Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 103:19

Δημιούργησε τη σελήνη για τους καιρούς. Ανατρέχει και πάλι στην πρόνοια που υπάρχει στους ουρανούς. Αναφέρει δε ότι η σελήνη δεν δημιουργήθηκε για κανέναν άλλο σκοπό, παρά για την αρίθμηση και τη διάγνωση των μηνών και των ημερών. Ο ήλιος γνώρισε τη δύση του. Υπακούοντας και αυτός στο θείο πρόσταγμα.

Βεβαίως, λέμε ότι το παντουργό χέρι του Πατρός είναι ο Υιός, δια του οποίου έγιναν τα πάντα και στον οποίο υπάρχουν τα πάντα. Διότι, όπως λέει, «με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί». Αυτός έδωσε εντολή σε όλα τα άστρα, δηλαδή καθόρισε πώς πρέπει να είναι το καθένα από αυτά. Διότι ο μεν ήλιος έχει οριστεί για την κυριαρχία της ημέρας, η δε σελήνη της νύχτας. Αλλά όπως λέει ο Ψαλμωδός: «Ο ήλιος γνώρισε τη δύση του. Έθεσε σκοτάδι ο Θεός των πάντων, και έγινε νύχτα.» Ψάλλει λοιπόν πάλι ο θεσπέσιος Δαβίδ και λέει: «Δική σου είναι η ημέρα, και δική σου είναι η νύχτα. Εσύ κατασκεύασες τον ήλιο και τη σελήνη.» Επομένως, το καθένα από αυτά διανύει τον δρόμο που του έχει οριστεί με εύτακτη πορεία και με μετρημένα διαστήματα ωρών. Ομοίως και τα υπόλοιπα άστρα, σύμφωνα με τον νόμο που τους δόθηκε από τον Θεό, ανατέλλουν κατά καιρούς και δύουν. Σε αυτά έδωσε εντολή, όντας εκ φύσεως Θεός και Κύριος δημιουργός των πάντων. <Εγώ τον ανέγειρα βασιλιά με δικαιοσύνη.>

Η κατοικία του ερωδιού προέχει μεταξύ αυτών. Ο Ακύλας το αποδίδει ως εξής: Εκεί τα πτηνά θα κάνουν τις φωλιές τους. Τα έλατα αποτελούν κατοικία για τον ερωδιό. Διότι τα ίδια δέντρα άλλη χρησιμότητα παρέχουν στους ανθρώπους και άλλη στα πτηνά. «Δημιούργησε τη σελήνη για να προσδιορίζει τους καιρούς· ο ήλιος γνώρισε τη δύση του». Αφού διεξήλθε όλα τα επίγεια, και έδειξε τη δημιουργία των αόρατων φύσεων, και υπέδειξε την κατασκευή των ουρανών, τώρα κάνει μνεία και των φωστήρων, οι οποίοι δημιουργήθηκαν κατά την τέταρτη ημέρα. Και δεν είναι άσκοπο, νομίζω, το ότι όσα φάνηκε να έχουν παραλειφθεί προηγουμένως, όταν γινόταν λόγος για τα επουράνια και τα περί νεφών και ανέμων, τώρα ο λόγος τα επαναλαμβάνει, μνημονεύοντάς τα μετά από τόσα, αλλά γίνεται για να διδάξει ότι και αυτά δημιουργήθηκαν για να εξυπηρετήσουν κάποια ανάγκη. Διότι ίσως, αν τα είχε μνημονεύσει πρώτα, θα δινόταν κάποια αφορμή σε εκείνους που θεωρούν ότι πρέπει να τα σέβονται ως θεία, και ως αίτια της συστάσεως των ζώων και των καρπών της γης. Αυτό άλλωστε νομίζοντας όσοι είναι ξένοι προς την ευσέβεια, παρακινήθηκαν να λατρεύουν ως θεούς τον ήλιο και τη σελήνη, θεωρώντας τα ως αίτια της δικής μας γενέσεως, της τροφής και της αυξήσεως. Αλλά ο θείος λόγος δεν παριστάνει πλέον αυτό, αλλά [δείχνει] ότι, και ανεξάρτητα από αυτά, η καθολική πρόνοια του Θεού συγκρότησε όχι μόνο τα επουράνια, αλλά και τα επίγεια ζώα και φυτά. Αυτό θέλησε να διδάξει και ο Μωυσής, γι' αυτό πρώτα εισήγαγε τη γένεση των φυτών από τη γη, και ύστερα κατ' αυτόν τον τρόπο τη δημιουργία των φωστήρων.

