Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 102:22

Και πάλι ο Απόστολος λέει: να προσεύχεστε αδιαλείπτως, δηλαδή και τη νύχτα και την ημέρα και κάθε ώρα, και όχι μόνο όταν εισέρχεσαι στην εκκλησία, ενώ τις υπόλοιπες ώρες να αμεριμνείς· αλλά είτε εργάζεσαι, είτε κοιμάσαι, είτε οδοιπορείς, είτε τρως, είτε πίνεις, είτε είσαι ξαπλωμένος, μη διακόψεις την προσευχή σου· διότι δεν γνωρίζεις πότε έρχεται αυτός που θα ζητήσει την ψυχή σου. Μην περιμένεις Κυριακή ή εορτή ή διαφορά τόπου, αλλά, καθώς είπε ο προφήτης Δαβίδ, σε κάθε τόπο της δεσποτείας Του.

Ευλογείτε τον Κύριο, όλες οι δυνάμεις του, οι λειτουργοί του, που εκτελείτε τα θελήματά του. Ο Δαβίδ, επειδή υπάρχουν και αντίπαλες δυνάμεις, εντελώς αναγκαία προσθέτει το: «οι λειτουργοί του, που εκτελείτε τα θελήματά του», δείχνοντας ποιες επιθυμεί και τι είδους δυνάμεις να ευλογούν τον Θεό· ότι δηλαδή δεν εννοεί όλες, ούτε τις εχθρικές, αλλά μόνο τις άξιες, αυτές που τον υπηρετούν ανήκοντας σε διάφορες τάξεις, δηλαδή αυτές που εκτελούν το θέλημά του. Διότι λειτουργοί του Θεού είναι οι δυνάμεις που τον υπηρετούν σε όσα επιθυμεί να πράξει μέσω αυτών για την ευεργεσία και την ωφέλεια των πάντων· γι' αυτό και ελέχθη για αυτές ότι εκτελούν τα θελήματά του. Ευλογείτε τον Κύριο, όλα τα έργα του, σε κάθε τόπο της δεσποτείας του. Ευλόγει, η ψυχή μου, τον Κύριο.

Το νόημα της αλληλουχίας φαίνεται να υποβάλλει την εξής σκέψη: Εάν, λέει, το να Τον ευλογούν ήταν έργο μόνο των αγγέλων, των θείων δυνάμεων και των ουράνιων λειτουργών του Θεού, καλά θα έκανες, ω ψυχή, να αποσύρεσαι, παραχωρώντας την ευλογία στους ανωτέρους σου. Επειδή όμως ο θείος λόγος προστάζει όλα τα έργα Του να ευλογούν τον Κύριο —διότι αρμόζει σε ολόκληρη την κτίση, ανάλογα με τη δύναμή της, να αποδίδει τον πρέποντα ύμνο στον Θεό— τι διστάζεις, ω ψυχή; Δεν θα αφυπνίσεις και εσύ τον εαυτό σου προς τη θεολογία και την ευλογία του Θεού, εφόσον αποτελείς έργο Του διόλου ευκαταφρόνητο, αλλά πλασμένο κατ' εικόνα Του;

Επειδή η κυριαρχία του, σύμφωνα με όσα έχουν ειπωθεί, δεσπόζει επί πάντων, επουρανίων, επιγείων και καταχθονίων, κατά συνέπεια όλα τα έργα του, εφόσον τελούν υπό την κυριαρχία του –διότι τα σύμπαντα, λέγει, είναι δούλοι σου, ως δημιουργήματα– ας τον ευλογούν. Και πώς ευλογούν τα άλογα και τα άψυχα όντα; Όπως ακριβώς οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, χρησιμοποιώντας εξάπαντος την όψη τους αντί για φωνή, προς φανέρωση της θείας δυνάμεως. Από αυτά εγώ λαμβάνω τις αφορμές για να υμνώ, και παρακινούμαι προς δοξολογία του Κτίστη. Άλλωστε, οι προφήτες συνηθίζουν να συμπεριλαμβάνουν πολλές φορές και την άλογη φύση στη δοξολογία του Θεού, ωσάν να μην επαρκούσε η λογική φύση, όπως ακριβώς βεβαίως έπραξαν και οι παίδες μέσα στην κάμινο. Εντούτοις, το να ψάλλουν σε κάθε τόπο δεν αρμόζει στους Ιουδαίους.

