Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 103:22

Ερώτηση 84. Τι εννοεί το χωρίο: «Νεαρά λιοντάρια που βρυχώνται για να αρπάξουν και να ζητήσουν από τον Θεό την τροφή τους. Ανέτειλε ο ήλιος και συγκεντρώθηκαν, και στις φωλιές τους θα αναπαυθούν;» Απάντηση: Νεαρά λιοντάρια ονομάζει τους προφήτες. Βρυχώνταν δε, φωνάζοντας, ομιλώντας και προφητεύοντας τη σάρκωση του Υιού του Θεού. Ανέτειλε όμως ο ήλιος, δηλαδή ήλθε ο Χριστός, και σιώπησαν. Οι προφήτες προφήτευσαν μέχρι τον Ιωάννη. Αυτό είναι που λέει η Γραφή και αλλού: «Σκοτεινό νερό μέσα σε νεφέλες αέρων· από τη λαμπρότητά του οι νεφέλες υποχώρησαν». Σκοτεινό νερό ονομάζει τη θεία Γραφή, επειδή μέσα σε γνόφο έλαβε ο Μωυσής τον νόμο στο Σινά από τον Θεό. Επιπλέον δε και οι προφήτες έβλεπαν και φανέρωναν την παρουσία του Χριστού με τρόπο κάπως αμυδρό, σκοτεινό και ανεπαίσθητο. Διότι νεφέλες ονομάζει τους προφήτες, επειδή κήρυξαν και σαν νερό εξέχεαν τον θείο λόγο και νόμο πάνω στη γη, πνέοντας σαν άνεμοι, το οποίο ακριβώς αποτελεί το σκοτεινό νερό. Από τη λαμπρότητά του δε ενώπιόν του, ή σαν από την ένσαρκη παρουσία του μπροστά του, οι νεφέλες, δηλαδή οι προφήτες, έπαψαν και υποχώρησαν.

Ο ήλιος γνώρισε τη δύση του. Έθεσες σκοτάδι και έγινε νύχτα· μέσα σε αυτήν θα περιφερθούν όλα τα θηρία του δάσους. Σκύμνοι (μικρά λιοντάρια) που ωρύονται για να αρπάξουν, και να ζητήσουν από τον Θεό την τροφή τους. Ανέτειλε ο ήλιος και θα συναχθούν, και στις φωλιές τους θα πλαγιάσουν. Θα εξέλθει ο άνθρωπος στο έργο του, και στην εργασία του έως το εσπέρας. Πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε! Τα πάντα τα εποίησες με σοφία· γέμισε η γη από τη δημιουργία σου. Ο ήλιος γνώρισε τη δύση του, δηλαδή αυτήν που του έχει καθοριστεί από τον Ανώτερο (τον Θεό). Διότι ο ήλιος έμαθε μόνο να φωτίζει. Και όχι πάντοτε και διαρκώς, αλλά να είναι άρχοντας της ημέρας, ενώ τη νύχτα να παραχωρεί στα άστρα που λάμπουν κατά τη διάρκειά της το να εκτελούν τη δική τους πορεία· ώστε, όταν έλθει η νύχτα και επικρατήσει το σκοτάδι στη γη, να αποσυρθούν και να απομακρυνθούν τα ήμερα ζώα, ενώ όσα είναι άγρια θηρία, αυτά να βγουν για την αναζήτηση της φυσικής τους τροφής· στον κατάλληλο και αρμόζοντα σε αυτά χρόνο, δηλαδή στο διάστημα της νύχτας.

