Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 102:21

Ευλογείτε τον Κύριο, όλες οι δυνάμεις του. Δεν καλούνται στον αίνο μόνο οι άγγελοι, αλλά και όποιο άλλο ουράνιο τάγμα υπάρχει, είτε θρόνοι, είτε αρχές, είτε εξουσίες, είτε κυριότητες. Όλα δε αυτά τα τάγματα μας τα υποδήλωσε με τη λέξη «δυνάμεις».

Και πάλι: «Αν και η αΐδια δύναμη και σοφία του, την οποία οι συλλογισμοί της αλήθειας αποφαίνονται ως άναρχη και αγέννητη, θα ήταν βεβαίως μία και η αυτή, πολλές είναι εκείνες που κτίστηκαν από αυτόν ξεχωριστά, των οποίων πρωτότοκος και μονογενής είναι ο Χριστός· όλες βεβαίως ομοίως εξαρτώνται από αυτόν που τις κατέχει και όλες δικαίως ονομάζονται δυνάμεις εκείνου που τις έκτισε και τις χρησιμοποιεί. Για παράδειγμα, ο μεν προφήτης αναφέρει ότι η ‹ακρίδα›, που αποστέλλεται από τον Θεό ως τιμωρία των ανθρωπίνων αμαρτημάτων, προσαγορεύεται από τον ίδιο τον Θεό όχι μόνο ‹δύναμη› του Θεού, αλλά και ‹μεγάλη›, ο δε μακάριος Δαβίδ σε πολλούς από τους ψαλμούς προτρέπει όχι μόνο τους αγγέλους, αλλά και τις ‹δυνάμεις› να αινέσουν τον Θεό· και προσκαλώντας τες όλες στον ύμνο, καταδεικνύει και το πλήθος τους, και δεν παραλείπει να τις ονομάζει ‹λειτουργούς του Θεού› και διδάσκει ότι ‹πράττουν το θέλημά του›».

Και προς τους ανθρώπους μεν λέει: «Ελάτε να προσκυνήσουμε και να πέσουμε με ευλάβεια μπροστά του και ας κλάψουμε ενώπιον του Κυρίου που μας δημιούργησε, διότι αυτός είναι ο Θεός μας και εμείς λαός της νομής του και πρόβατα της χειρός του.» Σχετικά δε με τους αγγέλους, και όσους έχουν την ανώτερη λειτουργία, λέει: «Ευλογείτε τον Κύριο όλοι οι άγγελοί του, οι λειτουργοί του που εκτελείτε το θέλημά του. Ευλογείτε τον Κύριο όλα τα έργα του.» Κατανοείς, λοιπόν, πώς, υποτάσσοντας τα σύμπαντα στον ζυγό της δουλείας, ονόμασε πρόβατα της χειρός του όσους βρίσκονται επί της γης, ενώ παρουσιάζει τους αγγέλους ως υμνωδούς και λειτουργούς; Β. Κατανοώ. Α. Παρατήρησε, λοιπόν, τον Υιό να αποκαλεί δικά του τα πρόβατα της χειρός του Θεού και Πατρός και να επιβάλλει σε εμάς τον ζυγό της δουλείας. Διότι είπε τα εξής: «Τα δικά μου πρόβατα ακούνε τη φωνή μου, και εγώ τα γνωρίζω, και με ακολουθούν· και εγώ τους δίνω ζωή αιώνια, και δεν πρόκειται να χαθούν εις τον αιώνα, και κανείς δεν θα τα αρπάξει από το χέρι μου.»

