του η δόξα του»· και έτσι δεν θα θεωρήσεις τίποτε από τα επίγεια ως σπουδαίο. Διότι, όταν το πιο λαμπρό από όλα, η δόξα και η εξουσία, είναι τόσο ευτελές, τι άλλο από τα επίγεια θα μπορούσε να είναι άξιο λόγου; Μήπως όμως περιήλθες σε αθυμία; Άκουσέ τον να λέει: «Γιατί είσαι περίλυπη, ψυχή μου, και γιατί με αναστατώνεις; Έλπισε στον Θεό, διότι θα Τον δοξολογήσω». Μήπως πάλι βλέπεις ανθρώπους να ευημερούν χωρίς να το αξίζουν; Πες: «Μη ζηλεύεις τους πονηρούς, διότι σαν το χορτάρι θα ξεραθούν, και σαν τα χλωρά χόρτα γρήγορα θα πέσουν».

Διότι αυτός γνωρίζει την πλάση μας. Ενθυμείται ότι είμαστε χώμα. Διότι ο Δημιουργός γνωρίζει την αδυναμία της φύσεώς μας· γνωρίζει και από πού πλαστήκαμε, και πού πάλι θα καταλήξουμε. Σαν σε ικεσία δε, προβάλλουν το πιο ευτελές από τα στοιχεία μας. Διότι δεν είμαστε εξ ολοκλήρου χώμα, αλλά έχουμε πλαστεί και κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν του Θεού. Το χώμα, επομένως, φανερώνει αξιολύπητα την αδυναμία. Ο άνθρωπος, η ημέρα του είναι σαν το χορτάρι· σαν το άνθος του αγρού, έτσι θα ανθίσει.

Διότι, εάν μεν είσαι δίκαιος και πάσχεις δεινά, θα ακούσεις ότι: «Ένεκά σου θανατωνόμαστε όλη την ημέρα· θεωρηθήκαμε ως πρόβατα σφαγής. Όλα αυτά ήλθαν σε εμάς, και δεν σε λησμονήσαμε». Εάν σε κυριεύσει έπαρση για τα κατορθώματά σου, σου λέγει: «Μην εισέλθεις σε κρίση με τον δούλο σου, διότι κανένας ζωντανός δεν θα δικαιωθεί ενώπιόν σου»· και αμέσως θα ταπεινωθείς. Εάν είσαι αμαρτωλός και έχεις απελπιστεί από τον εαυτό σου, θα ακούς συνεχώς να ψάλλεται: «Σήμερα, εάν ακούσετε τη φωνή του, μη σκληρύνετε τις καρδιές σας, όπως κατά τον παραπικρασμό»· και γρήγορα θα ανορθωθείς. Και αν ακόμη φέρεις διάδημα στο κεφάλι σου, θα μάθεις ότι: «Δεν σώζεται ο βασιλιάς χάρη στη μεγάλη του δύναμη, και ο γίγαντας δεν θα σωθεί με το πλήθος της ισχύος του»· και έτσι θα μπορέσεις να γίνεις μετριοπαθής. Εάν είσαι πλούσιος και επιφανής, πάλι θα ακούσεις: «Αλίμονο σε όσους έχουν πεποίθηση στη δύναμή τους και καυχώνται για το πλήθος του πλούτου τους!» και ότι: «Οι ημέρες του ανθρώπου είναι σαν το χορτάρι· σαν το άνθος του αγρού, έτσι θα ανθίσει»· και δεν θα θεωρήσεις τίποτα ως σπουδαίο από τα επίγεια. Διότι, όταν το πιο λαμπρό από όλα, η δόξα και η εξουσία, είναι τόσο ευτελές, τι άλλο από τα επίγεια θα ήταν άξιο λόγου; Αλλά μήπως περιέπεσες σε αθυμία;

