Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 102:20

Ευλογείτε τον Κύριο, όλοι οι άγγελοί του. Διδάσκει τον λαό που προσέρχεται στην πίστη ότι εκείνος που επιδίδεται στην υμνωδία θα έχει το ίδιο αξίωμα με τους αγγέλους. Διότι, εάν αυτή είναι η δική τους λειτουργία, το να αινούν και να δοξάζουν τον Θεό, και αυτό ακριβώς προστάζεται να κάνει η ψυχή, με το να υμνεί δηλαδή πάντοτε και να δοξολογεί, είναι φανερό ότι θα τύχει της ίδιας αξίας. Διότι, εκείνοι που έχουν το ίδιο έργο, έχουν και το ίδιο αξίωμα.

Έπειτα προστάζει αυτούς που κατέχουν τα σκήπτρα, λέγοντας: «Ευλογείτε τον Κύριο, όλοι οι άγγελοί του, οι δυνατοί σε ισχύ, που εκτελείτε τον λόγο του, για να υπακούσετε στη φωνή των λόγων του. Ευλογείτε τον Κύριο, όλες οι δυνάμεις του, οι λειτουργοί του, που κάνετε το θέλημά του. Ευλογείτε τον Κύριο, όλα τα έργα του.» Ιδού, λοιπόν, και σε αυτό λέει ότι ο θείος θρόνος έχει ετοιμαστεί στον ουρανό· και ότι πρέπει όλοι ακατάπαυστα να δοξολογούν, αναφέροντάς μας αγγέλους και λειτουργούς και δυνάμεις· και προσθέτοντας σε όλα αυτά το, «Ευλογείτε τον Κύριο, όλα τα έργα του.» Είναι επομένως δείγμα αμάθειας, ή μάλλον γεμάτο από την έσχατη ασέβεια, το να συγκαταλέγεται ο Ποιητής στα ίδια του τα δημιουργήματα, και να περιορίζεται ο Δεσπότης των όλων στα μέτρα των δούλων. Διότι το να ανυψώνει κανείς το δημιούργημα στη δόξα του δημιουργού, δεν είναι τίποτε άλλο, παρά το να υποβιβάζει τον δημιουργό στην τάξη των δημιουργημάτων. Διότι το ότι του είναι εντελώς αντίθετο με το θέλημά του και απεχθές το να συγκαταλέγεται με τα δημιουργήματά του, και ότι φοβερότατη τιμωρία επικρέμαται σε αυτούς που αποδίδουν τη θεία δόξα στα ακάθαρτα δαιμόνια, θα το κατανοήσεις πολύ καλά όταν μελετήσεις τα Μωσαϊκά συγγράμματα· διότι έχουν ως εξής: «Άκουε, Ισραήλ, ο Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος.» Και πάλι: «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις.»

Οι θείοι και μακάριοι άγγελοι του Θεού εκτελούν το θέλημα του Θεού, όπως έλεγε ο Δαβίδ ψάλλοντας: «Ευλογείτε τον Κύριο, όλοι οι άγγελοί του, οι δυνατοί σε ισχύ, που εκτελείτε τον λόγο του». Ουσιαστικά, λοιπόν, προσευχόμενος λες αυτό: Όπως γίνεται το θέλημά σου ανάμεσα στους αγγέλους, έτσι ας γίνει και πάνω στη γη σε εμένα, Δέσποτα.

«Ευλογείτε τον Κύριο, όλοι οι άγγελοί Του, δυνατοί στην ισχύ, που εκτελείτε τον λόγο Του, ώστε να ακούτε τη φωνή των λόγων Του». Προηγουμένως το θείο Πνεύμα καλούσε την ψυχή του ανθρώπου σε ευχαριστία και ευλογία του Θεού, λέγοντας: «Ευλόγει, ψυχή μου, τον Κύριο». Τώρα όμως, επειδή μνημόνευσε τον θρόνο του Θεού και τις ουράνιες διατριβές που ο Θεός ετοίμασε για τους αξίους, πολύ εύλογα παραγγέλλει στις ουράνιες δυνάμεις να συγχαίρουν για τη σωτηρία της ψυχής, σύμφωνα με τον σωτήριο λόγο, ο οποίος λέγει ότι θα υπάρχει χαρά στον ουρανό για έναν αμαρτωλό που μετανοεί. Αλλά οδηγεί μέχρι το τέλος και την ψυχή του ανθρώπου και τις ουράνιες δυνάμεις· διότι το ίδιο έργο της ευλογίας επιτάσσει και σε αυτήν και σε εκείνες. «Δυνατοί στην ισχύ, που εκτελείτε τον λόγο Του, ώστε να ακούτε τη φωνή των λόγων Του». Τα δικά σου, λέγει, ω ψυχή, είναι ασθενή για να υμνήσεις τον Θεό όπως Του αξίζει· όμως κάνε το αυτό κατά μέρος. Γνώριζε όμως ότι οι άγγελοί Του, επειδή είναι δυνατοί στην ισχύ, εκτελούν αδιαπτώτως τον λόγο Του και είναι άξιοι να ακούν τη φωνή Του και τους λόγους Του, Τον ευλογούν όπως πρέπει και όπως Του αξίζει.