Αυτό ακριβώς, να γνωρίζεις καλά, φρονώ και για τα επίγεια. Β. Σωστά μίλησες. Πλην όμως, εάν στους λόγους μας ακολουθούσε και η σχετική με το κάθε θέμα απόδειξη, θα έπραττες άριστα. Α. Λοιπόν, ο μεν θεσπέσιος Υμνωδός λέει: «Ευλογείτε τον Κύριο, όλοι οι άγγελοί του, οι λειτουργοί του που κάνετε το θέλημά του», αποδίδοντας την αγία πληθύ των άνω δυνάμεων στην εξουσία του Πατέρα. Προμηνύοντας δε ότι ο Υιός θα έλθει ως κριτής στους έσχατους καιρούς, λέει ο ίδιος: «Διότι μέλλει ο Υιός του ανθρώπου να έλθει μέσα στη δόξα του Πατέρα του μαζί με τους αγίους αγγέλους του». Διότι θα έλθει, θα έλθει στους έσχατους καιρούς, για να αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του· πλην όμως λέμε ότι δεν θα καυχηθεί ούτε θα σεμνυνθεί με ξένους λειτουργούς, αλλά θα εξυπηρετείται από τις αγγελικές δορυφορίες ως πραγματικά δικές του. Β. Συμφωνώ. Α. Και ενώ πάλι ο θεσπέσιος Δαβίδ ψάλλει και λέει για τον Θεό και Πατέρα: «Ελάτε να προσκυνήσουμε και να προσπέσουμε σε αυτόν, και να κλάψουμε ενώπιον του Κυρίου που μας δημιούργησε, διότι αυτός είναι ο Θεός μας, και εμείς λαός της βοσκής του και πρόβατα του χεριού του», ο Υιός λέει ότι τα λογικά κοπάδια σε αυτόν τον κόσμο είναι δικά του, άλλοτε λέγοντας για εκείνους από τον Ισραήλ που έχουν πιστέψει: «Τα δικά μου πρόβατα ακούν τη φωνή μου», και άλλοτε πάλι για εκείνους που δεν έχουν ακόμη πιστέψει: «Και άλλα πρόβατα έχω, τα οποία δεν είναι από αυτή την αυλή».

Δηλαδή, ας γνωρίζουν ότι λέγοντας αυτό, σχεδόν κατηγορούν τον Θεό επειδή δεν ανατέλλει και δεν εμφανίζεται γρηγορότερα γι' αυτούς ο καιρός της τιμωρίας. Προς αυτούς αναφωνεί κάποιος από τους άγιους προφήτες: «Αλίμονο σε εκείνους που επιθυμούν την ημέρα του Κυρίου! Τι την θέλετε εσείς αυτή την ημέρα του Κυρίου; Αυτή είναι σκοτάδι και όχι φως, και γνόφος που δεν έχει λάμψη». Επομένως, οι άγιοι ζητούν να έρθει ο καιρός της τέλειας βασιλείας του Σωτήρα μας, επειδή ακριβώς έχουν κοπιάσει όπως πρέπει, και ζητούν τις αμοιβές για όσα ήδη έχουν κατορθώσει. Διότι έχουν το θάρρος ότι θα παραστούν λαμπροί ενώπιον του κριτή. <Γενηθήτω τὸ θέλημά σου, ὡς ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ τῆς γῆς.> (A f. 150 b) Και αυτό ταιριάζει σε αγίους και είναι γεμάτο από κάθε έπαινο. Διότι το να θέλει κανείς να επικρατεί στη γη το αγαθό θέλημα του Θεού, τι άλλο θα μπορούσε να είναι, παρά το να επιθυμεί να είναι όλοι εκτελεστές και γνώστες κάθε αρετής; Έτσι λέμε ότι διαπρέπουν στους ουρανούς και οι άγιοι άγγελοι. Διότι έχει γραφτεί γι' αυτούς: «Ευλογείτε τον Κύριο όλες οι δυνάμεις του, οι λειτουργοί του, που εκτελείτε τα θελήματά του». Επομένως, όσοι το λένε αυτό, παρακαλούν να δοθεί δύναμη στους ανθρώπους πάνω στη γη, ώστε να κάνουν το θέλημα του Θεού, και να μιμούνται την άνω και επουράνια πολιτεία, αυτήν ακριβώς που, όπως λέω, έχουν οι άγιοι άγγελοι· ώστε, όπως λέει ο Παύλος, ενώ περπατούν στη γη, να έχουν το πολίτευμά τους στον ουρανό.

Έπειτα προστάζει αυτούς που κατέχουν τα σκήπτρα, λέγοντας: «Ευλογείτε τον Κύριο, όλοι οι άγγελοί του, οι δυνατοί σε ισχύ, που εκτελείτε τον λόγο του, για να υπακούσετε στη φωνή των λόγων του. Ευλογείτε τον Κύριο, όλες οι δυνάμεις του, οι λειτουργοί του, που κάνετε το θέλημά του. Ευλογείτε τον Κύριο, όλα τα έργα του.» Ιδού, λοιπόν, και σε αυτό λέει ότι ο θείος θρόνος έχει ετοιμαστεί στον ουρανό· και ότι πρέπει όλοι ακατάπαυστα να δοξολογούν, αναφέροντάς μας αγγέλους και λειτουργούς και δυνάμεις· και προσθέτοντας σε όλα αυτά το, «Ευλογείτε τον Κύριο, όλα τα έργα του.» Είναι επομένως δείγμα αμάθειας, ή μάλλον γεμάτο από την έσχατη ασέβεια, το να συγκαταλέγεται ο Ποιητής στα ίδια του τα δημιουργήματα, και να περιορίζεται ο Δεσπότης των όλων στα μέτρα των δούλων. Διότι το να ανυψώνει κανείς το δημιούργημα στη δόξα του δημιουργού, δεν είναι τίποτε άλλο, παρά το να υποβιβάζει τον δημιουργό στην τάξη των δημιουργημάτων. Διότι το ότι του είναι εντελώς αντίθετο με το θέλημά του και απεχθές το να συγκαταλέγεται με τα δημιουργήματά του, και ότι φοβερότατη τιμωρία επικρέμαται σε αυτούς που αποδίδουν τη θεία δόξα στα ακάθαρτα δαιμόνια, θα το κατανοήσεις πολύ καλά όταν μελετήσεις τα Μωσαϊκά συγγράμματα· διότι έχουν ως εξής: «Άκουε, Ισραήλ, ο Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος.» Και πάλι: «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις.»