ΤΙΤΛΟΣ Ιʹ. —Περί της ασταθούς και αβέβαιης κατάστασης των ανθρώπινων πραγμάτων· και με τι μοιάζει ο άνθρωπος και ο βίος του· και ότι τα παρόντα είναι μάταια και πιο αδύναμα από σκιά. «Προσήλυτοι και πάροικοι είστε ενώπιόν μου.» «Πάροικοι είμαστε ενώπιόν σου και προσωρινοί κάτοικοι, όπως όλοι οι πατέρες μας. Σαν σκιά είναι οι ημέρες μας πάνω στη γη.» «Γυμνός βγήκα από την κοιλιά της μητέρας μου, γυμνός και θα επιστρέψω εκεί. Ο βίος μου είναι πιο ελαφρύς και από τον λόγο.» «Σκιά είναι ο βίος μας πάνω στη γη.» «Ο θνητός που γεννιέται από γυναίκα είναι ολιγόβιος και γεμάτος οργή. Ή σαν το άνθος που αφού άνθισε έπεσε· χάθηκε σαν σκιά και δεν πρόκειται να σταθεί.» «Ο άνθρωπος είναι σήψη, και ο υιός του ανθρώπου σκουλήκι.» «Θεώρησα τον εαυτό μου χώμα και στάχτη.» «Εγώ είμαι σκουλήκι και όχι άνθρωπος.» «Ιδού, σαν σπιθαμές όρισες τις ημέρες μου. Πάροικος είμαι κοντά σου και παρεπίδημος.» «Θυμήσου ότι είμαστε χώμα.» «Θυμήθηκε ότι είναι σάρκα, πνοή που φεύγει και δεν επιστρέφει.» «Τα χρόνια μας τα περνούσαμε σαν ιστό αράχνης.» «Χάθηκαν σαν καπνός οι ημέρες μου.» «Οι ημέρες του ανθρώπου είναι σαν το χορτάρι.» «Ο άνθρωπος παρομοιάστηκε με ματαιότητα, οι ημέρες μου περνούν σαν σκιά.» «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης.» «

Νεκρώθηκα ως προς αυτόν τον ταλαίπωρο βίο, ο οποίος πηγαινοέρχεται σαν τον Εύριπο, χωρίς να προσφέρει τίποτα το βέβαιο, ούτε καν για μία ημέρα. Τέτοιος είναι ο βίος μας, αδελφοί· τέτοιο είναι το επίγειο παίγνιο, να ερχόμαστε στην ύπαρξη από την ανυπαρξία, και αφού υπάρξουμε, να διαλυόμαστε. Είμαστε ένα όνειρο άστατο, ένα φάσμα που δεν κρατιέται, πέταγμα πουλιού που περνά, πλοίο πάνω στη θάλασσα που δεν αφήνει ίχνος· σκόνη, ατμός, πρωινή δροσιά, άνθος που φυτρώνει στον καιρό του και στον καιρό του μαραίνεται· «Ο άνθρωπος, σαν το χορτάρι είναι οι ημέρες του, σαν το άνθος του αγρού, έτσι θα ανθίσει». Ορθά ο θείος Δαβίδ φιλοσόφησε περί της αδυναμίας μας και με εκείνα τα λόγια: «Την ολιγότητα των ημερών μου ανάγγειλέ μου»· και καθορίζει τις ανθρώπινες ημέρες στο μέτρο της παλάμης.

