Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 102:16

Ερώτημα κε΄. Άραγε επισκέπτονται τον επίγειο βίο οι ψυχές των ανθρώπων που έχουν προαπέλθει ή όχι; Απόκριση. Ουδαμώς. Διότι άκουσε τον προφήτη Δαβίδ που λέει για τους ανθρώπους που αποθνήσκουν: «Ο άνθρωπος, σαν το χορτάρι είναι οι ημέρες του, σαν το άνθος του αγρού, έτσι θα ανθίσει. Διότι πέρασε άνεμος από πάνω του και δεν θα υπάρχει πια, και δεν θα αναγνωρίσει πλέον τον τόπο του». Ως προς τις ψυχές όμως των αγίων, δεν πρέπει κανείς να αμφιβάλλει.

Επομένως, ακόμη και αν ο Θεός παιδαγωγεί με σύμμετρη δοκιμασία, εντούτοις ο ίδιος αναδεικνύεται χορηγός καρτερίας και υπομονής σε αυτούς που πάσχουν· διότι αυτό δηλώνει η λέξη υπόσταση. Αν πάλι κάποιος πει ότι μέσω της λέξης υπόστασης δηλώνεται και η ύπαρξη και η κατασκευή της φύσεως ή και η προσδοκία, ούτε αυτό είναι λάθος· διότι από τον Θεό ήρθαμε στην ύπαρξη, και αυτόν έχουμε προσδοκία και ελπίδα. <Από όλες τις ανομίες μου λύτρωσέ με.> (B f. 142, I f. 105 b) Εσύ μου έχεις χαρίσει το να μπορώ να υπομένω, το να μην πω ούτε να κάνω τίποτα εξαιτίας ανθρώπινης αδυναμίας· και εσύ, αφού με παιδαγώγησες, με έκανες να τα υποστώ αυτά και να μπορώ να τα αντέξω. Η δε σύνταξη του προκείμενου ρητού είναι η εξής: Από όλες τις ανομίες μου λύτρωσέ με, διότι εσύ με εποίησες, δηλαδή με έπλασας, και ως δημιουργός γνωρίζεις την αδυναμία που ενυπάρχει στην ανθρώπινη φύση. Είναι δε γραμμένο και αλλού, ότι «Φθαρτό σώμα βαραίνει την ψυχή, και το γεώδες σκήνος πιέζει τον γεμάτο φροντίδες νου.» Θα βρούμε επίσης και τον πολυπαθή Ιώβ να χρησιμοποιεί τέτοια λόγια: «Θυμήσου, λέει, ότι από χώμα με έπλασας.» Και πάλι: «Ή μήπως δεν με άρμεξες σαν γάλα και δεν με έπηξες σαν τυρί, με δέρμα και σάρκα με έντυσες, και με οστά και νεύρα με έπλεξες;» Και πάλι ο ίδιος ο Δαβίδ: «Θυμήσου ότι είμαστε χώμα· του ανθρώπου οι ημέρες είναι σαν το χορτάρι· σαν το άνθος του αγρού, έτσι θα ανθίσει· διότι πνεύμα (άνεμος) πέρασε από μέσα του και δεν θα υπάρχει πια.»

Απ. Σε καμία περίπτωση, είπε. Διότι αυτοί, επειδή δημιουργήθηκαν άπαξ με απλή φύση, μπορούν να βλέπουν απόλυτα όχι μόνο τα όσα βρίσκονται υπεράνω τόπου, αλλά και τα όσα βρίσκονται εντός τόπου. Επειδή είναι ίδιον της λεπτής φύσεως να μην είναι ορατή από εκείνους που βρίσκονται σε κατάσταση πυκνότητας της φύσεως, αλλά να βλέπει κάθε τέτοια φύση. Η ψυχή, όμως, όταν χωριστεί από το σώμα, δεν μπορεί πλέον να βλέπει όσα βρίσκονται εντός τόπου. Διότι, όπως λέγει, «πνεύμα διήλθε μέσα σε αυτό και δεν θα υπάρξει, και δεν θα επιγνώσει πλέον τον τόπο του». Επειδή ακριβώς καθίσταται εντός τόπου μέσω της συγκράσεως με το σώμα, υπάρχει απόλυτη ανάγκη, αφού χωριστεί από το σώμα, να μη βλέπει πλέον αυτά που έβλεπε μέσω του σώματος. Διότι ο μεν άνθρωπος έχει την ολοκληρία του μέσα στη σύγκραση, οι δε άγγελοι στην απλότητα της φύσεως.