Θα υμνήσει, λοιπόν, και αυτό μαζί με τους αγίους αγγέλους τον ύψιστο Θεό. Διότι είναι γραμμένο: «Ευλογείτε τον Κύριο, όλοι οι άγγελοί του, οι λειτουργοί του, που εκτελείτε το θέλημά του». Διότι είναι απολύτως προφανές ότι εκείνο που ιερουργεί, ιερουργεί οπωσδήποτε σε κάποιον άλλον και όχι στον εαυτό του, δηλαδή ιερουργεί στον Θεό, τον υπερέχοντα. Επομένως, εάν πούμε ότι το Πνεύμα ιερουργεί, τότε οπωσδήποτε υποτάσσεται στη θεία φύση· και συγκαταλέγεται μάλλον στα δημιουργήματα, και θα προσκυνά μαζί με εμάς. Και πάντως δεν θα αγιάσει τον εαυτό του, επειδή βεβαίως αυτό που αγιάζεται, αγιάζεται πάντοτε από κάτι που είναι ανώτερο κατά τη φύση από το ίδιο. Θα αγιαστεί, επομένως, μαζί με εμάς. Πώς, λοιπόν, είναι δυνατόν αυτό που αγιάζεται να είναι ακόμη Θεός κατά φύσιν;

Απάντηση σε αυτό. Άραγε λοιπόν θα είναι επιτρεπτό και στους αγγέλους ή και σε άλλες λογικές δυνάμεις, για τις οποίες έχει ειπωθεί στους Ψαλμούς: «Ευλογείτε τον Κύριο, όλοι οι άγγελοί του, οι λειτουργοί του που κάνετε το θέλημά του», να χρησιμοποιούν τα λόγια του Σωτήρα, ώστε ο καθένας να πει: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε μένα» και «Όποιος είδε εμένα, είδε τον Πατέρα»; Καίτοι είναι σε όλους φανερό, ότι όλα όσα θέλει ο Θεός, αυτά οπωσδήποτε τα θέλουν και οι Άγγελοι, και οι Αρχάγγελοι, και οι Θρόνοι, και οι Κυριότητες, και οι Εξουσίες, και κανένα από αυτά δεν βρίσκεται να διαφωνεί με τη θεία βούληση. Διότι δεν θα μπορούσε να παραμείνει στη δική του τάξη, αν δεν είχε αυτόν τον σκοπό. Επειδή εκείνος που ζήτησε κάτι διαφορετικό από το θέλημα του Θεού, άκουσε: Τώρα όμως θα κατέβεις στον άδη, και στα θεμέλια της γης. Αν λοιπόν καθένα από αυτά που προαναφέρθηκαν θέλει όσα θέλει ο Θεός, και στέκεται σταθερό σε αυτό, και διασώζει τη δική του αρχή, και πουθενά δεν φαίνεται να έχει χρησιμοποιήσει τα λόγια του Υιού, τότε δεν είναι η συμφωνία της γνώμης, ούτε το να θέλουν τα ίδια πράγματα, που αποδεικνύει τον Υιό μέσα στον Πατέρα και τον Πατέρα πάλι μέσα στον Υιό, αλλά η απαράλλακτη ομοιότητα της ουσίας, και η ταυτότητα της κατά φύση ιδιότητας.