Πράγμα το οποίο αποδεικνύεται σαφέστερα στον επιτάφιο λόγο για τον αδελφό του Καισάριο, όπου λέγει τα εξής: «Τέτοιος είναι ο βίος μας, αδελφοί, εμάς που ζούμε πρόσκαιρα· τέτοιο είναι το επίγειο παιχνίδι· να ερχόμαστε στην ύπαρξη ενώ δεν υπάρχουμε, και αφού έρθουμε στην ύπαρξη να διαλυόμαστε. Είμαστε όνειρο που δεν στέκεται, κάποιο φάσμα που δεν κρατιέται, πέταγμα πουλιού που παρέρχεται, πλοίο στη θάλασσα που δεν αφήνει ίχνος, σκόνη, ατμός, πρωινή δροσιά, άνθος που στον καιρό του φυτρώνει και στον καιρό του μαραίνεται· του ανθρώπου οι ημέρες είναι σαν το χορτάρι, σαν το άνθος του αγρού, έτσι θα ανθίσει· ορθώς φιλοσόφησε ο θείος Δαβίδ περί της αδυναμίας μας». Αυτά, κατά τη δύναμή μου, είχα να πω σχετικά με εκείνα για τα οποία απορήσατε στους θειοτάτους λόγους του μεγάλου πατρός και διδασκάλου μας Γρηγορίου και με προστάξατε, μακαριώτατοι, να μιλήσω.

«Διότι όσο είναι το ύψος του ουρανού από τη γη, τόσο εδραίωσε ο Κύριος το έλεός του σε εκείνους που τον φοβούνται, και όσο απέχουν οι ανατολές από τις δυσμάς, τόσο απομάκρυνε από εμάς τις ανομίες μας», δηλαδή από εκείνους που έδρεψαν καρπούς άξιους της μετάνοιας, ενώ σε εκείνους που αμαρτάνουν αμετανόητα, ο φόρτος της αμαρτίας βρίσκεται πάνω στον τράχηλό τους, αντί να απομακρυνθεί. «Όπως σπλαχνίζεται ο πατέρας τους γιους του, έτσι σπλαχνίστηκε ο Κύριος εκείνους που τον φοβούνται· διότι αυτός γνώρισε την πλάση μας», δηλαδή, την προσποιητή και μη αληθινή μας πράξη ή τον λόγο ή τη σκέψη μας. «Θυμήθηκε ότι είμαστε χώμα». Ακόμη κι αν κάποιος είναι βασιλιάς και περίβλεπτος για τη δόξα του, θυμήσου, λέει, τη χωματένια ουσία του και ας έχει μετριοφροσύνη, διότι: «οι ημέρες του ανθρώπου είναι σαν το χορτάρι, και όπως το άνθος του αγρού, έτσι θα ανθίσει» για λίγο. «Διότι πέρασε πνοή μέσα του και δεν θα υπάρξει πια, και δεν θα γνωρίσει πλέον τον τόπο του». Όταν ο Δαβίδ τα έλεγε αυτά, δεν υπήρχε ακόμη ελπίδα ανάστασης, ούτε του είχαν αποκαλυφθεί τα σχετικά με αυτήν, γι' αυτό και λέει «διότι πέρασε πνεύμα», δηλαδή, εξήλθε η ψυχή του από το σώμα, «και δεν θα υπάρξει», δηλαδή, δεν θα ζήσει, «ούτε θα γνωρίσει πλέον τον τόπο του». Ο Χριστός όμως, έχοντας καταργήσει τον θάνατο και έχοντας χορηγήσει την ανάσταση, κάνει ώστε εκείνοι που πεθαίνουν εν Χριστώ να ζουν και να εξακολουθούν να «γνωρίζουν τον τόπο τους», και πολλοί από τους αγίους, εμφανιζόμενοι στον κόσμο, επιτελούν θαύματα εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών. «

μβ'. Παροιμία προς εκείνους που νομίζουν ότι τιμούν μεν τον Πατέρα, ενώ ατιμάζουν τον Υιό μη πιστεύοντας σε αυτόν. μγ'. Περί της ματαιότητας του βίου, και από όσα είπε σχετικά με αυτό ο Σολομών. μδ'. Περί αιφνίδιου θανάτου, και ότι «οι ημέρες του ανθρώπου είναι σαν το χορτάρι».