μγ'. Όταν δεις σώματα που λάμπουν από την περιποίηση για να προκαλέσουν αισχρό έρωτα, μην τα θαυμάζεις, ούτε να σε εξαπατά το χρώμα του δέρματος που μετά από λίγο διαλύεται σε χώμα, αλλά ψάλλε μέσα σου με στεναγμό, λέγοντας: Θυμήσου, Κύριε, ότι είμαστε χώμα. Οι ημέρες του ανθρώπου είναι σαν το χορτάρι, σαν το άνθος του αγρού, έτσι θα ανθίσει· διότι πέρασε πνοή από μέσα του και δεν θα υπάρχει πια, και δεν θα αναγνωρίσει πλέον τον τόπο του. Το δε έλεος του Κυρίου παραμένει από τον αιώνα και έως τον αιώνα πάνω σε εκείνους που τον φοβούνται.

Η Γραφή κάνει λόγο για πάρα πολλά πνεύματα: «αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του φλόγα πυρός» και «όλα τα πνεύματα αινείτε τον Κύριο». Ως χάρισμα δε δίδεται στους άξιους η «διάκριση των πνευμάτων». Διότι άλλα μεν είναι επουράνια, τα οποία «χαίρονται με την αλήθεια», άλλα δε είναι επίγεια, επιρρεπή στην απάτη και την πλάνη, και άλλα υπόγεια, τέκνα της αβύσσου και του σκότους· διότι, όπως λέει το Ευαγγέλιο, «τον παρακαλούσαν να μην τους στείλει να πάνε στην άβυσσο»· και ομοίως, διέταζε τα πνεύματα και εξέβαλε τα πνεύματα με τον λόγο του και «δεν τα άφηνε να μιλούν». Γίνεται επίσης λόγος για «πνεύμα κρίσεως και πνεύμα καύσεως», λέγεται και πνεύμα του κόσμου («εμείς όμως δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου», λέει) και πνεύμα ανθρώπου: «διότι ποιος από τους ανθρώπους γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνον το πνεύμα του ανθρώπου;» και «πνεύμα που φεύγει και δεν επιστρέφει»· «διότι πέρασε πνεύμα (άνεμος) μέσα από αυτό και δεν θα υπάρχει πλέον» και «θα αφαιρέσεις το πνεύμα τους και θα εκλείψουν», καθώς και πνεύμα προφητών: «και τα πνεύματα των προφητών», λέει, «υποτάσσονται στους προφήτες» και «ιδού, ένα ψευδές πνεύμα στάθηκε ενώπιον του Κυρίου και του είπε: με τι θα απατήσεις τον Αχαάβ;»

Και άλλα μεν χαρίζονται σε όλους, ενώ άλλα λαμβάνουν χαρίσματα· και για να μιλήσουμε γενικά, άλλα μεν εξυμνούν την αγιότητα στους ουρανούς των ουρανών και στους υπόλοιπους αόρατους τόπους, άλλα δε, ενώ εξυμνούνται, παρέχουν επαξίως τα δώρα στους αξίους. 9. Η δε Γραφή αναφέρει πάρα πολλά πνεύματα· «αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα, και τους λειτουργούς του φλόγα πυρός», και «όλα τα πνεύματα αινείτε τον Κύριο». Δίδεται δε στους αξίους το χάρισμα της «διακρίσεως των πνευμάτων». Διότι άλλα μεν είναι επουράνια, τα οποία «χαίρουν με την αλήθεια», άλλα δε επίγεια, επιρρεπή στην απάτη και την πλάνη, και άλλα υπόγεια, τέκνα της αβύσσου και του σκότους. «Τον παρακαλούσαν», αναφέρει το Ευαγγέλιο, «να μην τους επιτάξει να απελθουν στην άβυσσο»· ωσαύτως δε και στα πνεύματα έδινε προσταγές. Και τα πνεύματα τα εξέδιωκε με τον λόγο του και «δεν τα άφηνε να μιλούν». Γίνεται δε λόγος για «πνεύμα κρίσεως και πνεύμα καύσεως», γίνεται λόγος και για πνεύμα του κόσμου· «εμείς δε δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου», λέει, όπως και για πνεύμα ανθρώπου· «διότι ποιος από τους ανθρώπους γνωρίζει τα του ανθρώπου, ειμή το πνεύμα του ανθρώπου;» Και «πνεύμα το οποίο πορεύεται και δεν επιστρέφει»· «διότι πνεύμα διήλθε μέσα του, και δεν θα υπάρχει πλέον», και «θα αφαιρέσεις το πνεύμα τους, και θα εκλείψουν», και «τα πνεύματα των προφητών υποτάσσονται στους προφήτες». Και «ιδού, στάθηκε ένα ψευδές πνεύμα ενώπιον του Κυρίου και του είπε: με τι θα εξαπατήσεις τον Αχαάβ; Και θα γίνω, λέει, πνεύμα ψευδές στο στόμα των προφητών».

