Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 103:1

Ευλόγει, η ψυχή μου, τον Κύριο. Διδάσκει την ψυχή να ευλογεί τον Θεό και για τη μεγάλη πρόνοια του Θεού, όπως ακριβώς έκανε και προηγουμένως για την απαλλαγή από τις αμαρτίες. Κύριε, ο Θεός μου, μεγαλύνθηκες σφόδρα. Ατενίζοντας τη δική σου πρόνοια, ω Δέσποτα, μεγαλύνουμε με έκπληξη και δέος το μέγεθος της πρόνοιάς σου. Διότι με αυτόν τον τρόπο ενδύεται, σαν κάποιο περιβόλαιο, τη δική μας εξομολόγηση και ευπρέπεια, δηλαδή τον ύμνο που προσφέρεται μετά δοξολογίας.

ΨΑΛΜΟΣ ΡΓ΄ Ευλόγει, η ψυχή μου, τον Κύριο· Κύριε ο Θεός μου, μεγαλύνθηκες σφόδρα· ενδύθηκες εξομολόγηση και ευπρέπεια, τυλιγμένος το φως σαν ιμάτιο. Μέσα από τη μεγαλουργία, την πρόνοια και την ποικιλία των κτισμάτων, η ψυχή διδάσκεται να χαίρεται και ταυτόχρονα να αναλαμβάνει θάρρος, με το να σεμνύνεται και να αναγνωρίζει ως δικό της Κύριο και Θεό τον Δημιουργό τόσων μεγαλουργημάτων, και να τον οικειοποιείται λέγοντας: «Ο Θεός μου», με εσωτερική διάθεση, «ενδύθηκες εξομολόγηση και ευπρέπεια, τυλιγμένος το φως σαν ιμάτιο». Όπως ακριβώς εκείνος που τυλίγεται με ένα αισθητό ιμάτιο καλύπτεται από παντού, έτσι και η αδυναμία να διαπεράσει κανείς το φως που περιβάλλει τον Θεό, φανερώνει το ακατάληπτο της ουσίας Του. Αλλά τι λες, ω Δαβίδ; Ο ευαγγελιστής αναφέρει: «Ότι αυτός είναι το αληθινό φως, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο». Ο δε Παύλος ότι «κατοικεί σε φως απρόσιτο», κι εσύ λες ότι είναι περιβεβλημένος το φως σαν ιμάτιο; Βλέπεις ότι, έστω κι αν κάποιος είναι προφήτης, έστω κι αν είναι ευαγγελιστής, έστω κι αν είναι απόστολος, δεν δύναται να συλλάβει την απόλυτη σαφήνεια, αλλά, αναβαίνοντας λίγο-λίγο ξεκινώντας από τα δικά μας ονόματα, παρουσιάζουν μια αμυδρή ιδέα εκείνης της άρρητης δόξας. Επειδή, δηλαδή, δεν γνωρίζουν τι ακριβώς είναι Εκείνος ως προς την ουσία Του, αγωνίζονται να την προσεγγίσουν όσο το δυνατόν περισσότερο, με αφετηρία τα δικά μας λαμπρά πράγματα.

Έπειτα, μετά από αυτό, αφού παραλείφθηκαν ουκ ολίγοι ψαλμοί στο ενδιάμεσο, στον εκατοστό τρίτο, τον οποίο κατέταξε ως πολλοστό μεταξύ των ανεπίγραφων σύμφωνα με τους Εβραίους, ρητώς θεολογεί για τον μονογενή Θεό, αποδίδοντας σε Εκείνον την αιτία της σύστασης του σύμπαντος. Διότι λέει ότι αυτός ο ψαλμός, ο οποίος αναφέρεται στην κτίση του κόσμου και είναι του Δαβίδ, είναι ανεπίγραφος στους Εβραίους. Αυτό δε σημαίνει ότι εκείνοι δεν αποδέχονται τον σκοπό αυτής της προφητείας. Η δε επιγραφή έχει ως εξής: «Του Δαβίδ, για τη γένεση του κόσμου, ανεπίγραφος στους Εβραίους». Το νόημα αυτού του ψαλμού θα το εκθέσουμε εν ευθέτω χρόνω, προς το παρόν όμως θα μας αρκέσει να πούμε μόνον τούτο, ότι η ίδια αιτία, εννοώ αυτήν της απιστίας των Ιουδαίων, κατέστησε μη αποδεκτή από τους Εβραίους την επιγραφή και αυτού του ψαλμού.