Ευλόγει, η ψυχή μου, τον Κύριον. Εδώ, αφού κατέληξε τα πάντα σε δοξολογία και σε ευφημία, με τον ίδιο στίχο κλείνει τον ψαλμό, τοποθετώντας στον λόγο ασφαλή την οροφή μαζί με το θεμέλιο, και επιφέροντας τέλος όμοιο με το προοίμιο. Διότι εσύ, λέει, ω ψυχή, να υμνείς αδιαλείπτως τον δημιουργό και Σωτήρα σου.

Λειτουργοί: Διότι τα λειτουργικά πνεύματα υπηρετούν το νεύμα του Θεού. Ευλογείτε: Και όσα βρίσκονται στον ουρανό και όσα βρίσκονται στη γη, καθώς δημιουργήθηκαν από τη δεξιά του Θεού και το νεύμα του. Εν παντί: Διότι και στον ουρανό και στη γη κατασκηνώνει η δόξα του. Ευλόγει: Βλέπεις ότι όχι μία ούτε δύο, αλλά πάρα πολλές φορές ο άνθρωπος του Θεού διεγείρει την ψυχή να ευλογεί τον Κύριο, διότι δεν υπάρχει άλλη μεγαλύτερη σωτηρία.

Εύλογα, λέει, μας συμπεριφέρεται με καλοσύνη· διότι γνωρίζει την αδυναμία της φύσης μας ως πλασμάτων· πρώτον μεν, επειδή ο ίδιος μας έπλασε· έπειτα, επειδή σαρκώθηκε και έγινε άνθρωπος σαν κι εμάς. «Ο άνθρωπος είναι σαν το χορτάρι.» Με αυτά τα λόγια έδειξε ταυτόχρονα και το σαθρό και το πρόσκαιρο της φύσης μας. «Το δε έλεος του Κυρίου υπάρχει από τον αιώνα.» Και πολύ σωστά ο νόμος του Θεού ονομάστηκε διαθήκη, ώστε όσοι τον τηρούμε να ελπίζουμε ότι θα λάβουμε κληρονομιά από αυτήν. «Ο Κύριος ετοίμασε στον ουρανό.» Διότι βασιλεύει σε όλους, είτε ακούσια είτε εκούσια· αλλά μακάριος είναι εκείνος που υποτάσσεται με τη θέλησή του· διότι ως μισθό της εκούσιας δουλείας ένας τέτοιος άνθρωπος λαμβάνει το να συμβασιλεύσει με τον Δεσπότη. «Αινείτε τον Κύριο, όλα τα έργα.» Δηλαδή, με τις φυσικές τους κινήσεις. Εάν λοιπόν όλα τα έργα ευλογούν τον Θεό, πώς δεν πρέπει να το κάνουμε πολύ περισσότερο εμείς, που απολαύσαμε από αυτόν περισσότερες και μεγαλύτερες ευεργεσίες, και λάβαμε από αυτόν τον λόγο ως όργανο ευλογίας; «Σε κάθε τόπο της δεσποτείας του.» Είτε βρεθείς στην αγορά, είτε σε λουτρό, είτε σε φυλακή, είτε σε ανάκτορα, φέρνοντας στον νου σου ότι πατάς σε τόπο που ανήκει στη δεσποτεία του Θεού, μην παύσεις να ευλογείς τον Δημιουργό, ώστε κάθε χώρος να γίνει για εσένα εκκλησία του Θεού, σύναξη αγγέλων και γειτονία του ουρανού.