Διότι πνεύμα διήλθε μέσα του, και δεν θα υπάρχει πλέον, και δεν θα αναγνωρίσει πια τον τόπο του. Όπως ακριβώς μάς μετέφερε από το σκοτάδι της άγνοιας των αμαρτιών στο φως της δικής του γνώσης· και αυτά τα έπραξε ως αγαθός πατέρας που σπλαχνίζεται τους παραφρονούντες γιους του, επιδεικνύοντας μεγαλύτερο οίκτο σε τέκνα που βρίσκονται σε κακή κατάσταση· με τον ίδιο τρόπο και αυτός μας οικτίρησε, καθιστώντας μας από άθεους και χωρίς φόβο Θεού, ευσεβείς και ανθρώπους που τον φοβούνται.

«Ωσεί άνθος»: Διότι ο ψυχικός άνθρωπος μαραίνεται και πέφτει σαν το άνθος, ενώ ο πνευματικός παραμένει στο διηνεκές διά της χάριτος. «Ότι πνεύμα»: Διότι, μετά τον χωρισμό της ψυχής από το σώμα, ο άνθρωπος δεν υπάρχει πλέον, όμως η μνήμη των πιστών διαμένει. «Και ουκ επιγνώσεται»: Διότι ο άνθρωπος λησμονεί τα πάντα ομού, όταν η ψυχή χωρίζεται από το σώμα. «Το δε έλεος»: Διότι το έλεος του Θεού είναι συνεχές κυρίως για τους πιστούς και δεν εκλείπει ποτέ. «Και η δικαιοσύνη»: Διότι η γενεά των ευθέων θα ευλογηθεί· καθώς όσοι όντως φοβούνται τον Θεό μεταβιβάζουν τη διαθήκη στους υιούς τους, δηλαδή τον θεσμό του να δουλεύουν τον Κύριο. «Και μεμνημένοις»: Διότι όσοι έχουν πάντοτε τον φόβο του Θεού προ οφθαλμών, αυτοί φυλάσσουν τις εντολές του Θεού. «Κύριος»: Του ανθρώπου που ενδύθηκε· διότι τον συνήγειρε και τον συνεκάθισε στα επουράνια. «Και η βασιλεία»: Του Χριστού και Θεού· διότι αυτός είναι βασιλεύς πάντων των αιώνων. «Ευλογείτε»: Και οι ασώματοι άγγελοι στον ουρανό και όσοι επί της γης διήνυσαν βίο αγγελικό και ένδοξο. «Δυνατοί»: Διότι αμφότεροι εφαρμόζουν τον λόγο του Θεού με όλη την καρδιά και τη δύναμή τους. «Του ακούσαι»: Διότι ο Θεός ακούει τη φωνή τους όταν αυτοί υμνούν. «Ευλογείτε»: Προτρέπει τις επουράνιες δυνάμεις να ευλογούν τον Θεό για το παράδοξο μυστήριο.

«Διότι διήλθε πνεύμα μέσα του, και δεν θα υπάρχει πλέον, και δεν θα αναγνωρίσει πια τον τόπο του.» Σε τίποτα δεν διαφέρουμε από το χόρτο και το άνθος, το οποίο την άνοιξη μεν θάλλει, μετά από λίγο όμως μαραίνεται και φθείρεται· διότι και πάλι ο λόγος αναφέρεται στον εξωτερικό άνθρωπο. Διότι, όσον αφορά την υλική ζωή, σύμφωνα με την οποία είμαστε χώμα, παρατείνοντας τον παρόντα χρόνο για μερικές ημέρες, παραβαλλόμαστε με χόρτο που ξηραίνεται. Επειδή και σύμφωνα με τον Ησαΐα, «Κάθε σάρκα είναι χόρτο, και κάθε δόξα ανθρώπου σαν άνθος χόρτου». Ανέτειλε ο ήλιος και εξήρανε το χόρτο, και το άνθος του έπεσε· μέσα από αυτά παρουσιάζει τις φαινομενικές ευημερίες των ανθρώπων, τον πλούτο, τη δόξα, τα αξιώματα, τα οποία μαραίνονται όπως ακριβώς το χόρτο.