Και τώρα πάλι ο Δαβίδ ανατρέχει στην ουράνια πρόνοια, λέγοντας ότι η σελήνη δεν δημιουργήθηκε για κανέναν άλλο λόγο, παρά για την αρίθμηση και τη διάκριση των μηνών και των ημερών· διότι η φράση «για τους καιρούς», αυτό φανερώνει· δηλαδή, για να διακρίνουμε μέσω των μεταβολών της τις αλλαγές των εποχών, για να αριθμούμε μήνες και έτη. Επειδή οι φάσεις της σελήνης παρέχουν τη δυνατότητα να μετράται ο χρόνος· διότι αυτή δημιουργεί το μέτρο του μήνα, καθώς αυξάνεται και φθίνει μέσα σε συγκεκριμένες ημέρες· ώστε η δημιουργία της σελήνης έγινε για την αναγνώριση των καιρών. Και δεν εκπληρώνεται κάποια τυχαία ανάγκη από αυτό, από το να γνωρίζουμε δηλαδή τους καιρούς και να προετοιμαζόμαστε για όλα· διότι, αν δεν υπήρχε αυτό, όλα θα είχαν καταστραφεί, καθώς ούτε ο γεωργός θα γνώριζε να οργώνει τη γη στον κατάλληλο καιρό, ούτε ο ναύτης να διασχίζει τη θάλασσα. Αυτή η γνώση των καιρών δεν είναι αναγκαία και χρησιμότατη μόνο στους ανθρώπους, αλλά και στα άλογα ζώα.

Ο ήλιος γνώρισε τη δύση του. Έθεσες σκοτάδι και έγινε νύχτα· μέσα σε αυτήν θα περιφερθούν όλα τα θηρία του δάσους. Σκύμνοι (μικρά λιοντάρια) που ωρύονται για να αρπάξουν, και να ζητήσουν από τον Θεό την τροφή τους. Ανέτειλε ο ήλιος και θα συναχθούν, και στις φωλιές τους θα πλαγιάσουν. Θα εξέλθει ο άνθρωπος στο έργο του, και στην εργασία του έως το εσπέρας. Πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε! Τα πάντα τα εποίησες με σοφία· γέμισε η γη από τη δημιουργία σου. Ο ήλιος γνώρισε τη δύση του, δηλαδή αυτήν που του έχει καθοριστεί από τον Ανώτερο (τον Θεό). Διότι ο ήλιος έμαθε μόνο να φωτίζει. Και όχι πάντοτε και διαρκώς, αλλά να είναι άρχοντας της ημέρας, ενώ τη νύχτα να παραχωρεί στα άστρα που λάμπουν κατά τη διάρκειά της το να εκτελούν τη δική τους πορεία· ώστε, όταν έλθει η νύχτα και επικρατήσει το σκοτάδι στη γη, να αποσυρθούν και να απομακρυνθούν τα ήμερα ζώα, ενώ όσα είναι άγρια θηρία, αυτά να βγουν για την αναζήτηση της φυσικής τους τροφής· στον κατάλληλο και αρμόζοντα σε αυτά χρόνο, δηλαδή στο διάστημα της νύχτας.

Θ΄. Η τάξη νομοθέτησε για όλα ανεξαιρέτως τα ζώα τη γένεση, την τροφή και τους κατάλληλους τόπους για το καθένα. Και ούτε δελφίνι είδε κανείς να οργώνει το χώμα, ούτε βόδι να γλιστρά μέσα στο νερό· όπως ακριβώς δεν είδε ούτε τον ήλιο τη νύχτα να λιγοστεύει ή να γεμίζει, ούτε τη σελήνη να εκπέμπει πύρινο φως την ημέρα· τα ψηλά βουνά είναι για τα ελάφια, ο βράχος είναι καταφύγιο για τους λαγούς. Δημιούργησε τη σελήνη για να δείχνει τους καιρούς· ο ήλιος γνώρισε τη δύση του· πέφτει η νύχτα, και ο άνθρωπος αποσύρεται στον ύπνο, ενώ τα θηρία βγαίνουν ελεύθερα, και το καθένα ζητά την τροφή που του δίνεται από τον Δημιουργό· έρχεται η ημέρα, και τα θηρία αποσύρονται, ενώ ο άνθρωπος σπεύδει στην εργασία του· και παραχωρούμε τη θέση μας ο ένας στον άλλον με τάξη, σύμφωνα με τον νόμο και τον λόγο της φύσεως. Θα προσθέσω το πιο σπουδαίο και το πιο οικείο. Η τάξη συγκρότησε τον άνθρωπο, ως λογικό ον, από ένα κράμα λογικού και άλογου στοιχείου· και συνέδεσε μυστικά και ανέκφραστα το χώμα με τον νου, και τον νου με το πνεύμα.