ΑΛΛΟ. Ως αντίρρηση εκ μέρους των αιρετικών. Δεν είναι, λένε, ο Χριστός η έμφυτη και ενυπάρχουσα στον Θεό δύναμη και σοφία, αλλά άλλη είναι εκείνη για την οποία μιλάει και ο Παύλος, δηλαδή η αΐδια δύναμη και θεότητά του· διαφορετικός από αυτήν είναι ο Χριστός, και υπάρχουν μαζί του και άλλες πολλές που ονομάζονται δυνάμεις και σοφίες. Και η μεν όντως έμφυτη και αληθινή δύναμη του Θεού είναι η δημιουργική των πάντων· ενώ οι άλλες έχουν δημιουργηθεί από αυτήν, έστω κι αν ο Χριστός υπάρχει ως μια εξαίρετη δύναμη του Θεού σε σύγκριση με τις άλλες, η οποία δημιουργήθηκε για αυτόν τον σκοπό, δηλαδή για να ενδυναμώσει όσα έχουν ανάγκη δυνάμεως, για να καταστήσει σοφά όσα χρειάζονται σοφία, για να δικαιώσει όσα δεν έχουν δικαιοσύνη. Είναι, λοιπόν, λένε, η μεν έμφυτη δύναμη του Θεού άναρχη και αγένητη, υπάρχουσα αιωνίως μέσα στον Πατέρα. Ο δε Χριστός δημιουργήθηκε για τις προαναφερθείσες αιτίες. Αν, όμως, κάποιοι νομίζουν ότι ο ίδιος ο Χριστός είναι η έμφυτη δύναμη του Θεού, επειδή έχει γραφτεί από τον Παύλο: «Ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού», τι άραγε θα πουν όταν ακούνε τον Θεό να λέει για την κάμπια: «Η δύναμή μου η μεγάλη;» Και τι θα κάνουν, όταν ο Ψαλμωδός υποδηλώνει πολλές δυνάμεις του Θεού, λέγοντας: «Ευλογείτε τον Κύριο, όλες οι δυνάμεις αυτού;»

Ευλογείτε τον Κύριο, όλες οι δυνάμεις του, οι λειτουργοί του, που εκτελείτε τα θελήματά του. Ο Δαβίδ, επειδή υπάρχουν και αντίπαλες δυνάμεις, εντελώς αναγκαία προσθέτει το: «οι λειτουργοί του, που εκτελείτε τα θελήματά του», δείχνοντας ποιες επιθυμεί και τι είδους δυνάμεις να ευλογούν τον Θεό· ότι δηλαδή δεν εννοεί όλες, ούτε τις εχθρικές, αλλά μόνο τις άξιες, αυτές που τον υπηρετούν ανήκοντας σε διάφορες τάξεις, δηλαδή αυτές που εκτελούν το θέλημά του. Διότι λειτουργοί του Θεού είναι οι δυνάμεις που τον υπηρετούν σε όσα επιθυμεί να πράξει μέσω αυτών για την ευεργεσία και την ωφέλεια των πάντων· γι' αυτό και ελέχθη για αυτές ότι εκτελούν τα θελήματά του. Ευλογείτε τον Κύριο, όλα τα έργα του, σε κάθε τόπο της δεσποτείας του. Ευλόγει, η ψυχή μου, τον Κύριο.

Ή ίσως, μέσω της χρήσης της λέξης «δύναμη» στον πληθυντικό, είναι δυνατόν να βρούμε κάποια ερμηνεία του νοήματος. Διότι τέτοια διαφορά εντοπίζουμε στην Αγία Γραφή σχετικά με τα ονόματα αυτά: όταν η «δύναμη» αναφέρεται στον ενικό αριθμό, ο νους ανάγεται προς το θείο μέσω αυτής της έκφρασης, ενώ όταν διατυπώνεται στον πληθυντικό, δηλώνει με τον λόγο την αγγελική φύση. Όπως, για παράδειγμα: «Χριστὸς Θεοῦ δύναμις καὶ Θεοῦ σοφία». Εδώ, με τον ενικό αριθμό κατέστησε γνωστό το θείο. Ενώ στο «Εὐλογεῖτε τὸν Κύριον, πᾶσαι αἱ δυνάμεις αὐτοῦ», ο πληθυντικός των «δυνάμεων» φανερώνει τη σημασία της νοητής φύσης των αγγέλων. Η λέξη πάλι «ισχύς», επειδή συμπαραλαμβάνεται μαζί με τη «δύναμη», προσδίδει επιτατική έμφαση στο νόημα, καθώς η Γραφή με την επανάληψη ισοδύναμων όρων καθιστά σαφέστερο αυτό που θέλει να εκφράσει, όπως στο «Κύριε, ἡ ἰσχύς μου, Κύριος στερέωμά μου». Διότι η σημασία καθεμιάς από αυτές τις λέξεις είναι η ίδια, αλλά η συνύπαρξη των ισοδύναμων όρων αποτελεί ένδειξη της επιτάσεως ως προς το νόημα.