Διότι, έστω κι αν δεν φταίγαμε για τίποτε άλλο, τουλάχιστον για την αμέλεια που δείχνουμε εδώ μέσα είμαστε άξιοι να υποστούμε την εσχάτη τιμωρία. Διότι, ενώ οι προφήτες ψάλλουν, οι απόστολοι υμνούν και ο Θεός συνδιαλέγεται μαζί μας, το μυαλό μας περιπλανάται έξω και εισάγουμε τον θόρυβο των βιωτικών μεριμνών· και δεν αποδίδουμε στους νόμους του Θεού ούτε τόση ησυχία, όση σιωπή τηρούν οι θεατές στα θέατρα κατά την ανάγνωση των επιστολών του βασιλέα. Εκεί, δηλαδή, όταν αναγινώσκονται αυτές οι επιστολές, και οι ύπατοι και οι έπαρχοι και η σύγκλητος και ο λαός, όλοι στέκονται όρθιοι, ακούγοντας με ησυχία τα όσα λέγονται· και αν εν μέσω εκείνης της βαθύτατης ησυχίας κάποιος ξαφνικά πεταχτεί και φωνάξει, τιμωρείται με την εσχάτη των ποινών, επειδή συμπεριφέρθηκε υβριστικά προς τον βασιλέα. Εδώ όμως, ενώ αναγινώσκονται τα γράμματα από τον ουρανό, προκαλείται πολύς θόρυβος από παντού. Καίτοι αυτός που έστειλε τα γράμματα είναι πολύ ανώτερος από αυτόν τον βασιλέα, και η σύναξη είναι πιο σεπτή· διότι δεν αποτελείται μόνο από ανθρώπους, αλλά και από αγγέλους· και τα επινίκια αυτά, τα οποία εξαγγέλλουν τα γράμματα, είναι κατά πολύ πιο φοβερά και συγκλονιστικά από τα επίγεια. Γι' αυτό, λαμβάνουμε την εντολή, όχι μόνο οι άνθρωποι, αλλά και οι άγγελοι και οι αρχάγγελοι, και τα πλήθη των ουρανών, και όλοι όσοι βρίσκονται στη γη, να υμνούμε τον Θεό. Διότι λέγει: «Ευλογείτε τον Κύριο, όλα τα έργα του». Επειδή, πράγματι, τα όσα έχουν κατορθωθεί δεν είναι μικρά, αλλά τα πάντα ξεπερνούν τον ανθρώπινο λόγο, τον νου και τη διάνοια.

Ευλογείτε τον Κύριο, όλα τα έργα του, σε κάθε τόπο της δεσποτείας του· ευλόγει, η ψυχή μου, τον Κύριο. Με τα λόγια αυτά πείθει την ψυχή να μην οκνεί προς την υμνωδία, με τη σκέψη ότι υπολείπεται πολύ των επουρανίων. Διότι δεν έχουν προσταχθεί μόνο εκείνα, αλλά όλα τα έργα του Κυρίου έχουν λάβει την κοινή προσταγή να ευλογούν τον Κύριο, το καθένα ανάλογα με τη δύναμή του.