Το χαρακτηριστικό δε του λόγου είναι τούτο: ο ερωδιός (αρωδιός) είναι ένα μεγάλο πτηνό σε εκείνον τον τόπο, και τα στρουθία τον ακολουθούν πάντοτε, σαν να τον αγαπούν. «Όρη»: Διότι τα ελάφια ευφραίνονται στα ψηλά βουνά· και όρη είναι τα δόγματα των προφητών, στα οποία τα ιερά ελάφια του Λόγου, οι απόστολοι, υπερπηδώντας φώτισαν την οικουμένη. «Πέτρα»: Στους ανθρώπους, των οποίων ο βίος είναι ελαφρύς σαν σκιά, σε αυτούς καταφύγιο και σωτηρία έγινε η πέτρα στην οποία σταυρώθηκε ο Χριστός. «Εποίησεν»: Εννοεί την Εκκλησία, ως εκείνη που φωτίζει τον άνθρωπο, η οποία, γεννώντας τους ανθρώπους κατά τον κατάλληλο καιρό, δεν παύει το έργο της. «Ο ήλιος»: Ο Χριστός, ο ήλιος της δικαιοσύνης, όταν έδυσε κατεβαίνοντας στον άδη, για να τον σκυλεύσει. «Έθου»: Εννοεί το σκότος που δημιουργήθηκε κατά την ώρα του Πάθους, όταν ο Χριστός ήταν πάνω στον σταυρό. Διότι αυτό έλαβε τη θέση της νύχτας. «Εν αυτή»: Ο πιστός λαός, ο προερχόμενος από τα έθνη, όντας σαν άγρια θηρία του δάσους υπό την αιχμαλωσία (ενοχή) των ειδώλων, αφού πίστεψαν στο Πάθος του Χριστού, διήλθαν στο φως της πίστεως (και της αλήθειας). «Σκύμνοι»: Διότι πεινούσαν και ωρύονταν για να βρουν τον άρτο της ζωής, και μόλις τον βρήκαν τον άρπαξαν και τρέφονται με αυτόν. «Ανέτειλεν»: Ο Χριστός, αφού αναστήθηκε από τους νεκρούς, σαν ήλιος συγκέντρωσε τους διασκορπισμένους σε έναν κοινό σύνδεσμο πίστεως και ειρήνης. «Και εν ταις μάνδραις»: Στις εκκλησίες θα κατακλιθούν, δηλαδή θα αναπαυθούν ειρηνικά.

«Δεν έχει έλθει ακόμη η ώρα». Όταν όμως έφθασε στον κατάλληλο καιρό, λέει: «Έφθασε η ώρα, για να δοξαστεί ο Υιός του ανθρώπου». «Έβαλες σκοτάδι, και έγινε νύχτα». Σαφώς εννοεί τον καιρό του σταυρού, κατά τον οποίο έδυσε ο δικός μας ήλιος. Διότι τότε έγινε σκοτάδι από την έκτη ώρα μέχρι την ενάτη ώρα, το οποίο έχει εκληφθεί ως ολόκληρη νύχτα, εξαιτίας του μυστηρίου της τριημέρου αναστάσεως. «Μέσα σε αυτήν θα περάσουν όλα τα θηρία». Με τα θηρία του δάσους και τα λιοντάρια εννοεί τους δαίμονες, οι οποίοι κατά τον καιρό του Δεσποτικού πάθους αναγκαστικά ωρύονταν, νομίζοντας ότι τότε είχαν ευκαιρία για θήραμα. Διότι έβλεπαν τον Ιούδα να έχει προδώσει, τον Πέτρο να αρνείται και τους υπόλοιπους αποστόλους σκορπισμένους. Ωρύονταν, λοιπόν, για να αρπάξουν και να ζητήσουν από τον Θεό την παραχώρηση των δικαίων σε πειρασμούς. Ή μήπως δεν ζήτησε τον Ιώβ ο διάβολος; Ζήτησε μάλιστα και τους αποστόλους από τον Χριστό, ώστε ο Κύριος να λέει: «Σίμων, Σίμων, πόσες φορές ζήτησε ο Σατανάς να σας κοσκινίσει σαν το σιτάρι· εγώ όμως παρακάλεσα για σένα, ώστε να μην εκλείψει η πίστη σου». «Ανέτειλε ο ήλιος, και συνάχθηκαν». Διότι, όταν αναστήθηκε ο Χριστός, υποχώρησαν. Γι' αυτό ο Σύμμαχος, αντί για το «συνάχθηκαν», έγραψε «θα υποχωρήσουν». Πού όμως υποχώρησαν; Στις δικές τους μάντρες· όπου κοιμούνται φωλιάζοντας σαν ερπετά.

Εγώ όμως προσευχήθηκα για σένα, ώστε να μην εκλείψει η πίστη σου. Ανέτειλε ο ήλιος και συνάχθηκαν, και στις μάνδρες τους θα πλαγιάσουν. Όταν ανατέλλει ο ήλιος, αυτά μεν αποσύρονται στα δικά τους καταφύγια· οι άνθρωποι όμως, έχοντας αποθέσει τον κόπο της προηγούμενης ημέρας, με προθυμία διημερεύουν και πάλι στα έργα τους. Διότι με την ανάσταση του Χριστού, αυτά υποχώρησαν. Ο δε Σύμμαχος, αντί του «Συνήχθησαν», έγραψε «Υποχωρήσουσιν». Και πού υποχώρησαν; Στις δικές τους μάνδρες, όπου πλαγιάζουν, φωλιάζοντας δίκην ερπετών. Θα εξέλθει ο άνθρωπος στο έργο του και στην εργασία του έως το εσπέρας. Ευλόγως· επειδή η ανάσταση του Χριστού έδωσε θάρρος στους αληθινούς ανθρώπους, και τους προέτρεψε να εργάζονται το δικό τους έργο μέχρι το εσπέρας, δηλαδή μέχρι τη συντέλεια του βίου, τουτέστιν την αρετή. Διότι αυτήν έθεσε ο Θεός σε εμάς ως εργασία.