Εάν, όμως, κάποιος ανατρέψει το επιχείρημα υποστηρίζοντας ότι ούτε τα Χερουβίμ μνημονεύθηκαν από τον Παύλο, αλλά ότι και αυτά παρασιωπήθηκαν μαζί με το Πνεύμα κατά την απαρίθμηση των δημιουργημάτων, και συμπεράνει από την παράλειψη της αναφοράς σε αυτά είτε ότι και αυτά είναι ανώτερα από την κτίση, είτε ότι ούτε για το Πνεύμα πρέπει να νομίζεται κάτι τέτοιο, ας αναλογιστεί το νόημα όσων απαριθμήθηκαν, και θα διαπιστώσει μέσα σε όσα ελέχθησαν ότι αυτό που φαίνεται να παραλείφθηκε, επειδή δεν αναφέρθηκε με το όνομά του, στην πραγματικότητα συμπεριλαμβάνεται· διότι εκείνος που μνημόνευσε τους «θρόνους» περιέγραψε τα Χερουβίμ με άλλο όνομα, μεταφράζοντας στα ελληνικά την ασάφεια της εβραϊκής γλώσσας με την πιο οικεία προσωνυμία. Επειδή, δηλαδή, άκουσε ότι ο Θεός κάθεται πάνω στα Χερουβίμ, ονόμασε αυτές τις δυνάμεις «θρόνους» εκείνου που κάθεται πάνω τους. Ομοίως δε και τα Σεραφίμ που αναφέρονται στον Ησαΐα, από τα οποία διακηρύχθηκε με σαφήνεια το μυστήριο της Τριάδος, όταν, καταπλησσόμενα από το κάλλος καθενός προσώπου εντός της Τριάδος, αναφώνησαν με θαυμασμό τη λέξη «Άγιος», περιλαμβάνονται στον κατάλογο όσων μνημονεύθηκαν, έχοντας λάβει την ονομασία των «δυνάμεων» τόσο από τον μέγα Παύλο όσο και, πριν από αυτόν, από τον προφήτη Δαβίδ. Διότι ο μεν λέει: «Ευλογείτε τον Κύριο, όλες οι δυνάμεις του, εσείς που πράττετε το θέλημά του», ο δε Ησαΐας, αντί να πει «ευλογείτε», κατέγραψε τα ίδια τα λόγια της ευλογίας: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ, πλήρης πάσα η γη της δόξης αυτού».

Το ότι δε αυτές οι δυνάμεις είναι λειτουργοί που εκτελούν το θέλημα του Θεού, μέσω της κάθαρσης των αμαρτιών η οποία γίνεται σύμφωνα με το βούλημα Εκείνου που τις απέστειλε, υπονοήθηκε από ένα εκ των Σεραφίμ. Διότι αυτή είναι η αποστολή αυτών των πνευμάτων, να αποστέλλονται για τη σωτηρία εκείνων που σώζονται. Αυτά νομίζω πως κατενόησε ο θείος απόστολος και, μαθαίνοντας ότι το ίδιο πράγμα υποδηλώνεται από τους δύο προφήτες με διαφορετικές ονομασίες, επιλέγοντας την πιο γνωστή από τις λέξεις, ονόμασε τα Σεραφίμ «δυνάμεις», ώστε να μην αφεθεί καμία αφορμή στους συκοφάντες να ισχυρίζονται ότι, όμοια με ένα από αυτά, και το Άγιο Πνεύμα περιλαμβάνεται στον κατάλογο των κτισμάτων. Διότι άλλα μεν έχουν ειπωθεί, όπως έχει αποδειχθεί, άλλα δε έχουν αποσιωπηθεί, όπως μπορεί κανείς να διαπιστώσει από όσα έχει απαριθμήσει ο Παύλος, ο οποίος από τη μία απαρίθμησε όλη την κτίση χρησιμοποιώντας τον πληθυντικό, και από την άλλη δεν μνημόνευσε τίποτα από όσα εκφέρονται στον ενικό αριθμό. Διότι αυτό αποτελεί ιδιαίτερο γνώρισμα της Αγίας Τριάδος, το να διακηρύσσεται μοναδικά: ένας Πατέρας και ένας Υιός και ένα Άγιο Πνεύμα. Ενώ όλα τα προαναφερθέντα έχουν απαριθμηθεί στον πληθυντικό αριθμό: αρχές και εξουσίες και κυριότητες και δυνάμεις, ώστε να μην παρέχεται καμία απολύτως υποψία ότι το Άγιο Πνεύμα είναι ένα από αυτά.