Και πάλι λέγει: Να είστε έτοιμοι, διότι την ώρα που δεν το περιμένετε, έρχεται ο Υιός του ανθρώπου. Άκουσε και τον Απόστολο που λέγει: Αδιαλείπτως να προσεύχεστε. Κατανοείτε τι σημαίνει το «αδιαλείπτως»· δηλαδή, πάντοτε, σε κάθε καιρό, και τη νύχτα και την ημέρα, και το βράδυ και το πρωί και το μεσημέρι, και κάθε ώρα, και όταν εργάζεσαι και όταν οδοιπορείς, και όταν ποιμαίνεις και όταν οργώνεις, και όταν κοιμάσαι και όταν σηκώνεσαι. Μην περιμένεις την Κυριακή, ή κάποια εορτή, ή διαφορά τόπου. Διότι το Θείο δεν περιορίζεται σε κάποιον τόπο· αφού στο χέρι Του βρίσκονται τα πέρατα της γης. Γι' αυτό και ο προφήτης Δαβίδ, προσευχόμενος κάθε μέρα και νύχτα, δεν περίμενε συγκεκριμένη ημέρα, ούτε διαφορετικό τόπο, αλλά δακρύζοντας έλεγε, προτρέποντας την ίδια του την ψυχή: Σε κάθε τόπο της δεσποτείας Του, ευλόγει η ψυχή μου τον Κύριο. Έτσι και συ, αγαπητέ, μην περιμένεις συγκεκριμένη ώρα, ή ημέρα, ή διαφορά τόπου· αλλά όπως έχει προειπωθεί, σε κάθε τόπο, και στο σπίτι σου να προσεύχεσαι, και όταν βρίσκεσαι στην εκκλησία να προσεύχεσαι, και οπουδήποτε κι αν βρεθείς, να προσεύχεσαι, σε κάθε τόπο της δεσποτείας του Θεού. Δώστε προσοχή, όλοι οι κάτοικοι της οικουμένης, μαζί πλούσιος και φτωχός, είτε άνδρας είτε γυναίκα, κάθε λογής άνθρωποι, νεανίσκοι και παρθένες, γέροντες και νέοι, βασιλείς της γης, και όλοι οι κριτές της γης, ακούστε αυτό που είναι γεγραμμένο: Ο καιρός είναι πλέον περιορισμένος, ώστε και εκείνοι που έχουν γυναίκες, να είναι σαν να μην έχουν.

«Ελάτε, ας αγαλλιάσουμε στον Κύριο, ας αλαλάξουμε στον Θεό.» «Ψάλτε στον Κύριο άσμα καινούργιο. Ψάλτε στον Κύριο, όλη η γη. Αποδώστε στον Κύριο, οι πατριές των εθνών, αποδώστε στον Κύριο δόξα και τιμή.» «Υψώνετε τον Κύριο τον Θεό μας, και προσκυνείτε.» «Αλαλάξτε στον Θεό, όλη η γη· υπηρετήστε τον Κύριο με ευφροσύνη.» «Ευλόγει, η ψυχή μου, τον Κύριο, και όλα τα εσωτερικά μου. Ευλογείτε τον Κύριο, όλα τα έργα του, σε κάθε τόπο της κυριαρχίας του.» «Ας του είναι ευχάριστος ο στοχασμός μου.» «Δοξολογείτε τον Κύριο, και επικαλεστείτε το όνομά του.» «Ποιος θα εξιστορήσει τα μεγαλεία του Κυρίου; Ποιος θα τα κάνει ακουστά;» «Η αίνεσή του παραμένει στον αιώνα του αιώνα.» «Αινείτε, δούλοι, τον Κύριο, αινείτε το όνομα του Κυρίου.»

Αλλά εκείνος μεν ο ασεβής έλαβε την ανταμοιβή του ίδιου του στόματός του και της άδικης γλώσσας του, αν και οι βλασφημίες του παραμένουν, αποφέροντας σε αυτόν την αιώνια και ατελεύτητη κόλαση. Εσύ όμως, μακρόθυμε, σταμάτησε την εναντίον μας τυραννία, και σβήσε τον δίκαιο θυμό σου και την οργή που εμείς αναζωπυρώσαμε, με το να σε παροργίζουμε, Κύριε· σύντριψε τα οχυρώματα της ειδωλολατρίας· σβήσε τους βωμούς των ειδώλων, και κατάπαυσε την κνίσα των ακάθαρτων αιμάτων· ώστε να προσφέρεται σε σένα θυσία καθαρή και αναίμακτη σε κάθε τόπο της δεσποτείας σου· ώστε να δοξάζεται το πανάγιο όνομά σου, του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, τώρα και πάντοτε και στους άπαντες αιώνες των αιώνων.