«Ωσεί άνθος»: Διότι ο ψυχικός άνθρωπος μαραίνεται και πέφτει σαν το άνθος, ενώ ο πνευματικός παραμένει στο διηνεκές διά της χάριτος. «Ότι πνεύμα»: Διότι, μετά τον χωρισμό της ψυχής από το σώμα, ο άνθρωπος δεν υπάρχει πλέον, όμως η μνήμη των πιστών διαμένει. «Και ουκ επιγνώσεται»: Διότι ο άνθρωπος λησμονεί τα πάντα ομού, όταν η ψυχή χωρίζεται από το σώμα. «Το δε έλεος»: Διότι το έλεος του Θεού είναι συνεχές κυρίως για τους πιστούς και δεν εκλείπει ποτέ. «Και η δικαιοσύνη»: Διότι η γενεά των ευθέων θα ευλογηθεί· καθώς όσοι όντως φοβούνται τον Θεό μεταβιβάζουν τη διαθήκη στους υιούς τους, δηλαδή τον θεσμό του να δουλεύουν τον Κύριο. «Και μεμνημένοις»: Διότι όσοι έχουν πάντοτε τον φόβο του Θεού προ οφθαλμών, αυτοί φυλάσσουν τις εντολές του Θεού. «Κύριος»: Του ανθρώπου που ενδύθηκε· διότι τον συνήγειρε και τον συνεκάθισε στα επουράνια. «Και η βασιλεία»: Του Χριστού και Θεού· διότι αυτός είναι βασιλεύς πάντων των αιώνων. «Ευλογείτε»: Και οι ασώματοι άγγελοι στον ουρανό και όσοι επί της γης διήνυσαν βίο αγγελικό και ένδοξο. «Δυνατοί»: Διότι αμφότεροι εφαρμόζουν τον λόγο του Θεού με όλη την καρδιά και τη δύναμή τους. «Του ακούσαι»: Διότι ο Θεός ακούει τη φωνή τους όταν αυτοί υμνούν. «Ευλογείτε»: Προτρέπει τις επουράνιες δυνάμεις να ευλογούν τον Θεό για το παράδοξο μυστήριο.

Διότι το να σωθούμε εμείς, ενώ ζούμε μέσα σε τόση πονηρία, αποτελεί το μέγιστο σημάδι του ότι αγαπηθήκαμε υπερβολικά από Εκείνον που μας σώζει. Επειδή δεν μας έσωσε διαμέσου αγγέλων ή αρχαγγέλων, αλλά διαμέσου του ίδιου του Μονογενούς. Επομένως, και το ότι μας έσωσε, και το ότι έσωσε εμάς παρότι ήμασταν τέτοιοι, και το ότι το έπραξε αυτό διά του Μονογενούς, και μάλιστα όχι απλώς διά του Μονογενούς, αλλά διά του αίματός Του, πλέκει για εμάς μυριάδες στεφάνια καυχήσεως. Διότι τίποτα δεν μπορεί να συγκριθεί, ως προς τη δόξα και την παρρησία, με το να αγαπάται κανείς από τον Θεό και να αγαπά και ο ίδιος Εκείνον που τον αγαπά. Αυτό καθιστά τους αγγέλους λαμπρούς, αυτό καθιστά λαμπρές τις αρχές και τις δυνάμεις, αυτό είναι ανώτερο και από τη βασιλεία. Γι' αυτό και ο Παύλος το τοποθετούσε πριν από τη βασιλεία· γι' αυτό και εγώ μακαρίζω τις ασώματες δυνάμεις, επειδή και Τον αγαπούν και Τον υπακούουν στα πάντα. Εξαιτίας αυτού, άλλωστε, και ο προφήτης τους θαύμαζε, λέγοντας: «Δυνατοί σε ισχύ, που εκτελούν τον λόγο Του»· γι' αυτό και ο Ησαΐας ανυμνούσε τα Σεραφείμ, αναδεικνύοντας τη μεγάλη τους αρετή από το γεγονός ότι στέκονται πλησίον εκείνης της δόξας, πράγμα το οποίο αποτελούσε σημάδι της μέγιστης αγάπης.