Ο δε Σύμμαχος απέδωσε το χωρίο ως εξής: «Επειδή πνεύμα διέρχεται μέσα του, και έπειτα δεν υπάρχει». Με τη λέξη πνεύμα εννοεί την ψυχή, με την παρουσία της οποίας το σώμα και ζει και ενεργεί· όταν όμως αυτή αναχωρήσει, το σώμα σβήνει και φθείρεται, ώστε να μην αναγνωρίζονται πλέον τα προηγούμενα χαρακτηριστικά του, και να μη γνωρίζει κανείς ότι αυτό το σώμα ανήκει στον τάδε, και εκείνο στον δείνα.

«Διότι όσο είναι το ύψος του ουρανού από τη γη, τόσο εδραίωσε ο Κύριος το έλεός του σε εκείνους που τον φοβούνται, και όσο απέχουν οι ανατολές από τις δυσμάς, τόσο απομάκρυνε από εμάς τις ανομίες μας», δηλαδή από εκείνους που έδρεψαν καρπούς άξιους της μετάνοιας, ενώ σε εκείνους που αμαρτάνουν αμετανόητα, ο φόρτος της αμαρτίας βρίσκεται πάνω στον τράχηλό τους, αντί να απομακρυνθεί. «Όπως σπλαχνίζεται ο πατέρας τους γιους του, έτσι σπλαχνίστηκε ο Κύριος εκείνους που τον φοβούνται· διότι αυτός γνώρισε την πλάση μας», δηλαδή, την προσποιητή και μη αληθινή μας πράξη ή τον λόγο ή τη σκέψη μας. «Θυμήθηκε ότι είμαστε χώμα». Ακόμη κι αν κάποιος είναι βασιλιάς και περίβλεπτος για τη δόξα του, θυμήσου, λέει, τη χωματένια ουσία του και ας έχει μετριοφροσύνη, διότι: «οι ημέρες του ανθρώπου είναι σαν το χορτάρι, και όπως το άνθος του αγρού, έτσι θα ανθίσει» για λίγο. «Διότι πέρασε πνοή μέσα του και δεν θα υπάρξει πια, και δεν θα γνωρίσει πλέον τον τόπο του». Όταν ο Δαβίδ τα έλεγε αυτά, δεν υπήρχε ακόμη ελπίδα ανάστασης, ούτε του είχαν αποκαλυφθεί τα σχετικά με αυτήν, γι' αυτό και λέει «διότι πέρασε πνεύμα», δηλαδή, εξήλθε η ψυχή του από το σώμα, «και δεν θα υπάρξει», δηλαδή, δεν θα ζήσει, «ούτε θα γνωρίσει πλέον τον τόπο του». Ο Χριστός όμως, έχοντας καταργήσει τον θάνατο και έχοντας χορηγήσει την ανάσταση, κάνει ώστε εκείνοι που πεθαίνουν εν Χριστώ να ζουν και να εξακολουθούν να «γνωρίζουν τον τόπο τους», και πολλοί από τους αγίους, εμφανιζόμενοι στον κόσμο, επιτελούν θαύματα εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών. «

Δεύτερον, διερωτάται γιατί, ενώ ο Υιός και το Πνεύμα προέρχονται ισότιμα από τον Πατέρα, ο μεν ονομάζεται Υιός, το δε Πνεύμα, και δεν διατηρούν και τα δύο την ονομασία της υιότητας, όπως ούτε και τη σχέση. Και αφού εξέφρασε αυτή την απορία, προβάλλει τη λύση, πως εφόσον άπαξ η θεολογία κατέγραψε, βάσει των όσων είναι σε εμάς γνώριμα, το γνήσιο και ισότιμο της θείας φύσεως μέσα στην Τριάδα διά του Πατρός, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, απέδωσε το άρρητο και ακατονόμαστο όνομα της θεότητας με προσωνυμίες συνηθισμένες και οικείες σε εμάς. Και επειδή είναι συνηθισμένο και πρόσφορο να κάνουμε λόγο για γέννηση προκειμένου για τους δικούς μας υιούς, ενώ για το πνεύμα να μιλάμε για εκπόρευση («Επειδή πνεύμα», λέει, «που πορεύεται και δεν επιστρέφει», και «θα εξέλθει το πνεύμα του», και «διότι πνεύμα διήλθε μέσα του και δεν θα υπάρξει πλέον»), εφόσον λοιπόν στο ανθρώπινο γένος στον μεν υιό εφαρμόζουμε τη γέννηση, στο δε πνεύμα την εκπόρευση, αναλόγως και προκειμένου για την άρρητη και υπερφυή φύση διδασκόμαστε ότι ο μεν Υιός γεννάται, ενώ για το Πνεύμα μυηθήκαμε στο ότι εκπορεύεται θεοπρεπώς.