Διότι ορθώς είπε εκείνος που ανέφερε ότι: «Οι ημέρες του ανθρώπου είναι σαν το χορτάρι· σαν το άνθος του αγρού, έτσι θα ανθίσει». Και ορθώς πάλι και κάποιος άλλος, αδελφόθεος, συμφωνεί με αυτά λέγοντας ότι: «Κάθε σάρκα είναι χορτάρι, και κάθε δόξα ανθρώπου σαν το άνθος του χορταριού· ξεράθηκε το χορτάρι και το άνθος του έπεσε, και η ομορφιά του προσώπου του χάθηκε». Διότι ορθώς αυτοί οι θεόπνευστοι ρήτορες παρομοίασαν την ανθρώπινη ζωή με το χορτάρι και το άνθος του χορταριού· τώρα όμως η ζωή του ανθρώπου διαλύεται ευκολότερα και από το χορτάρι και από το άνθος. Διότι υπάρχει καιρός για να βλαστήσει το χορτάρι και καιρός για να μαραθεί, και καιρός για να ανθίσει και καιρός για να απανθίσει. Ο άνθρωπος όμως, επειδή πεθαίνει και ενώ περπατά και ενώ στέκεται και ενώ κάθεται, δεν θα έκανε λάθος κανείς αν έλεγε ότι διαλύεται και εξαφανίζεται από την παρούσα ζωή ευκολότερα και από το χορτάρι και από το άνθος.

Πώς, ενώ ο θεοπάτορας Δαβίδ λέει «οι ημέρες του ανθρώπου είναι σαν το χορτάρι» και τα εξής, ο γιος του Σολομών αποφαίνεται «μέγα πράγμα ο άνθρωπος και πολύτιμο ο ανήρ»; Ο θείος Δαβίδ, ο οποίος ως επί το πλείστον υποτιμά την ανθρώπινη φύση, και ο σοφός Σολομών, ο οποίος τη μεγαλύνει, δεν εισάγουν απόψεις αντίθετες μεταξύ τους· διότι δεν είναι μόνο αυτοί που διατυπώνουν τέτοιες κρίσεις για το ανθρώπινο γένος, αλλά σε πολλά σημεία της Θείας Γραφής θα βρεις από τη μία πλευρά να εξυψώνεται η φύση μας, και από την άλλη πάλι να ευτελίζεται και να υποβιβάζεται. Και όχι μόνο αυτό, αλλά και όσοι από τους δικούς μας ιερούς πατέρες μυήθηκαν από εκεί στην αληθινή σοφία, αν και αυτοί διατύπωσαν διαφορετικές απόψεις για το ανθρώπινο στοιχείο, με τη διαφορετικότητα των κρίσεών τους δεν φαίνεται να προκαλούν κάποια διχόνοια ή σύγκρουση ούτε με τον εαυτό τους ούτε μεταξύ τους, αλλά αντίθετα διαπιστώνεται ότι έχουν επιτύχει ομόνοια και συμφωνία. Το πώς όμως, παρότι διατυπώνουν διαφορετικές κρίσεις, δεν επακολουθεί καμία σύγκρουση ή εναντίωση ως προς την αλήθεια, είναι εύκολο να το κατανοήσει κανείς από τα ακόλουθα.