Εσύ όμως, αγαπητέ, όταν ακούς για τον Λόγο, μην ανεχθείς ποτέ αυτούς που λένε ότι είναι έργο, αλλά ούτε κι εκείνους που νομίζουν ότι είναι ένας απλός λόγος. Διότι πολλοί είναι οι λόγοι του Θεού, τους οποίους εκτελούν και οι άγγελοι, αλλά κανένας από εκείνους τους λόγους δεν είναι Θεός, παρά όλοι εκείνοι είναι προφητείες και προστάγματα (γιατί έτσι συνηθίζει η Γραφή να ονομάζει τους νόμους του Θεού, και τα επιτάγματα, και τις προφητείες· γι' αυτό και προσθέτει λέγοντας για τους αγγέλους: «Δυνατοί στην ισχύ, που εκτελούν τον λόγο του»)· αυτός όμως ο Λόγος είναι κάποια ενυπόστατη ουσία, η οποία προήλθε απαθώς από τον ίδιο τον Πατέρα. Διότι αυτό, όπως προείπα, το φανέρωσε μέσω της ονομασίας του Λόγου. Όπως λοιπόν το «Εν αρχή ην ο Λόγος» δηλώνει το αΐδιο, έτσι και το «Ούτος ην εν αρχή προς τον Θεόν» μας φανέρωσε το συναΐδιο.

Γι' αυτόν τον λόγο ανέμειξε τους κόπους με την αρετή, θέλοντας να μας εξοικειώσει με αυτήν. Γι' αυτό ακριβώς την μεν αρετή την θαυμάζουμε, έστω κι αν δεν καταφέρνουμε να την εφαρμόσουμε· ενώ την κακία την κατακρίνουμε, μολονότι είναι τόσο ευχάριστη. Αν όμως ρωτήσεις: «Γιατί δεν θαυμάζουμε όσους είναι εκ φύσεως καλοί περισσότερο από εκείνους που είναι τέτοιοι από δική τους προαίρεση;», η απάντηση είναι επειδή είναι δίκαιο να προτιμάμε εκείνον που κοπιάζει από εκείνον που δεν κοπιάζει. Και για ποιον λόγο, λέει κάποιος, κοπιάζουμε τώρα; Επειδή την απουσία του κόπου δεν την διαχειρίστηκες με σύνεση· ή μάλλον, αν το εξετάσει κανείς με ακρίβεια, και ανεξάρτητα από αυτό, η αργία συνηθίζει να μας διαφθείρει και να προκαλεί μεγάλο κόπο. Και αν θέλεις, ας κλείσουμε κάπου έναν άνθρωπο, προσφέροντάς του μόνο τροφή και γεμίζοντας το στομάχι του, χωρίς να τον αφήνουμε ούτε να περπατάει ούτε να βγαίνει έξω για εργασία· αλλά ας απολαμβάνει το τραπέζι και το κρεβάτι, και ας ζει διαρκώς μέσα στην τρυφή. Τι θα μπορούσε να γίνει πιο άθλιο από αυτήν τη ζωή; Αλλά άλλο πράγμα είναι η εργασία, θα πει κάποιος, και άλλο ο κόπος. Όμως τότε υπήρχε η δυνατότητα να εργάζεται κανείς χωρίς κόπο. Και είναι δυνατόν, λέει, να συμβαίνει αυτό; Ναι, είναι δυνατόν· αυτό θέλησε και ο Θεός, αλλά εσύ δεν το ανέχτηκες. Γι' αυτό λοιπόν σε έβαλε να καλλιεργείς τον παράδεισο, ορίζοντας μεν την εργασία, χωρίς όμως να αναμείξει σε αυτήν τον κόπο. Διότι, αν ο άνθρωπος κοπίαζε εξ αρχής, ο Θεός δεν θα του το επέβαλλε αυτό ως επιτίμιο μετέπειτα. Επειδή είναι εφικτό και να εργάζεται κανείς και να μην ταλαιπωρείται, όπως ακριβώς οι άγγελοι. Και για το ότι εργάζονται, άκουσε τι λέει η Γραφή: «Δυνατοί στην ισχύ, που εκτελούν τον λόγο Του».