παρθενία και κάθε αρετή, εάν η μυστική ενέργεια του Πνεύματος δεν επιτελείται στο θυσιαστήριο της καρδιάς από τη χάρη, με κάθε αίσθηση και πνευματική ανάπαυση, τότε είναι ελλιπής όλη η πορεία του· και είναι σαν πρόσωπο που δεν έχει μάτια· και σχεδόν είναι έργα που δεν έχουν την κεφαλή του Πνεύματος. Όταν όμως ο άνθρωπος γίνει ένθεος, και ο Πατέρας και ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα κατοικήσει και περπατήσει μέσα του, τότε η ψυχή αποστασιοποιείται από κάθε πόθο για κτιστούς ναούς, και ορατές θυσίες, και υλικές συνάξεις, και ανθρώπινες γιορτές· και ούτε σε αυτόν τον τόπο ούτε στον άλλον επιθυμεί να προσκυνά τον Θεό και Πνεύμα, αλλά σε κάθε τόπο της κυριαρχίας Του. Διότι έχει μέσα της τον Θεό και Πατέρα· έχει μέσα της τον Υιό, τον μέγα αρχιερέα· μέσα της το Άγιο Πνεύμα, το αληθινό πυρ· μέσα της την αληθινή θυσία του Θεού, το συντετριμμένο πνεύμα· μέσα της το θυσιαστήριο, την καθαρή συνείδηση· μέσα της το ιλαστήριο των αμαρτιών, το πνευματικό δάκρυ· μέσα της την άνω Ιερουσαλήμ, την αγαλλιώμενη ψυχή· και πλέον, ως πνευματικός, με πνευματικά χέρια προσφέρει πνευματικές θυσίες. «Διότι ο Θεός είναι Πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν, πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια»· σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους απέραντους αιώνες και πάντοτε και τώρα. Αμήν.

Δες πώς ο Θεός εκτείνει το έλεός του, όχι απλώς σε όσους τηρούν τη διαθήκη του, αλλά μέχρι τα παιδιά και τα παιδιά των παιδιών τους. Παραλείπω να αναφέρω ότι και στους αντίθετους, το αντίθετο δικαίως ακολουθεί. «Ο Κύριος ετοίμασε τον θρόνο του στον ουρανό» αιώνιο, ανερμήνευτο και ακατάληπτο, «και η βασιλεία του δεσπόζει στα πάντα», επουράνια και επίγεια και καταχθόνια, ως δημιουργός και συντηρητής των πάντων. «Ευλογείτε τον Κύριο όλοι οι άγγελοί του και όλες οι δυνάμεις του, ως δυνατοί σε ισχύ και ως υπακούοντες στη φωνή των λόγων του, λειτουργοί του που κάνετε το θέλημά του», είτε είναι άγγελοι είτε είναι άνθρωποι. «Ευλογείτε τον Κύριο όλα τα έργα του», τα μεν λογικά όντα με έργο και λόγο, τα δε άλογα «εξαιτίας του μεγέθους, της ομορφιάς και του πλήθους τους». «Σε κάθε τόπο της δεσποτείας του ευλόγει η ψυχή μου τον Κύριο». Επειδή «η βασιλεία του δεσπόζει στα πάντα», τίποτα δεν εμποδίζει το να τον ευλογούμε σε κάθε τόπο, δηλαδή να τον δοξάζουμε.