Μεγάλο λοιπόν είναι το έργο που πόθησες, κυρία, και από τα πλέον δυσκατόρθωτα, όχι μόνο εξαιτίας του υψηλού και ουράνιου χαρακτήρα αυτού του βίου (διότι η αποταγή δεν είναι τίποτε άλλο παρά υπόσχεση σταυρού και θανάτου για εκείνον που πραγματικά γίνεται μοναχός), αλλά και επειδή είσαι δεμένη με σύζυγο, από τον οποίο δεν μπορείς να χωριστείς τυχαία, προφανώς διότι ο Θεός σε έχει ενώσει μαζί του. Ποιος λοιπόν θα μπορούσε να σας χωρίσει, παρά προφανώς Εκείνος που σας ένωσε, εφόσον βιάζεσαι να προχωρήσεις σε μια ανώτερη πολιτεία; Πρέπει λοιπόν, σύμφωνα με τη διάταξη του Αγίου Βασιλείου, πρώτα να τακτοποιήσεις σωστά τις σχέσεις με τον σύζυγό σου. Τι σημαίνει αυτό; Να του φανερώσεις πλήρως τον λογισμό της επιθυμίας σου, να του υποδείξεις τη ματαιότητα και τον ονειρικό χαρακτήρα του κόσμου, ότι δηλαδή τίποτα δεν είναι μόνιμο σε αυτόν, αλλά όλα παρέρχονται σαν σκιές, είτε πρόκειται για κάτι χαρμόσυνο, είτε απολαυστικό, είτε βαθύπλουτο, είτε ηδονικό, είτε ακόμη και για την ίδια τη βασιλεία· διότι σαν το άνθος του αγρού, τα πάντα πετούν και χάνονται. Και όχι μόνο αυτό, αλλά και ότι αναπόφευκτη κρίση περιμένει εκείνους που έζησαν προσκολλημένοι στα υλικά στον παρόντα αιώνα και όχι σύμφωνα με τις εντολές του Χριστού· πράγμα το οποίο είναι κοπιαστικό να το κατορθώσει κανείς μέσα στον κοσμικό βίο.

Τόσα και ακόμη περισσότερα από αυτά είναι εκείνα που συγκλονίζουν την ψυχή σου, σφίγγουν την καρδιά σου, χύνουν τα θερμά σου δάκρυα, προκαλούν τους θρήνους σου και σε οδηγούν σε απόγνωση ακόμη και για την ίδια τη ζωή. Αλλά έλα, κυρία, έλα, παρηγορήσου (διότι είναι καιρός παρηγοριάς), άνοιξε τα αυτιά σου, ακούγοντας με προσοχή τις θείες φωνές. «Οι ημέρες του ανθρώπου είναι σαν το χορτάρι, σαν το άνθος του αγρού, έτσι θα ανθίσει». «Δεν υπάρχει άνθρωπος που θα ζήσει και δεν θα δει θάνατο». «Εάν πιστεύουμε ότι ο Ιησούς πέθανε και αναστήθηκε, έτσι και ο Θεός θα φέρει μαζί Του εκείνους που έχουν κοιμηθεί δια του Ιησού». Επομένως, δεν έχουμε χάσει οριστικά τον υιό, αλλά λίγο αργότερα, όταν θα ηχήσει η έσχατη σάλπιγγα, θα αναστηθεί σε προϋπάντηση του Κυρίου στον αέρα, και εκεί θα τον δούμε. Δέχθηκε καίριο πλήγμα εδώ, αλλά εκεί δεν θα δοκιμάσει αιώνια θλίψη, αφού έχει ενδυθεί τον Χριστό μέσω του βαπτίσματος, έχει διατηρήσει την ορθόδοξη πίστη και δεν πρόλαβε να χορτάσει τις επίγειες ηδονές, παρά μόνο να τις γευτεί με την άκρη του δακτύλου λόγω της νεότητάς του. Γι' αυτό πιστεύουμε ότι θα λάβει συγχώρηση και για όσα, ως άνθρωπος, παραμέλησε και έσφαλε, εξαιτίας αυτού του τόσο άωρου και άδικου θανάτου. Διότι πόσα δεινά θα έπρεπε να υποστεί, ω κυρία, εάν παρέμενε στη σάρκα;