Αυτό, λοιπόν, που λέει είναι το εξής: Όπως ακριβώς εκεί όλα γίνονται ανεμπόδιστα, και οι άγγελοι δεν υπακούν σε κάποια πράγματα ενώ σε άλλα παρακούν, αλλά σε όλα υποτάσσονται και πείθονται· διότι, λέει, «είναι δυνατοί σε ισχύ, εκτελώντας τον λόγο του»· έτσι αξίωσε και εμάς τους ανθρώπους να μην κάνουμε το θέλημά σου κατά το ήμισυ, αλλά να τα εκπληρώνουμε όλα όπως ακριβώς εσύ θέλεις. Είδες πώς δίδαξε να είμαστε μετριόφρονες, κάνοντας φανερό ότι η αρετή δεν προέρχεται μόνο από τη δική μας προσπάθεια, αλλά και από την άνωθεν χάρη; Και πάλι, διέταξε να αναλαμβάνει ο καθένας από εμάς που προσεύχεται τη φροντίδα για όλη την οικουμένη. Διότι δεν είπε: «Γενηθήτω το θέλημά σου» σε εμένα ή σε εμάς, αλλά παντού στη γη, ώστε να καταλυθεί η πλάνη, να φυτευθεί η αλήθεια, να αποβληθεί κάθε κακία, να επανέλθει η αρετή, και στο εξής σε τίποτα να μη διαφέρει ο ουρανός από τη γη. Διότι, εάν γίνει αυτό, λέει, σε τίποτα δεν θα διαφέρουν τα κάτω από τα άνω, έστω κι αν απέχουν ως προς τη φύση τους, καθώς η γη θα αναδεικνύει πλέον άλλους αγγέλους. «Τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον». Τι σημαίνει «τον άρτον τον επιούσιον»;

Αλλά μήπως εκείνος επέδειξε πολλή παρρησία απέναντι στον Ηρώδη; Όμως τούτος αποστόμωσε όχι έναν και δύο και τρεις, αλλά μυρίους σαν εκείνον, ή μάλλον και πολύ χειρότερους από εκείνον τον τύραννο. Απομένει λοιπόν να τον εξετάσουμε συγκρίνοντάς τον με τους αγγέλους. Γι' αυτό, αφήνοντας τη γη, ας ανεβούμε στις αψίδες των ουρανών· αλλά ας μην κατακρίνει κανείς την τόλμη του λόγου. Διότι, εάν η Γραφή ονόμασε άγγελο και τον Ιωάννη και τους ιερείς, τι το θαυμαστό υπάρχει εάν παραβάλλουμε αυτόν που είναι ανώτερος από όλους με εκείνες τις ουράνιες δυνάμεις; Ποιο είναι λοιπόν το μεγαλείο εκείνων; Το ότι υπακούουν στον Θεό με κάθε ακρίβεια· πράγμα το οποίο και ο Δαβίδ έλεγε γεμάτος έκπληξη και θαυμασμό: «Δυνατοί στην ισχύ, που εκτελούν τον λόγο του». Διότι τίποτα δεν μπορεί να συγκριθεί με αυτό, έστω κι αν είναι άπειρες φορές ασώματοι· επειδή αυτό που κυρίως τους καθιστά μακάριους είναι το γεγονός ότι υπακούουν στα προστάγματα, ότι δεν παρακούουν σε τίποτα. Αυτό, λοιπόν, μπορεί κανείς να δει να τηρείται με ακρίβεια και από τον Παύλο· διότι όχι μόνο έκανε πράξη τον λόγο Του, αλλά και τα προστάγματά Του, και μάλιστα ξεπερνώντας τα προστάγματα, και δηλώνοντας αυτό ακριβώς, έλεγε: «Ποιος είναι λοιπόν ο μισθός μου; Ώστε, όταν κηρύττω, να προσφέρω χωρίς δαπάνη το Ευαγγέλιο του Χριστού;». Τι άλλο έλεγε ο προφήτης γεμάτος θαυμασμό γι' αυτούς; «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα», λέει, «και τους λειτουργούς του φλόγα πυρός».