Συνάγεται, λοιπόν, από παντού, έστω κι αν δεν το επιθυμούν οι εχθροί της αλήθειας, ότι εμείς οι Χριστιανοί είμαστε οι νικητές. Διότι σε εμάς παραγγέλλει το Πνεύμα να ψάλλουμε στον Κύριο άσμα καινό, όχι μόνο στα Ιεροσόλυμα ούτε στην Ιουδαία, που είναι μικρά τμήματα της οικουμένης, αλλά σε κάθε τόπο της κυριαρχίας του, υψώνοντας όσια χέρια, να τον λατρεύουμε με οσιότητα και δικαιοσύνη, όταν ανέτειλε σε εμάς το φως από το ύψος και έδωσε σε εμάς, τον λαό του, τη γνώση της σωτηρίας με την άφεση των αμαρτιών μας. Έτσι εμείς, ως λαός του, γνωρίζουμε αλαλαγμό δοξολογίας, και πορευόμαστε στο φως του προσώπου του, και σε αυτόν ελπίζουμε όλη η σύναξη των λαών, και δεν υπάρχει μεταξύ των Χριστιανών νέος Θεός, αλλά πάντοτε τον ένα και τον αυτό Θεό γνωρίζουμε. Διότι λέει: «Εγώ είμαι ο Θεός, ο πρώτος και στα επερχόμενα», και, «Εκτός από εσένα άλλον Θεό δεν γνωρίζουμε». Προς αυτόν λέμε: «Γνωστοποίησε, λοιπόν, ο Κύριος το σωτήριό του, ενώπιον των εθνών αποκάλυψε τη δικαιοσύνη του». Και ποια είναι αυτή, άκουσε τον Παύλο που λέει: «Ο οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό, και δικαιοσύνη, και αγιασμός, και απολύτρωση».

Αυτή όμως είναι μέσα μας, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου, επομένως είναι περιττή η έρημος, όταν εισερχόμαστε σε αυτήν και χωρίς εκείνη, μέσω της μετάνοιας και της πλήρους τήρησης των εντολών του Θεού, η οποία μπορεί να επιτευχθεί και σε κάθε τόπο της κυριαρχίας Του, σύμφωνα με τον θείο Δαβίδ: «Να ευλογείς», λέει, «ψυχή μου, τον Κύριο, σε κάθε τόπο της κυριαρχίας του». 73. Εκείνος που βρίσκεται στο μέσον μιας βασιλικής παράταξης, προστατευόμενος και ενισχυόμενος από στρατηγούς και λοχαγούς, και δεν μπόρεσε στη μάχη εναντίον των εχθρών να επιδείξει νεανική ορμή και γενναιότητα κατά των αντιπάλων, ή να τρέψει σε φυγή έστω και έναν από αυτούς, πώς θα μονομαχήσει ανάμεσα σε πολλές μυριάδες εχθρών, και θα επιδείξει κάποιο στρατηγικό κατόρθωμα, όντας άπειρος από τον πόλεμο; Εάν δε αυτό είναι αδύνατο στα ανθρώπινα, πολύ περισσότερο είναι στα θεία. Διότι ποιος, αφού καταφύγει στην έρημο, θα γνωρίσει τις επιδρομές των δαιμόνων και τις αφανείς και φανερές επιθέσεις των παθών, ή θα μπορέσει να επιτεθεί εναντίον τους, εάν προηγουμένως δεν έχει γυμναστεί καλά στην εκκοπή του θελήματος, ευρισκόμενος ανάμεσα σε αδελφότητα, υπό την καθοδήγηση έμπειρου αρχηγού σε έναν τέτοιο πόλεμο, ο οποίος είναι αόρατος και νοητός; Εάν όμως αυτό είναι αδύνατο, τότε είναι εντελώς ακατόρθωτο ένας τέτοιος άνθρωπος να υπερασπιστεί άλλους και να διδάξει σε άλλους τα τρόπαια κατά των αοράτων εχθρών.