«Ωσεί άνθος»: Διότι ο ψυχικός άνθρωπος μαραίνεται και πέφτει σαν το άνθος, ενώ ο πνευματικός παραμένει στο διηνεκές διά της χάριτος. «Ότι πνεύμα»: Διότι, μετά τον χωρισμό της ψυχής από το σώμα, ο άνθρωπος δεν υπάρχει πλέον, όμως η μνήμη των πιστών διαμένει. «Και ουκ επιγνώσεται»: Διότι ο άνθρωπος λησμονεί τα πάντα ομού, όταν η ψυχή χωρίζεται από το σώμα. «Το δε έλεος»: Διότι το έλεος του Θεού είναι συνεχές κυρίως για τους πιστούς και δεν εκλείπει ποτέ. «Και η δικαιοσύνη»: Διότι η γενεά των ευθέων θα ευλογηθεί· καθώς όσοι όντως φοβούνται τον Θεό μεταβιβάζουν τη διαθήκη στους υιούς τους, δηλαδή τον θεσμό του να δουλεύουν τον Κύριο. «Και μεμνημένοις»: Διότι όσοι έχουν πάντοτε τον φόβο του Θεού προ οφθαλμών, αυτοί φυλάσσουν τις εντολές του Θεού. «Κύριος»: Του ανθρώπου που ενδύθηκε· διότι τον συνήγειρε και τον συνεκάθισε στα επουράνια. «Και η βασιλεία»: Του Χριστού και Θεού· διότι αυτός είναι βασιλεύς πάντων των αιώνων. «Ευλογείτε»: Και οι ασώματοι άγγελοι στον ουρανό και όσοι επί της γης διήνυσαν βίο αγγελικό και ένδοξο. «Δυνατοί»: Διότι αμφότεροι εφαρμόζουν τον λόγο του Θεού με όλη την καρδιά και τη δύναμή τους. «Του ακούσαι»: Διότι ο Θεός ακούει τη φωνή τους όταν αυτοί υμνούν. «Ευλογείτε»: Προτρέπει τις επουράνιες δυνάμεις να ευλογούν τον Θεό για το παράδοξο μυστήριο.

Λειτουργοί: Διότι τα λειτουργικά πνεύματα υπηρετούν το νεύμα του Θεού. Ευλογείτε: Και όσα βρίσκονται στον ουρανό και όσα βρίσκονται στη γη, καθώς δημιουργήθηκαν από τη δεξιά του Θεού και το νεύμα του. Εν παντί: Διότι και στον ουρανό και στη γη κατασκηνώνει η δόξα του. Ευλόγει: Βλέπεις ότι όχι μία ούτε δύο, αλλά πάρα πολλές φορές ο άνθρωπος του Θεού διεγείρει την ψυχή να ευλογεί τον Κύριο, διότι δεν υπάρχει άλλη μεγαλύτερη σωτηρία.

Ευλογείτε τον Κύριο, όλες οι δυνάμεις του, λειτουργοί του, που εκτελείτε το θέλημά του· αναφέροντας τους αγγέλους, για να μην απαριθμεί ένα προς ένα τα επουράνια τάγματα, τα οποία εν μέρει μνημόνευσε ο Παύλος λέγοντας, «Πάνω από κάθε αρχή και εξουσία και δύναμη και κυριότητα και από κάθε όνομα που ονομάζεται»· και πάλι, «Είτε αόρατα είτε ορατά, είτε θρόνοι είτε κυριότητες είτε αρχές είτε εξουσίες»· περιλαμβάνοντάς τα όλα με μία λέξη, τα ονόμασε δυνάμεις. Ονομάζοντας δε λειτουργούς αυτούς που εκτελούν το θέλημά του, τους αντιδιέστειλε από τις ομώνυμες εναντίες δυνάμεις.