Επομένως, κι αν το παιδί απομακρύνθηκε από εσένα, έτρεξε όμως προς τον Δεσπότη. Για σένα έκλεισε τον οφθαλμό, αλλά τον άνοιξε διάπλατα στο αιώνιο φως. Αποχώρησε από τη δική σου τράπεζα, αλλά προστέθηκε στην αγγελική. Από εδώ το φυτό ξεριζώθηκε, αλλά φυτεύτηκε στον παράδεισο. Μετέστη από βασιλεία σε βασιλεία. Απεκδύθηκε το άνθος της πορφύρας, αλλά ενδύθηκε την περιβολή της άνω βασιλείας. Να σου πω την ύλη του θείου ενδύματος; Δεν είναι λινάρι, ούτε μαλλί, ούτε μεταξωτά νήματα. Άκουσε τον Δαβίδ, από πού λέει ότι εξυφαίνονται τα ενδύματα του Θεού: «Εξομολόγηση και μεγαλοπρέπεια ενδύθηκες, περιβαλλόμενος το φως σαν ιμάτιο». Βλέπεις τι αντάλλαξε και με τι; Σε λυπεί το κάλλος του σώματος που δεν φαίνεται πλέον, διότι δεν βλέπεις το αληθινό κάλλος της ψυχής της, με το οποίο τώρα αγάλλεται στην πανήγυρη των επουρανίων. Πόσο ωραίος είναι εκείνος ο οφθαλμός που βλέπει τον Θεό. Πόσο γλυκό το στόμα που καλλωπίζεται με τις θείες υμνωδίες.

«Στον Δαβίδ»: Στον Χριστό, λέει, πρέπει να δίνουμε προσοχή, ο οποίος μας καθοδηγεί προς την εξομολόγηση και τη μετάνοια. «Ευλόγει»: Βλέπεις τι είδους θεμέλιο έθεσε στον ψαλμό το Άγιο Πνεύμα, διεγείροντας την ψυχή του ανθρώπου στο να ευλογεί αδιαλείπτως τον Κύριο. «Κύριε»: Διότι κάθε πνοή μεγαλύνει τον Κύριο. «Εξομολόγησιν»: Διότι, όταν η εξομολόγηση προσφέρεται στον Θεό, τότε Εκείνος ενδύεται ευπρέπεια, επειδή αγαπά την επιστροφή του ανθρώπου. «Αναβαλλόμενος»: Διότι είναι όλος φως και προέρχεται από φως, και είναι περιβεβλημένος το φως· επειδή και τα δύο ανήκουν στον Θεό. «Εκτείνων»: Δείχνει πόση είναι η δύναμη του Θεού· διότι με τον λόγο άπλωσε τον ουρανό σαν ένα απλό ένδυμα. «Ο στεγάζων»: Αποτελεί επίσης γνώρισμα της δύναμης του Θεού το να καλεί το νερό της θάλασσας, να το τοποθετεί σαν οροφή στον ουρανό και να το εκχέει πάνω στο πρόσωπο της γης. «Ο τιθείς»: Διότι επιβιβάστηκε στους αποστόλους σαν σε νεφέλες, προκειμένου να φωτίσει την οικουμένη· επιβιβάστηκε όμως και στη νεφέλη τότε, κατά τον καιρό της αναστάσεως, και επιβιβάστηκε και στη Θεοτόκο σαν σε νεφέλη. «Ο περιπατών»: Διότι επιβαίνει και στους ανέμους, όποτε το επιθυμεί. Αναφέρει δε και τα μυστήρια της σάρκωσης. «Ο ποιών»: Όχι μόνο αυτούς που βρίσκονται στον ουρανό, αλλά και τους αγίους που αγωνίστηκαν επί της γης, καθιστώντας και αυτούς νοερούς. «Και τους λειτουργούς»: Διότι, όποτε το θέλει, οι άγιοι μεταβάλλονται και σε πυρ, παίρνοντας δύναμη από το πυρ του Πνεύματος.