Διότι αυτό σημαίνει το «Έκλιναν βασιλείες, έδωσε τη φωνή του ο Ύψιστος»· σαν να έλεγε κανείς, κυρίευσε τις πόλεις με μόνη τη φωνή. Βέβαια, η έκφραση είναι υλική και τα λεγόμενα διατυπώνονται με πιο ανθρώπινο τρόπο. Διότι ο Θεός δεν νικά με φωνή και κραυγή, αλλά μόνο με ένα νεύμα και με το θέλημά Του. Ωστόσο, για να ανυψώσει τον νου από τις πιο υλικές παραστάσεις, χρησιμοποίησε μια έκφραση ανώτερη από τις άλλες. Διότι, επειδή τον παρουσιάζει διαρκώς να εξοπλίζεται, θέλοντας να δείξει ότι όλα εκείνα έχουν ειπωθεί μεταφορικά, αλληγορικά και με συγκατάβαση (αφού ο Θεός δεν έχει ανάγκη από κανένα από αυτά), πρόσθεσε: «Έδωσε τη φωνή Του και σείστηκε η γη», δείχνοντας ότι δεν συγκλονίζει μόνο πόλεις, έθνη και χώρες, αλλά και αυτό το ίδιο το στοιχείο της φύσεως. Συνηθίζει, βέβαια, να ονομάζει «γη» και τα πλήθη των ανθρώπων, όπως όταν λέει: «Και όλη η γη είχε μία γλώσσα». Ο Κύριος των δυνάμεων είναι μαζί μας. Βοηθός μας είναι ο Θεός του Ιακώβ. Το δε εβραϊκό κείμενο, αντί του «των δυνάμεων», ανέφερε «Σαβαώθ». Πρόσεξε πώς ανάγει τον λόγο από τη γη στον ουρανό, στα άπειρα πλήθη των αγγέλων, στα έθνη των αρχαγγέλων, στις άνω δυνάμεις. Διότι, λέει, τι μου αναφέρεις στρατόπεδα, βαρβάρους και φθαρτούς ανθρώπους; Αναλογίσου την ισχύ Του από τη βασιλεία Του στους ουρανούς, από το πόσα στρατόπεδα αόρατων δυνάμεων έχει τεταγμένα υπό την εξουσία Του. Και πολύ ορθά τις ονόμασε «δυνάμεις», υποδεικνύοντας την ισχύ τους· πράγμα που λέει και αλλού: «Δυνατοί στην ισχύ, που εκτελούν τον λόγο Του».

Διότι εκεί βρίσκεται η δόξα του. Επειδή κατεξοχήν οι άγγελοι τον δοξάζουν, όχι μόνο εξαιτίας της δικής τους φύσεως, αλλά τον δοξάζουν και μέσα από την υπακοή των ανθρώπων τους οποίους διακονούν, εκπληρώνοντας με ακρίβεια τα θελήματα και τα προστάγματά του. Γι' αυτό λέγει: «Δυνατοί στην ισχύ, που εκτελούν τον λόγο του».

Και αλλού πάλι ο Ησαΐας: «Ας ραντίσουν οι νεφέλες δικαιοσύνη». Διότι, επειδή δεν επαρκούν από μόνοι τους για την ανύμνηση του Δεσπότη, περιέρχονται προς όλους για να τους καταστήσουν κοινωνούς της υμνωδίας. Και αυτό μάλιστα το πράττει συνεχώς, όπως όταν λέγει: «Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Και πάλι: «Δυνατοί στην ισχύ, που εκτελούν τον λόγο του».

Ευλογείτε τον Κύριο, όλοι οι άγγελοί του, οι δυνατοί σε ισχύ, που εκτελείτε τον λόγο του, στο άκουσμα της φωνής των λόγων του. δ'. Εύλογα προσκάλεσε τις αόρατες δυνάμεις σε κοινωνία της υμνωδίας. Διότι δεν επαρκεί η ανθρώπινη φύση για να υμνήσει επάξια τον ευεργέτη· ενώ οι ασώματες και άγιες φύσεις, έχοντας ζωή ελεύθερη από πάθη, είναι ικανές να εκπληρώνουν τα θεία προστάγματα. Εκφράζει όμως ο προφήτης και κάποιο άλλο νόημα. Η δική σου κατάσταση, λέει, ω ψυχή, είναι πολύ ασθενική για να υμνήσει επάξια τον Θεό· ωστόσο, ας το πράττει αυτό έστω και εν μέρει. Και να γνωρίζεις ότι οι άγγελοί του, οι οποίοι είναι δυνατοί σε ισχύ και εκτελούν αδιάπτωτα τον λόγο του, και είναι άξιοι να ακούν τη φωνή του και τους λόγους του, τον ευλογούν με τον πρέποντα τρόπο και επάξια. Εάν δε υπάρχουν και ανάμεσα στους ανθρώπους κάποιοι που ακολουθούν βίο ισάγγελο, σύμφωνα με εκείνον που είπε: «Όλα τα μπορώ μέσω του Χριστού που με ενδυναμώνει», ας τον ευλογούν και αυτοί· αλλά κανείς από όσους παραβαίνουν τον λόγο του και παρακούν τη φωνή του ας μην τολμά με προπέτεια να πράττει κάτι τέτοιο.