Προς αυτούς δικαίως θα έλεγε κάποιος, φροντίζοντας για αυτούς: «Ιατρέ, θεράπευσε τον εαυτό σου»· όσα προσφέρεις σε εμένα, απόκτησέ τα πρώτος εσύ. Διότι, ακόμη και αν συνέβη να ξεπέσω περισσότερο, εντούτοις και οι δύο βρισκόμαστε υπό το ίδιο κρίμα. Το ότι, βέβαια, τέτοιου είδους αντιλήψεις είναι ξένες προς το ευαγγελικό κήρυγμα, έχει αποδειχθεί επαρκώς και έχει ομολογηθεί με τη χάρη του Θεού. Ας δούμε λοιπόν τι μας έχει παραδώσει για αυτούς το Πνεύμα, το οποίο αναφέρεται και στον εκκλησιαστικό λόγο: «Ευλογείτε», λέει, «τον Κύριο, όλοι οι άγγελοί του, οι δυνατοί σε ισχύ που εκτελείτε τον λόγο του, για να ακούτε τη φωνή των λόγων του. Ευλογείτε τον Κύριο, όλες οι δυνάμεις του, οι λειτουργοί του που εκτελείτε το θέλημά του». Εάν, λοιπόν, είναι δυνατοί σε ισχύ για να κάνουν το θέλημά του, και με ισχυρή δύναμη μπορούν να ακούσουν τον λόγο του, πώς θα μπορούσε κάποιος να θεωρήσει ότι αυτοί βρίσκονται έξω από τη δική τους μακαριότητα; Εκτός και αν πει κανείς ότι [ο Θεός] δεν θέλει να τους δώσει εντολή, ώστε να επανέλθουν στην αρχική τέλεια μακαριότητα. Διότι, όταν λαμβάνουν εντολή, είναι δυνατοί σε ισχύ, σύμφωνα με τον προφήτη, να εκτελέσουν τον λόγο του και να ακούσουν τη φωνή των λόγων του. Διότι η μαρτυρία του Πνεύματος είναι αψευδής.

Εάν δε κάποιος νομίζει ότι εξαιτίας αυτού υστερούν στη μακαριότητα, επειδή δεν βλέπουν μόνο τον Θεό πάντοτε ενεργεία με απόλυτη καθαρότητα, αλλά έχουν και κάποιο άλλο έργο, είναι αξιοθρήνητος για τη μικροψυχία του, εάν θεωρεί τη μακαριότητα ως κάτι τόσο ευκολοχάστο και εντελώς περιορισμένο σε στενά όρια, ώστε να είναι πάντοτε προσηλωμένη σε μία μόνο ενέργεια και να μην μπορεί να στραφεί καθόλου έξω από αυτήν. Πώς θα μπορούσαν άλλωστε να αποβάλουν τη μακαριότητα εκείνοι που είναι εξ ολοκλήρου δεύτερα φώτα μέσω της μετοχής στο πρώτο φως, όπως ονομάζονται και πιστεύεται για αυτούς, και οι οποίοι ακούν τη φωνή των λόγων Του, εκτελούν το θέλημά Του, και ομοίως έχουν κάθε ενέργεια είτε προς τον Θεό είτε σύμφωνα με το θέλημα του Θεού; Με βάση τέτοιους συλλογισμούς, εύλογα λοιπόν είπαμε ότι και οι άγιοι έχουν ελλιπή εκείνη τη θεωρία και την απόλαυση και για την εξής αιτία: ότι στρέφονται προς τον σωματικό κόσμο και προνοούν για τους ομοφύλους μας και περνούν τον περισσότερο χρόνο όντας μαζί μας, θαυματουργώντας μέσω των ιερών λειψάνων τους και παριστάμενοι παντού σε όσους έχουν ανάγκη. Διότι δεν είναι δυνατόν αυτοί ταυτόχρονα και να επιτελούν τέτοιες ενέργειες και να συμπάσχουν με όσους τους επικαλούνται, και να απολαμβάνουν απολύτως καθαρά εκείνη τη θεωρία. Αλλά δεν θα θεωρήσουμε εξαιτίας αυτού ότι δυστυχούν, αφού και μια μικρή σταγόνα εκείνης της θείας χάριτος, μέσω της οποίας μπορούν να κάνουν τέτοια πράγματα, είναι αρκετή για την ύψιστη ευδαιμονία.

Αντί να μιλήσει για τα «αίτια της γενέσεως», μίλησε για τα «γεννητικά αίτια», ταυτίζοντας τη γένεση και τη γέννηση, καθώς και αυτό που γεννά με αυτό που παράγει. Είναι ωστόσο απολύτως σαφές ότι άλλο είναι η γέννηση και άλλο η γένεση, και άλλο το να γεννά κάτι και άλλο το να παράγει, όπως άλλωστε επισημάναμε εξαρχής στο σχόλιο για το έβδομο κεφάλαιο. Και αφενός, κανένα είδος δεν γεννά διαφορετικό είδος, παρά μόνο το κάθε ένα γεννά το ομοειδές του· αφετέρου, τίποτα απολύτως δεν παράγει, παρά μόνο Εκείνος που παράγει τα πάντα, που καλεί τα μη όντα ως όντα, που κατέχει συνολικά ολόκληρο το είναι και το παρέχει στα πάντα. Όσα δε βρίσκονται μετά από Αυτόν και Τον πλησιάζουν περισσότερο από τα άλλα, είναι δίκαιο να ονομάζονται όχι παραγωγικά αίτια, αλλά πνεύματα λειτουργικά και υπηρετικά, καθώς τα υψηλότερα συνεργούν στη σωτηρία των κατώτερων σύμφωνα με τη θεία προσταγή και βούληση. Για αυτά έχει ειπωθεί: «όλοι οι άγγελοί του, δυνατοί σε ισχύ, που εκτελούν τον λόγο του άμα τη ακοή της φωνής του λόγου του», και «όλες οι δυνάμεις του είναι λειτουργοί που εκτελούν το θέλημά του»· και προς τον Θεό λέγεται: «διότι τα σύμπαντα είναι δούλοι σου».