Συγχώρεσέ με, Κύριε, για κάθε άτοπη ορμή της καρδιάς μου, εσύ που ερευνάς καρδιές και νεφρούς. Διότι εσύ γνωρίζεις, Δέσποτα των πάντων, ότι αυτές μου είναι ακούσιες. Συγχώρεσέ με που προσέρχομαι σε εσένα ανάξια, διότι σε πόθησα και σε ποθώ. Συγχώρεσέ με τον αμαρτωλό, τον πονηρό, τον ψεύτη, τον ανυπόμονο, τον ολιγόψυχο, τον ασταθή, τον ράθυμο, αυτόν που αμελεί τις άγιες εντολές σου, αυτόν που διέπραξε κάθε λογής αμαρτία και ανομία, πορνεία, μοιχεία, ηδυπάθεια στη στεριά, στη θάλασσα και σε κάθε τόπο της κυριαρχίας σου. Κύριε, μπροστά στα αλάνθαστα μάτια σου δεν έπαψα να διαπράττω όλα τα πονηρά και τα αισχρά. Και ακόμη ο εχθρός δεν παύει να με εμπλέκει σε γαστριμαργίες, ηδονές και πονηρές επιθυμίες, καθώς και σε δόλους, κενοδοξίες και βλασφημίες.

Αυτά λοιπόν ως προς αυτό. Εγώ δε, κοιτάζοντας γενικά, νομίζω ότι είναι λίγοι εκείνοι που διώκονται για τον Κύριο. Βλέποντας όμως σχεδόν καθημερινά πόσοι από τους αδελφούς μας καταφθάνουν, σχεδόν εκπλήσσομαι που είναι τόσο πολλοί αυτοί οι οποίοι δεν έκαμψαν το γόνυ στον Βάαλ, αλλά διατηρούνται πιστοί στον Κύριο, σαν φωτεινά αστέρια, «σε κάθε τόπο της κυριαρχίας του». Έχει λοιπόν να καυχάται και η σημερινή γενιά προς τις μεταγενέστερες, λέγοντας «Ότι ο Θεός βρίσκεται πραγματικά ανάμεσά μας», και ότι η Εκκλησία δεν έχασε τη δύναμή της, σύμφωνα με την αψευδή υπόσχεση του Κυρίου. Αντίθετα, όσοι συγκρούστηκαν πάνω της ανά τους αιώνες, αυτοί μεν διαλύθηκαν σαν τον αφρό της θάλασσας, ενώ αυτή παραμένει σαν αρραγής βράχος στην ίδια πίστη και ομολογία.

Κατήχηση ΡΚΔ'. Περί του να μην ανοίγουμε την πόρτα στα πάθη. Περί του να μην ανοίγουμε την πόρτα στα πάθη, αλλά να βρισκόμαστε μακριά από τις άτοπες επιθυμίες. Αδελφοί και πατέρες, αρκετός χρόνος έχει περάσει από τότε που διακόψαμε τη συνήθη κατήχηση και τη μεταξύ μας ευταξία, εξαιτίας της περιφοράς μας εδώ και εκεί από την επιδρομή των Αγαρηνών. Αλλά επειδή έχουμε την προσταγή «να ευλογούμε τον Κύριο σε κάθε τόπο της δεσποτείας του», ας μη διαβιούμε ούτε εδώ με αμέλεια. Αντιθέτως, όσο είναι δυνατόν, ας επιμένουμε και στην ευταξία και στη μελέτη και στην εργασία και στην κατά τα άλλα αγαθή συναναστροφή, λαμβάνοντας τα ορατά ως παραδείγματα των αοράτων. Διότι, αν από τον φόβο μήπως πέσουμε στα χέρια των Αγαρηνών δραπετεύσαμε και διαμένουμε κάπου εδώ, πόσο μάλλον οφείλουμε, από τον φόβο μήπως γίνουμε υποχείριοι στους αόρατους εχθρούς, να αναχωρήσουμε σε πολύ πιο μακρινό και ασφαλέστερο μέρος. Και ποια είναι αυτή η αναχώρηση;