Προς αυτούς δικαίως θα έλεγε κάποιος, φροντίζοντας για αυτούς: «Ιατρέ, θεράπευσε τον εαυτό σου»· όσα προσφέρεις σε εμένα, απόκτησέ τα πρώτος εσύ. Διότι, ακόμη και αν συνέβη να ξεπέσω περισσότερο, εντούτοις και οι δύο βρισκόμαστε υπό το ίδιο κρίμα. Το ότι, βέβαια, τέτοιου είδους αντιλήψεις είναι ξένες προς το ευαγγελικό κήρυγμα, έχει αποδειχθεί επαρκώς και έχει ομολογηθεί με τη χάρη του Θεού. Ας δούμε λοιπόν τι μας έχει παραδώσει για αυτούς το Πνεύμα, το οποίο αναφέρεται και στον εκκλησιαστικό λόγο: «Ευλογείτε», λέει, «τον Κύριο, όλοι οι άγγελοί του, οι δυνατοί σε ισχύ που εκτελείτε τον λόγο του, για να ακούτε τη φωνή των λόγων του. Ευλογείτε τον Κύριο, όλες οι δυνάμεις του, οι λειτουργοί του που εκτελείτε το θέλημά του». Εάν, λοιπόν, είναι δυνατοί σε ισχύ για να κάνουν το θέλημά του, και με ισχυρή δύναμη μπορούν να ακούσουν τον λόγο του, πώς θα μπορούσε κάποιος να θεωρήσει ότι αυτοί βρίσκονται έξω από τη δική τους μακαριότητα; Εκτός και αν πει κανείς ότι [ο Θεός] δεν θέλει να τους δώσει εντολή, ώστε να επανέλθουν στην αρχική τέλεια μακαριότητα. Διότι, όταν λαμβάνουν εντολή, είναι δυνατοί σε ισχύ, σύμφωνα με τον προφήτη, να εκτελέσουν τον λόγο του και να ακούσουν τη φωνή των λόγων του. Διότι η μαρτυρία του Πνεύματος είναι αψευδής.

Εάν δε κάποιος νομίζει ότι εξαιτίας αυτού υστερούν στη μακαριότητα, επειδή δεν βλέπουν μόνο τον Θεό πάντοτε ενεργεία με απόλυτη καθαρότητα, αλλά έχουν και κάποιο άλλο έργο, είναι αξιοθρήνητος για τη μικροψυχία του, εάν θεωρεί τη μακαριότητα ως κάτι τόσο ευκολοχάστο και εντελώς περιορισμένο σε στενά όρια, ώστε να είναι πάντοτε προσηλωμένη σε μία μόνο ενέργεια και να μην μπορεί να στραφεί καθόλου έξω από αυτήν. Πώς θα μπορούσαν άλλωστε να αποβάλουν τη μακαριότητα εκείνοι που είναι εξ ολοκλήρου δεύτερα φώτα μέσω της μετοχής στο πρώτο φως, όπως ονομάζονται και πιστεύεται για αυτούς, και οι οποίοι ακούν τη φωνή των λόγων Του, εκτελούν το θέλημά Του, και ομοίως έχουν κάθε ενέργεια είτε προς τον Θεό είτε σύμφωνα με το θέλημα του Θεού; Με βάση τέτοιους συλλογισμούς, εύλογα λοιπόν είπαμε ότι και οι άγιοι έχουν ελλιπή εκείνη τη θεωρία και την απόλαυση και για την εξής αιτία: ότι στρέφονται προς τον σωματικό κόσμο και προνοούν για τους ομοφύλους μας και περνούν τον περισσότερο χρόνο όντας μαζί μας, θαυματουργώντας μέσω των ιερών λειψάνων τους και παριστάμενοι παντού σε όσους έχουν ανάγκη. Διότι δεν είναι δυνατόν αυτοί ταυτόχρονα και να επιτελούν τέτοιες ενέργειες και να συμπάσχουν με όσους τους επικαλούνται, και να απολαμβάνουν απολύτως καθαρά εκείνη τη θεωρία. Αλλά δεν θα θεωρήσουμε εξαιτίας αυτού ότι δυστυχούν, αφού και μια μικρή σταγόνα εκείνης της θείας χάριτος, μέσω της οποίας μπορούν να κάνουν τέτοια πράγματα, είναι αρκετή για την ύψιστη ευδαιμονία.