Εμείς όμως μάθαμε από τη Θεία Γραφή να ονομάζουμε δυνάμεις τις αγγελικές και νοερές διακοσμήσεις και τάξεις, σύμφωνα με το ρητό «ευλογείτε τον Κύριο όλες οι δυνάμεις του», από τις οποίες η μία είναι πιο ενιαία και ισχυρότερη από την άλλη, δηλαδή εκείνη που προσεγγίζει περισσότερο στον ένα και μοναδικό Θεό· και ότι καμία δεν είναι άπειρη ούτε περισσότερο άπειρη από τις άλλες, αλλά όλες είναι πεπερασμένες και καθορισμένες, σύμφωνα με το όριο που έχει τεθεί στην καθεμία από τη μόνη άπειρη Αρχή, η οποία θέτει πέρας και ορίζει τα πάντα.

Ροβ΄. Κάθε νους είναι άμεσα υποστάτης όντων αιώνιων και αμετάβλητων ως προς την ουσία ... 150,15-21 Εφόσον έχει ανατραπεί η θέση ότι κάθε νους είναι ακίνητος, για τον λόγο αυτόν καταπίπτει και η παρούσα απόδειξη. Από εμάς, βεβαίως, έχει λεχθεί ότι οι θείοι νόες δεν είναι αφ' εαυτών ποιητές κανενός εκ των όντων· διότι ο Θεός είναι ο μόνος ποιητής των πάντων· αυτοί, αντίθετα, ως υπηρέτες και λειτουργοί, είναι εκτελεστές του θείου θελήματος, όπως έχει λεχθεί: «Ευλογείτε τον Κύριο όλοι οι άγγελοί του, δυνατοί σε ισχύ, που εκτελείτε τον λόγο του», και πάλι: «Ευλογείτε τον Κύριο όλες οι δυνάμεις του, οι λειτουργοί του που εκτελείτε το θέλημά του».

Εάν, λοιπόν, ο Θεός είναι ο Υπάρχων (ο «Ων»), διότι έχει συλλάβει και περιέχει μέσα Του ολόκληρο το είναι, ενώ το κακό και η αμαρτία είναι το «μη ον», διότι αυτή αποτελεί έκπτωση από το ον, άρα ο Υπάρχων δεν είναι το μη ον· και κατά συνέπεια δεν θα υπάρξει ως μη ον με την έννοια της εκπτώσεως από το ον. Διότι, από άλλη άποψη, ως προϋπάρχων και υπερυπάρχων και ως Αυτός που καλεί τα μη όντα ως όντα, θα μπορούσε να ονομαστεί και «μη ων» (καθώς υπερβαίνει το είναι)· επομένως, ούτε αμαρτωλός είναι, ούτε αναφέρεται από τον Απόστολο ότι τα ονόματα της αμαρτίας υπάρχουν ανάμεσα στους αμαρτωλούς, τα οποία [ονόματα], ακριβώς επειδή είναι μη όντα, δεν έχουν καν συμπεριληφθεί από αυτόν ώστε να συναριθμούνται μαζί με τα πάντα. Οι άγιοι Άγγελοι, λοιπόν, έχουν θεοειδές και το είναι και το δύνασθαι και το ενεργείν, σύμφωνα με τα οποία ονομάζονται Άγγελοι Κυρίου και δυνατοί σε ισχύ, οι οποίοι εκτελούν το θέλημά Του. Ώστε, και κατά τον λόγο της υπάρξεως (του είναι) βρίσκεται μέσα τους ο Θεός κατά μετοχήν, και κατά τον λόγο της δυνάμεως και κατά τον λόγο της ενέργειας, και με αυτόν τον τρόπο τα πάντα υπάρχουν σε Αυτόν, και η ουσία και η δύναμη και η ενέργεια, ήγουν η κάθαρση, ο φωτισμός και η τελείωση.