ΨΑΛΜΟΣ ΡΓ΄. «Κύριε ο Θεός μου, πόσο πολύ μεγαλύνθηκες!» Όχι επειδή δέχτηκε προσθήκη στο μέγεθός Του· διότι υπάρχει πάντοτε και παραμένει ο ίδιος· αλλά εύλογα λέει ότι μεγαλύνθηκε η φανέρωση του μεγαλείου Του, η οποία, αν και υπήρχε και προηγουμένως, έγινε εντονότερη αργότερα. Διότι, αν και ήταν επαρκή για την αποκάλυψη του Θεού η δημιουργία των αγγέλων, η έκταση των ουρανών, η θεμελίωση της γης και όλα τα άλλα όσα πρόσθεσε σε αυτά ο Ψαλμωδός· ωστόσο, επαρκέστερη από αυτά υπήρξε η σάρκωση του Σωτήρος, το ότι έγινε άνθρωπος και παρέμεινε Θεός· το ότι υπέστη τα δικά μας πάθη και διαφύλαξε τη δική Του απάθεια. Γι' αυτό, αν και αυτά έρχονται δεύτερα στη σειρά, ο Θεός τα έταξε πριν από τα άλλα, επειδή ως προς τη δύναμη είναι πρωταρχικά. Λέει δε ότι ο Ίδιος ενδύθηκε αυτήν τη μεγαλοπρέπεια και τη δόξα, όχι με την έννοια ότι πρόκειται πάλι να την απεκδυθεί, αλλά για να δειχθεί ότι, όταν σαρκώθηκε, δεν μεταβλήθηκε απλώς σε άνθρωπο, αλλά και Θεός παραμένει και άνθρωπος γίνεται. «Εσύ που ενδύεσαι το φως σαν ένδυμα.» Για την ίδια Οικονομία μιλάει· διότι και ο Ιωάννης την ονόμασε φως. Λέει δε τα εξής: «Και το φως μέσα στη σκοτία φέγγει, και η σκοτία δεν το κατέλαβε».

Εδώ, βεβαίως, αναπτύσσει τις κοινές ευεργεσίες και παρουσιάζει τον Θεό των όλων ως δημιουργό και συνάμα κυβερνήτη των πάντων. Ευλόγει, η ψυχή μου, τον Κύριο. Ο μεν Θεός ευλογεί τον άνθρωπο, παρέχοντάς του ασφάλεια και καθιστώντας τον λαμπρότερο, όπως έπραξε με τον Αβραάμ· ο άνθρωπος όμως δεν το πράττει έτσι, αλλά τότε (όταν ευλογεί τον Θεό) καθιστά λαμπρότερο τον ίδιο του τον εαυτό. Διότι, είτε ο Θεός ευλογεί είτε ο άνθρωπος τον Θεό, και στις δύο περιπτώσεις το κέρδος μεταβαίνει στον άνθρωπο, επειδή το Θείο είναι ανενδεές. Επίσης, διδάσκει κάθε τρόφιμο της ευσέβειας να υμνεί τον ευεργέτη Θεό. Κύριε, Θεέ μου, πόσο πολύ μεγαλύνθηκες. Και εδώ το «ως» είναι δηλωτικό επιτάσεως· το δε «εμεγαλύνθης σφόδρα» δεν δηλώνει αύξηση, αλλά σημαίνει το αμέτρητο μέγεθος. Διότι έτσι ακριβώς το ερμήνευσε και ο Σύμμαχος: Κύριε, Θεέ μου, είσαι πάρα πολύ μεγάλος. Επειδή δεν μεγαλύνθηκες ενώ ήσουν μικρός, αλλά, όντας εκ φύσεως μεγάλος, ως τέτοιος φανερώθηκες στους ευσεβείς. Πώς όμως γίνεται μεγάλος αυτός που είναι πάντοτε μεγάλος και δεν έχει ανάγκη από καμία προσθήκη, αλλά είναι πάντοτε τέλειος; Πώς μεγαλύνεται;