Το χαρακτηριστικό δε του λόγου είναι τούτο: ο ερωδιός (αρωδιός) είναι ένα μεγάλο πτηνό σε εκείνον τον τόπο, και τα στρουθία τον ακολουθούν πάντοτε, σαν να τον αγαπούν. «Όρη»: Διότι τα ελάφια ευφραίνονται στα ψηλά βουνά· και όρη είναι τα δόγματα των προφητών, στα οποία τα ιερά ελάφια του Λόγου, οι απόστολοι, υπερπηδώντας φώτισαν την οικουμένη. «Πέτρα»: Στους ανθρώπους, των οποίων ο βίος είναι ελαφρύς σαν σκιά, σε αυτούς καταφύγιο και σωτηρία έγινε η πέτρα στην οποία σταυρώθηκε ο Χριστός. «Εποίησεν»: Εννοεί την Εκκλησία, ως εκείνη που φωτίζει τον άνθρωπο, η οποία, γεννώντας τους ανθρώπους κατά τον κατάλληλο καιρό, δεν παύει το έργο της. «Ο ήλιος»: Ο Χριστός, ο ήλιος της δικαιοσύνης, όταν έδυσε κατεβαίνοντας στον άδη, για να τον σκυλεύσει. «Έθου»: Εννοεί το σκότος που δημιουργήθηκε κατά την ώρα του Πάθους, όταν ο Χριστός ήταν πάνω στον σταυρό. Διότι αυτό έλαβε τη θέση της νύχτας. «Εν αυτή»: Ο πιστός λαός, ο προερχόμενος από τα έθνη, όντας σαν άγρια θηρία του δάσους υπό την αιχμαλωσία (ενοχή) των ειδώλων, αφού πίστεψαν στο Πάθος του Χριστού, διήλθαν στο φως της πίστεως (και της αλήθειας). «Σκύμνοι»: Διότι πεινούσαν και ωρύονταν για να βρουν τον άρτο της ζωής, και μόλις τον βρήκαν τον άρπαξαν και τρέφονται με αυτόν. «Ανέτειλεν»: Ο Χριστός, αφού αναστήθηκε από τους νεκρούς, σαν ήλιος συγκέντρωσε τους διασκορπισμένους σε έναν κοινό σύνδεσμο πίστεως και ειρήνης. «Και εν ταις μάνδραις»: Στις εκκλησίες θα κατακλιθούν, δηλαδή θα αναπαυθούν ειρηνικά.

Την καμήλα και τον χοίρο και τον δασύποδα, δηλαδή τον λαγό, δεν θα τα φάτε. Μέσω αυτών, λοιπόν, ο Δαβίδ υπονοεί τα έθνη· διότι αυτά έχουν ως καταφύγιο τη νοητή πέτρα, την Εκκλησία, και μέσω αυτής ενδυναμώνονται και καθαρίζονται. Τα ελάφια όμως, επειδή τυγχάνουν να είναι καθαρά ζώα, αποτελούν αναγκαίως τις ψυχές των δικαίων, όσες τήρησαν τον νόμο. «Εποίησε σελήνην εις καιρούς». Και βέβαια δεν έθεσε μόνο τη σελήνη, αλλά και τον ήλιο και τα άστρα, για τις ημέρες και τους μήνες και τους καιρούς και τα έτη. Αλλά εδώ ως σελήνη εννοεί τη Συναγωγή των Ιουδαίων, την οποία έθεσε μέχρι τον καιρό του νόμου και των προφητών· και ως ήλιο, τον Χριστό. Διότι έτσι τον αποκαλούσε και ο Μαλαχίας·

Θα ανατείλει σε εσάς που φοβάστε τον Κύριο ο Ήλιος της δικαιοσύνης, και ίαση θα υπάρχει στις πτέρυγές του. Ο οποίος γνώριζε τη δύση του· διότι γνώριζε τον καιρό κατά τον οποίο έπρεπε να οικονομήσει το πάθος, ώστε, πριν έλθει αυτός, να λέγει:

Όχι μόνο για να πίνεις, εφόσον θα επαρκούσε και η φύση του νερού, αλλά και για να ευφρανθείς και να χαρείς· διότι «ο οίνος ευφραίνει την καρδιά του ανθρώπου». Μαθαίνοντας λοιπόν αυτό, θα γνωρίζεις και μέχρι ποιο σημείο πρέπει να χρησιμοποιείς τον οίνο. Από πού τρέφονται τα πετεινά και τα άγρια θηρία; Θα τον ακούσεις να λέει: «Όλα από εσένα προσδοκούν να τους δώσεις την τροφή τους στον κατάλληλο καιρό». Και αν ρωτήσεις: «Γιατί υπάρχουν τα κτήνη;», σου αποκρίνεται ότι και αυτά υπάρχουν για χάρη σου. Διότι λέει: «Αυτός αναβλαστάνει χορτάρι για τα κτήνη, και χλόη για την υπηρεσία των ανθρώπων». Ποια ανάγκη έχεις από τη σελήνη; Άκουσέ τον να λέει: «Εποίησε τη σελήνη για να προσδιορίζει τους καιρούς». Και το ότι εποίησε όλα τα ορατά και τα αόρατα, και αυτό με σαφήνεια το δίδαξε λέγοντας: «Αυτός είπε, και έγιναν· αυτός έδωσε εντολή, και κτίστηκαν». Και ότι θα υπάρξει λύτρωση από τον θάνατο, και αυτό σε διδάσκει λέγοντας: «Ο Θεός θα λυτρώσει την ψυχή μου από το χέρι του άδη, όταν θα με παραλάβει». Από πού προήλθε το σώμα μας; Και αυτό το λέει: «Ενθυμήθηκε ότι είμαστε χώμα». Πού καταλήγει πάλι; «Θα επιστρέψει στο χώμα του».

Έτσι και ο Προφήτης έλεγε: «Δημιούργησε τη σελήνη για να δείχνει τους καιρούς, ο ήλιος γνώρισε τη δύση του· έφερες σκοτάδι και έγινε νύχτα». Και όχι μόνο εκπληρώνουν εκείνα για τα οποία έχουν κατασκευαστεί, αλλά, ακόμη και αν τους προστάξει τα αντίθετα, και σε αυτά επιδεικνύουν μεγάλη υπακοή. Στη θάλασσα, για παράδειγμα, έδωσε προσταγή, και όχι μόνο δεν τους καταπόντισε, πράγμα που ήταν το έργο της, αλλά αφού καταλάγιασε τα κύματά της, πέρασε απέναντι τον λαό των Ιουδαίων με μεγαλύτερη ασφάλεια και από στερεό βράχο. Το καμίνι όχι μόνο δεν έκαιγε, αλλά παρείχε ένα δροσερό αεράκι. Τα θηρία όχι μόνο δεν τον κατασπάραξαν, αλλά πήραν θέση σωματοφυλάκων για τον Δανιήλ. Το κήτος όχι μόνο δεν τον κατάπιε, αλλά και διατήρησε σώα την παρακαταθήκη. Η γη όχι μόνο δεν τους βάσταξε, αλλά τους καταπόντισε πιο αδυσώπητα και από θάλασσα, όταν άνοιξε και κατέπιε τον Δαθάν και σκέπασε τη συναγωγή του Αβειρών. Και θα μπορούσε να δει κανείς πολλά άλλα θαυμαστά έργα να συμβαίνουν μέσα στη δημιουργία, προκειμένου να μάθουν οι εξαιρετικά ανόητοι, οι οποίοι θεοποιούν τη φύση, ότι τα πράγματα δεν κατευθύνονται από την τυραννία της φύσης, αλλά τα πάντα υποτάσσονται και υποχωρούν στο θέλημα του Θεού.

Και αν ρωτήσεις, για ποιον λόγο υπάρχουν τα κτήνη; Σου αποκρίνεται, ότι και αυτά υπάρχουν για εσένα. Διότι, λέει, «Αυτός κάνει να αναβλαστάνει χορτάρι για τα κτήνη, και χλόη για την εξυπηρέτηση των ανθρώπων». Ποια είναι η χρησιμότητα της σελήνης; Άκουσε αυτόν που λέει: «Δημιούργησε τη σελήνη για τον προσδιορισμό των καιρών». Το ότι είναι δημιουργήματα όλα τα ορατά και τα αόρατα, και αυτό το δίδαξε με σαφήνεια: «Αυτός», λέει, «είπε, και έγιναν· αυτός έδωσε εντολή, και κτίστηκαν».