Αυτά και άλλα παρόμοια με αυτά υπαγορεύει ο πόνος να θρηνήσουμε. Όμως, επειδή ο λόγος μας απευθύνεται σε γυναίκα, η οποία έχει από καιρό ανατραφεί με τα θεία και παρουσιάζει ολόκληρη τη ζωή της ως υπόθεση αρετής, όπως μαρτυρεί σχεδόν κάθε ακοή και όραση, δεν υπάρχει ανάγκη από πολλές υπενθυμίσεις, αφού διαθέτεις από τον εαυτό σου τα φάρμακα της παρηγοριάς. Πολλά ιερά βιβλία έχεις πάρει στα χέρια σου, πολλά πατερικά αναγνώσματα έχεις μελετήσει, αφιερώνοντας χρόνο νύχτα και μέρα στις προσευχές, παραμένοντας προσηλωμένη στις δεήσεις, στις ολονύκτιες ή τις νυκτερινές και τις ημερινές ψαλμωδίες και υμνωδίες. Από αυτές προέρχεται και η εγκράτεια και η σκληραγωγία του σώματος, η γενναιοδωρία προς τους ενδεείς, η φροντίδα προς τους ιερείς και τους μοναχούς, και ό,τι άλλο υμνείται και επαινείται με πολλούς τρόπους ευσέβειας. Επομένως, αφ' εαυτού σου και από μόνη σου μπορείς επαρκώς να ανακουφίσεις την ψυχή με τα πρέποντα λόγια, αλλά επιπλέον να στηρίξεις τη νύφη και την κόρη και ολόκληρη την αβραμιαία οικογένεια, ως κοινή διδασκάλισσα, ως υπόδειγμα αρετής, αφού από παλιά αποθησαύρισες τα θεία λόγια και έχεις την ικανότητα στον κατάλληλο καιρό να μοιράζεις το πνευματικό σιτηρέσιο στον καθένα. Θυμήσου, ω γενναία και θαυμαστή ανάμεσα στις γυναίκες, πως αυτό που συνέβη δεν είναι κάτι πρωτόγνωρο ούτε παράδοξο. Αναλογίσου εκείνους από τον Αδάμ μέχρι σήμερα, εμβάθυνε στα βαθιά κρίματα του Θεού και δες ότι ο άνθρωπος είναι σαν το χορτάρι· οι ημέρες του παρέρχονται σαν σκιές.

Ας αναλογιστούμε, αν νομίζετε, και τους εαυτούς μας. Μήπως σε λίγο δεν θα αναχωρήσουμε κι εμείς από τα εγκόσμια, και θα μνημονευόμαστε από άλλους, όπως ακριβώς τώρα εμείς θυμόμαστε αυτούς που προηγήθηκαν; Ναι, αδελφοί, έτσι οικονoμείται η ζωή μας, και είμαστε άνθρωποι θνητοί, που δεν γνωρίζουμε το αύριο. «Διότι ποια είναι η ζωή μας; Ένας ατμός, σύμφωνα με τα γραφόμενα, που φαίνεται για λίγο και έπειτα εξαφανίζεται»· ένα ανοιξιάτικο άνθος που ανθίζει το πρωί και αμέσως μαραίνεται· «οι ημέρες του ανθρώπου είναι σαν το χορτάρι, σαν το άνθος του αγρού, έτσι θα ανθίσει»· «ο άνθρωπος ομοιάζει με ματαιότητα, οι ημέρες του παρέρχονται σαν σκιά.» «Κάθε σάρκα είναι σαν το χόρτο, και κάθε δόξα ανθρώπου σαν το άνθος του χόρτου»· «Ανέτειλε ο ήλιος με τον καύσωνα και εξήρανε το χόρτο, και το άνθος του έπεσε, και η ωραιότητα της όψης του καταστράφηκε.» Έτσι θα μαρανθούμε κι εμείς, έτσι θα αναχωρήσουμε από τα εγκόσμια, όπως είπαν οι άγιοι. Διότι δικά τους είναι τα προαναφερθέντα παραδείγματα· αλλά μακάριος είναι αυτός που κατανοεί, μακάριος αυτός που εκζητά τον Θεό, μακάριος αυτός που βιάζει τον εαυτό του καθημερινά στους αγώνες της υποταγής, αυτός που δεν αντιλέγει, ο αγόγγυστος, ο υπάκουος, ο πρόθυμος στα έργα, ο ακούραστος στη διακονία, ο κατανυκτικός, ο μειλίχιος, ο ευπρόσιτος, ο προσηνής, αυτός που ετοιμάζεται για την έξοδό του.