Αντί να μιλήσει για τα «αίτια της γενέσεως», μίλησε για τα «γεννητικά αίτια», ταυτίζοντας τη γένεση και τη γέννηση, καθώς και αυτό που γεννά με αυτό που παράγει. Είναι ωστόσο απολύτως σαφές ότι άλλο είναι η γέννηση και άλλο η γένεση, και άλλο το να γεννά κάτι και άλλο το να παράγει, όπως άλλωστε επισημάναμε εξαρχής στο σχόλιο για το έβδομο κεφάλαιο. Και αφενός, κανένα είδος δεν γεννά διαφορετικό είδος, παρά μόνο το κάθε ένα γεννά το ομοειδές του· αφετέρου, τίποτα απολύτως δεν παράγει, παρά μόνο Εκείνος που παράγει τα πάντα, που καλεί τα μη όντα ως όντα, που κατέχει συνολικά ολόκληρο το είναι και το παρέχει στα πάντα. Όσα δε βρίσκονται μετά από Αυτόν και Τον πλησιάζουν περισσότερο από τα άλλα, είναι δίκαιο να ονομάζονται όχι παραγωγικά αίτια, αλλά πνεύματα λειτουργικά και υπηρετικά, καθώς τα υψηλότερα συνεργούν στη σωτηρία των κατώτερων σύμφωνα με τη θεία προσταγή και βούληση. Για αυτά έχει ειπωθεί: «όλοι οι άγγελοί του, δυνατοί σε ισχύ, που εκτελούν τον λόγο του άμα τη ακοή της φωνής του λόγου του», και «όλες οι δυνάμεις του είναι λειτουργοί που εκτελούν το θέλημά του»· και προς τον Θεό λέγεται: «διότι τα σύμπαντα είναι δούλοι σου».

Ροβ΄. Κάθε νους είναι άμεσα υποστάτης όντων αιώνιων και αμετάβλητων ως προς την ουσία ... 150,15-21 Εφόσον έχει ανατραπεί η θέση ότι κάθε νους είναι ακίνητος, για τον λόγο αυτόν καταπίπτει και η παρούσα απόδειξη. Από εμάς, βεβαίως, έχει λεχθεί ότι οι θείοι νόες δεν είναι αφ' εαυτών ποιητές κανενός εκ των όντων· διότι ο Θεός είναι ο μόνος ποιητής των πάντων· αυτοί, αντίθετα, ως υπηρέτες και λειτουργοί, είναι εκτελεστές του θείου θελήματος, όπως έχει λεχθεί: «Ευλογείτε τον Κύριο όλοι οι άγγελοί του, δυνατοί σε ισχύ, που εκτελείτε τον λόγο του», και πάλι: «Ευλογείτε τον Κύριο όλες οι δυνάμεις του, οι λειτουργοί του που εκτελείτε το θέλημά του».

Εάν, λοιπόν, ο Θεός είναι ο Υπάρχων (ο «Ων»), διότι έχει συλλάβει και περιέχει μέσα Του ολόκληρο το είναι, ενώ το κακό και η αμαρτία είναι το «μη ον», διότι αυτή αποτελεί έκπτωση από το ον, άρα ο Υπάρχων δεν είναι το μη ον· και κατά συνέπεια δεν θα υπάρξει ως μη ον με την έννοια της εκπτώσεως από το ον. Διότι, από άλλη άποψη, ως προϋπάρχων και υπερυπάρχων και ως Αυτός που καλεί τα μη όντα ως όντα, θα μπορούσε να ονομαστεί και «μη ων» (καθώς υπερβαίνει το είναι)· επομένως, ούτε αμαρτωλός είναι, ούτε αναφέρεται από τον Απόστολο ότι τα ονόματα της αμαρτίας υπάρχουν ανάμεσα στους αμαρτωλούς, τα οποία [ονόματα], ακριβώς επειδή είναι μη όντα, δεν έχουν καν συμπεριληφθεί από αυτόν ώστε να συναριθμούνται μαζί με τα πάντα. Οι άγιοι Άγγελοι, λοιπόν, έχουν θεοειδές και το είναι και το δύνασθαι και το ενεργείν, σύμφωνα με τα οποία ονομάζονται Άγγελοι Κυρίου και δυνατοί σε ισχύ, οι οποίοι εκτελούν το θέλημά Του. Ώστε, και κατά τον λόγο της υπάρξεως (του είναι) βρίσκεται μέσα τους ο Θεός κατά μετοχήν, και κατά τον λόγο της δυνάμεως και κατά τον λόγο της ενέργειας, και με αυτόν τον τρόπο τα πάντα υπάρχουν σε Αυτόν, και η ουσία και η δύναμη και η ενέργεια, ήγουν η κάθαρση, ο φωτισμός και η τελείωση.