Λάβαμε την έφεση για τροφή, όχι όμως και για ασωτία. Η άοκνη ψυχή εξέγειρε εναντίον της δαίμονες, και καθώς πληθύνθηκαν οι πόλεμοι, πληθύνθηκαν και τα στεφάνια. Εκείνος που δεν δέχεται πλήγματα από τους εχθρούς, δεν πρόκειται ποτέ να στεφανωθεί. Ενώ εκείνος που δεν αποκάμνει από τις συμπτωματικές πτώσεις, θα επαινεθεί από τους αγγέλους ως πολεμιστής. Κάποιος, αφού πέρασε τρεις νύχτες μέσα στη γη, αναστήθηκε για πάντα· αυτός λοιπόν που αναδείχθηκε νικητής για τρεις ώρες, δεν πρόκειται πλέον να πεθάνει. Εάν, κατά οικονομική παιδαγωγία, μετά την ανατολή του μέσα μας, ο ήλιος γνώρισε τη δύση του, οπωσδήποτε έθεσε το σκοτάδι ως κρυψώνα του και έγινε νύχτα· μέσα σε αυτήν λοιπόν θα έρθουν ξανά σε εμάς τα άγρια λιονταράκια που προηγουμένως είχαν υποχωρήσει, και όλα τα θηρία του δάσους των ακανθωδών παθών, ωρυόμενα για να αρπάξουν την ελπίδα που κρύβουμε μέσα μας, και ζητώντας από τον Θεό για τον εαυτό τους την τροφή των παθών, είτε μέσω των λογισμών είτε μέσω των πράξεων. Αλλά ανέτειλε πάλι σε εμάς ο ήλιος μέσω της σκοτεινής ταπείνωσης· και τα θηρία συγκεντρώθηκαν, και θα καταλύσουν στις μάντρες τους, δηλαδή στις φιλήδονες καρδιές, και όχι μέσα σε εμάς. Τότε θα πουν μεταξύ τους οι δαίμονες: Εμεγάλυνε ο Κύριος το έλεός Του σε αυτούς πάλι· και εμείς θα πούμε προς αυτούς: Εμεγάλυνε ο Κύριος τα έργα Του σε εμάς, και γίναμε χαρούμενοι.

Γι' αυτό και ως θεοφύτευτοι πλεονεκτούν σε τιμή από τα υπόλοιπα οι κέδροι του Λιβάνου. «Εκεί θα φωλιάσουν τα στρουθία». Στρουθία και ορνίθια ονομάζονται όλα τα πτηνά. «Η κατοικία του ερωδιού προηγείται αυτών», δηλαδή, κυριαρχεί επί των προαναφερθέντων στρουθίων, είτε επειδή είναι φιλέρημος, είτε επειδή φωλιάζει πριν από όλα εκείνα τα προαναφερθέντα στρουθία. «Τα ψηλά βουνά είναι για τα ελάφια, ο βράχος καταφύγιο για τους λαγούς». Ως προς το αισθητό μέρος, έτσι βλέπουμε να διαβιούν αυτά τα ζώα, δεν επιθυμούμε όμως να τα ερμηνεύσουμε και αλληγορικά, επειδή μεριμνούμε για τη συντομία. «Εποίησε σελήνην για τους καιρούς», δηλαδή από την τεταγμένη κίνησή της, οι άνθρωποι κατανοούν τις εναλλαγές των εποχών και την περίοδο των μηνών. «Ο ήλιος γνώρισε τη δύση του», την οποία έλαβε από τον σοφό Δημιουργό μέσω του νόμου της φύσεως. «Έθεσες σκοτάδι και έγινε νύχτα», ώστε και τα ημερινά έργα να σταματήσουν για ανάπαυση και τα νυκτόβια ζώα να εξέλθουν για βοσκή. «Μέσα σε αυτήν θα κινηθούν όλα τα θηρία του δάσους», λαμβάνοντας τη νυχτερινή άδεια, βγήκαν από το δάσος και από τη δική τους φωλιά. «Σκύμνοι που ωρύονται για να αρπάξουν και να ζητήσουν από τον Θεό την τροφή τους». Επειδή ο Θεός όρισε άνωθεν την κατάλληλη τροφή για το καθένα, αναζητούν την τροφή με τον πρέποντα τρόπο, το ένα αυτήν, το άλλο εκείνη· «Ανέτειλε ο ήλιος και συγκεντρώθηκαν και θα πλαγιάσουν στις φωλιές τους».

Ο ήλιος γνώρισε τη δύση του και εκείνος παύει την εργασία του και στρώνει τραπέζι πλούσιο μέσα σε απόλυτη ασφάλεια και, αφού γεμίσει ελεύθερα το κύπελλο, χαίρεται για τη δική σου δύναμη, χλευάζει τους Σκύθες, παίζει με τα αγαπημένα του πρόσωπα και τα αγκαλιάζει γλυκά, διακηρύσσοντας ότι χάρη στον μεγάλο Αλέξιο τα βλέπει αυτά και τον βλέπουν.