Όταν εκείνοι που είναι αφιερωμένοι σε αυτόν επιδεικνύουν άριστο βίο, όταν και με τα λόγια και με τα έργα τους τον ανυμνούν, τότε εκείνος μεγαλύνεται, όχι επειδή ο ίδιος προσλαμβάνει κάτι ως προς το μέγεθός του, αλλά επειδή σε εκείνους που τον αγνοούν αποδεικνύεται μέγας μέσω όσων τον λατρεύουν, εξαιτίας της μεγαλουργίας, της ποικιλίας των κτισμάτων και της πρόνοιάς του. Και η ψυχή, χαίροντας για αυτό το μεγαλείο, λέει: «Κύριε ο Θεός μου»· διότι η φωνή αυτή ανήκει σε ψυχή που σεμνύνεται. Προσθέτει δε με ποιον τρόπο μεγαλύνθηκε: «Εξομολόγηση και μεγαλοπρέπεια ενεδύθης». Ο δε Σύμμαχος αποδίδει ως εξής: «Ύμνο και ευδοξία ενεδύθης». Διότι δεν σε αγνοούν πλέον όσοι απολαμβάνουν τα δικά σου αγαθά, ούτε προσφέρουν στα είδωλα τον σεβασμό που ανήκει σε εσένα, αλλά σε υμνούν και σου αποτίνουν το χρέος της δοξολογίας. Διότι, αν και είναι ικανή για τη φανέρωση του μεγαλείου του Θεού η δημιουργία των αγγέλων, η έκταση των ουρανών, η θεμελίωση της γης, και όλα τα άλλα τα οποία πρόσθεσε σε αυτά ο ψαλμωδός, εντούτοις σπουδαιότερο από αυτά είναι το ότι ο Σωτήρας έγινε άνθρωπος και παρέμεινε Θεός, και το ότι έπαθε τα δικά μας και διαφύλαξε τη δική του απάθεια. Γι' αυτόν τον λόγο, παρότι αυτά είναι δεύτερα ως προς τη σειρά, τα τοποθέτησε ωστόσο πριν από τα άλλα, επειδή ως προς τη σημασία τυγχάνουν να είναι πρώτα.

Αλλά βέβαια λέγει ότι αυτός ενδύθηκε αυτήν την εξομολόγηση και τη μεγαλοπρέπεια, όχι σαν να επρόκειτο να την απεκδυθεί πάλι, αλλά για να φανερωθεί ότι, αφού σαρκώθηκε, δεν μεταβλήθηκε σε άνθρωπο, αλλά και Θεός παραμένει και άνθρωπος γίνεται. «Αυτός που περιβάλλεται το φως σαν ιμάτιο». Περιβάλλεται το φως σαν ιμάτιο, καθώς είναι από παντού πλήρης γνώσεως και καθώς έχει ακατάληπτη ουσία.