Μια δεύτερη αιτία της τόσο μεγάλης πρόνοιας για το ανθρώπινο γένος, θα μπορούσε να πει κανείς, είναι ότι ο Πλάστης από την αρχή δεν παρέσχε στην ανθρώπινη φύση αυτοτέλεια, όπως έπραξε με τους αγγέλους, αλλά ευδόκησε να επιτύχει αυτή το τέλειο με τη σταδιακή προκοπή· γι' αυτό και δίνει την τελειότητα ως έπαθλο της αρετής και ανταμοιβή για τις κακοπάθειες. Βεβαίως, έθεσε τον άνθρωπο στο μέσον μεταξύ θανάτου και αθανασίας, αναδεικνύοντάς τον κύριο της επιλογής προς καθένα από τα δύο. Οι άγγελοι, αντίθετα, και οτιδήποτε άλλο λογικό και ασώματο ον, από την ίδια τη δημιουργία τους έλαβαν ως κλήρο το τέλειο στη φύση τους. Γι' αυτό και ο Δαβίδ λέει: «Δυνατοί στην ισχύ που εκτελούν τον λόγο του», δηλαδή, επειδή δεν παρασύρονται ούτε εμποδίζονται από κανένα υλικό στοιχείο, όπως εμείς, εκπληρώνουν ταχύτατα και χωρίς καμία καθυστέρηση το πρόσταγμα. Ήταν, λοιπόν, έργο της άρρητης δικαιοκρισίας του Θεού, για μεν τους ατελείς, στον καιρό που Εκείνος έκρινε κατάλληλο, να αναπληρώσει ό,τι τους έλειπε, ενώ όσους εξαρχής δημιούργησε τέλειους, να μην τους αξιώσει της ίδιας πρόνοιας, αλλά οι μεν να αρκούνται σε όσα προκαταβολικά έλαβαν, ενώ για τους δε να κρίνει δίκαιο να αναπληρωθεί το υστέρημα εκείνων που στερήθηκαν. Αλλά και όσοι από τους αγγέλους έχουν εκπέσει, δεν κατέπεσαν από τη δική τους δόξα επειδή τους τράβηξε προς τα κάτω η ύλη, ούτε επειδή τους παρέσυρε η σάρκα, αλλά επειδή η προαίρεσή τους επέλεξε το φαύλο.

Διότι «φως αγαλλιάσεως και σωτηρίας υπάρχει στις αγγελικές σκηνές των δικαίων», και «με φωνή αγαλλιάσεως και δοξολογίας, με ήχους εκείνων που εορτάζουν, στον τόπο της θαυμαστής σκηνής, έως τον οίκο του Θεού, στον οποίο όλοι οι άγγελοι του Θεού, δυνατοί στην ισχύ, εκτελούν τον λόγο του, στον οποίο υπάρχει απλότητα ζωής, ειρηνική και χωρίς ταραχές, στον οποίο ο Θεός είναι μέγας και φοβερός σε όλους όσους τον περικυκλώνουν»· στον οποίο υπάρχει η κρυφιομυστική σιγή των επινίκιων ύμνων· στον οποίο υπάρχουν οι αόρατες θεοφώτιστες ελλάμψεις των άρρητων και διαπρύσιων υμνολογιών· στον οποίο η ανέσπερη φωτοχυσία καταυγάζει τα άυπνα μάτια των ασώματων δυνάμεων· σε αυτόν τον νοερό οίκο του Θεού υπάρχει η σύναξη εκείνων των αστέρων, των αγγελικών δηλαδή δυνάμεων, οι οποίες συνεργούν μαζί μας για τα ανώτερα, και αποστέλλονται πάντοτε από τον Θεό για να μας διακονήσουν, για χάρη εκείνων που πρόκειται να κληρονομήσουν τη σωτηρία.

Διότι, όπως ακριβώς δεν είναι δυνατόν να πει κανείς ότι υπήρξε ποτέ νους χωρίς λόγο, έτσι δεν είναι δυνατόν να νοηθεί ούτε ο Πατέρας και Θεός χωρίς τον Υιό. Και χρησιμοποίησε το άρθρο λέγοντας: «Ο Λόγος». Διότι υπάρχουν και πολλοί άλλοι λόγοι του Θεού, όπως για παράδειγμα, εννοώ, οι προφητείες και τα προστάγματα· σύμφωνα με αυτό που έχει λεχθεί για τους αγγέλους, ότι είναι ισχυροί στη δύναμη, εκτελώντας τον λόγο του, δηλαδή, τα προστάγματά του. Όμως ο κατεξοχήν Λόγος είναι κάποια ενυπόστατη ουσία. «Και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό». Και σε αυτό το σημείο αποδεικνύει σαφέστερα ότι ο Υιός είναι συναΐδιος με τον Πατέρα.