Ψαλμός ργ΄ Του Δαβίδ. «Ευλόγει η ψυχή μου τον Κύριον». Ο φιλόθεος νους παροτρύνει τη δική του ψυχή να δοξάζει τον Κύριο. «Κύριε, ο Θεός μου, μεγαλύνθηκες σφόδρα», δηλαδή, αναγνωρίστηκες ως ο μόνος Θεός. «Εξομολόγηση και μεγαλοπρέπεια ενδύθηκες», δηλαδή, το να σε ευχαριστούν και να σε μεγαλύνουν με μεγαλοπρέπεια όλα τα κτίσματά σου, «εσύ που τυλίγεσαι το φως σαν ιμάτιο», όχι φως δουλικό και κτιστό, αλλά φως απρόσιτο, που ενοικεί αυτοφυώς. «Εσύ που απλώνεις τον ουρανό σαν δέρμα», δηλαδή, που τον άπλωσες σαν κάποιο δέρμα τεντωμένο και από τα δύο μέρη. «Αυτός που στεγάζει με ύδατα τα υπερώα του». Έτσι, λέει, αφού άπλωσε τον ουρανό χωρίς στηρίγματα και του φόρτωσε το βάρος των υδάτων, για να μη φανεί ότι, όντας ελαφρύς και μη επιβαρυμένος από κανένα βάρος, στέκεται αιωρούμενος, αλλά, αν και βαστάζει στην πλάτη του το βάρος αμύθητων υδάτων, δεν βλάπτεται καθόλου. «Αυτός που καθιστά τα νέφη όχημά του, αυτός που περιπατεί πάνω σε πτέρυγες ανέμων». Εδώ υποδηλώνει το λεπτότατο της ασώματης και θείας φύσης, ή και την ανάληψη του Χριστού, ο οποίος επέβη σε νεφέλη και ανήλθε στους ουρανούς, ή και τα δύο. «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του φλόγα πυρός». Όχι απλώς πυρ, διότι το πυρ είναι σώμα, αλλά αύρα πυρός, εξαιρετικά ασώματη και ελαφρότατη. «Αυτός που θεμελιώνει τη γη πάνω στην ασφάλειά της». Πάνω σε τίποτα δεν την εθεμελίωσε, αλλά τη στερέωσε με ασφάλεια.

Λύτρωσέ με από μεσημβρινή συμφορά, από βέλος που πετά την ημέρα. Και κατά την ενάτη ώρα: Κλίνε, Κύριε, το αυτί σου και εισάκουσέ με. Και κατά το εσπέρας: Ευλόγει η ψυχή μου τον Κύριο, και όσα προηγούνται και όσα ακολουθούν.

Ελάτε λοιπόν, τέκνα και αδελφοί, ας κάνουμε μια νέα αρχή εμείς που έχουμε ήδη λυγίσει, ας αναζωογονηθούμε εμείς που έχουμε ήδη νεκρωθεί, ας ανανήψουμε εμείς που έχουμε ήδη νυστάξει. Ένα μόνο χρειαζόμαστε, το να θελήσουμε, και τα πάντα έχουν επιτευχθεί· διότι, εάν έχουμε αγαθή προαίρεση, αυτήν ακριβώς την ημέρα φθάνουμε στα μέτρα της σωτηρίας· διότι δεν είμαστε προσκολλημένοι στις βιοτικές μέριμνες, ώστε να είναι δύσκολη για εμάς η ενέργεια προς το αγαθό. Αλλά είναι εύκολο σε εμάς να αδράξουμε τη σωτηρία κάθε μέρα, εάν το επιθυμούμε, ψάλλοντας με σύνεση αμέσως το πρωί εκείνον τον ψαλμό του Δαβίδ: «το πρωί εισάκουσε τη φωνή μου· το πρωί θα παρασταθώ ενώπιόν σου και θα με επιβλέψεις». Και κατά την τρίτη ώρα: «το Πνεύμα σου το άγιο μην το αφαιρέσεις από εμένα». Και κατά την έκτη: «λύτρωσέ με από τη μεσημβρινή συμφορά και από το βέλος που πετάει την ημέρα». Και κατά την ενάτη: «κλίνε, Κύριε, το αυτί σου και εισάκουσέ με». Και το εσπέρας: «ευλόγει η ψυχή μου τον Κύριο», καθώς και όλα όσα προηγούνται και έπονται. Διότι, εάν πράττουμε έτσι κάθε μέρα, και ανυψώνουμε και φωτίζουμε ο ένας τον άλλον με αγαθούς τρόπους και λόγους, και δεν υποβιβάζουμε ούτε σκοτίζουμε ο ένας τον άλλον με την αδιαφορία και τη φλυαρία, τότε μπορούμε να σωθούμε, μπορούμε να διανύσουμε καλά το διάστημα της ημέρας, μπορούμε να εκπληρώσουμε τις οφειλές μας από το πρωί έως το εσπέρας.