Τι λέει λοιπόν εκείνος; «Έθεσες σκότος, και έγινε νύχτα· μέσα σε αυτήν θα διέλθουν όλα τα θηρία του δάσους, μικρά λιοντάρια που ωρύονται για να αρπάξουν και να ζητήσουν από τον Θεό την τροφή τους· ανέτειλε ο ήλιος και συγκεντρώθηκαν, και στις φωλιές τους θα πλαγιάσουν». Όπως, λοιπόν, όταν προβάλλει η ηλιακή αχτίδα όλα τα θηρία τρέπονται σε φυγή και κρύβονται στις φωλιές τους, έτσι ακριβώς, όταν η προσευχή αναφανεί σαν μια αχτίδα από το στόμα και τη γλώσσα μας, αφενός φωτίζεται η διάνοια, και αφετέρου όλα τα άλογα και θηριώδη πάθη δραπετεύουν, τρέπονται σε φυγή και καταδύονται στις δικές τους φωλιές, αρκεί μόνο να προσευχόμαστε με ακρίβεια, με ψυχή σε εγρήγορση και με διάνοια νηφάλια. Τότε, ακόμη και αν είναι παρών ο διάβολος τρέπεται σε φυγή, ακόμη και αν είναι δαίμονας αποχωρεί. Διότι, εάν, όταν ένας υπηρέτης συνομιλεί με τον κύριό του, κανένας από τους συνδούλους του ούτε κανένας από όσους διαθέτουν παρρησία δεν θα τολμούσε να τον πλησιάσει και να τον ενοχλήσει, πολύ περισσότερο αυτοί, οι οποίοι ανήκουν σε εκείνους που έχουν προσκρούσει στο θείο θέλημα και στερούνται παρρησίας, δεν θα μπορούσαν να ενοχλήσουν εμάς, όταν συνομιλούμε με τον Θεό με την πρέπουσα σπουδή.

Λάβαμε την έφεση για τροφή, όχι όμως και για ασωτία. Η άοκνη ψυχή εξέγειρε εναντίον της δαίμονες, και καθώς πληθύνθηκαν οι πόλεμοι, πληθύνθηκαν και τα στεφάνια. Εκείνος που δεν δέχεται πλήγματα από τους εχθρούς, δεν πρόκειται ποτέ να στεφανωθεί. Ενώ εκείνος που δεν αποκάμνει από τις συμπτωματικές πτώσεις, θα επαινεθεί από τους αγγέλους ως πολεμιστής. Κάποιος, αφού πέρασε τρεις νύχτες μέσα στη γη, αναστήθηκε για πάντα· αυτός λοιπόν που αναδείχθηκε νικητής για τρεις ώρες, δεν πρόκειται πλέον να πεθάνει. Εάν, κατά οικονομική παιδαγωγία, μετά την ανατολή του μέσα μας, ο ήλιος γνώρισε τη δύση του, οπωσδήποτε έθεσε το σκοτάδι ως κρυψώνα του και έγινε νύχτα· μέσα σε αυτήν λοιπόν θα έρθουν ξανά σε εμάς τα άγρια λιονταράκια που προηγουμένως είχαν υποχωρήσει, και όλα τα θηρία του δάσους των ακανθωδών παθών, ωρυόμενα για να αρπάξουν την ελπίδα που κρύβουμε μέσα μας, και ζητώντας από τον Θεό για τον εαυτό τους την τροφή των παθών, είτε μέσω των λογισμών είτε μέσω των πράξεων. Αλλά ανέτειλε πάλι σε εμάς ο ήλιος μέσω της σκοτεινής ταπείνωσης· και τα θηρία συγκεντρώθηκαν, και θα καταλύσουν στις μάντρες τους, δηλαδή στις φιλήδονες καρδιές, και όχι μέσα σε εμάς. Τότε θα πουν μεταξύ τους οι δαίμονες: Εμεγάλυνε ο Κύριος το έλεός Του σε αυτούς πάλι· και εμείς θα πούμε προς αυτούς: Εμεγάλυνε ο Κύριος τα έργα Του σε εμάς, και γίναμε χαρούμενοι.

Γι' αυτό και ως θεοφύτευτοι πλεονεκτούν σε τιμή από τα υπόλοιπα οι κέδροι του Λιβάνου. «Εκεί θα φωλιάσουν τα στρουθία». Στρουθία και ορνίθια ονομάζονται όλα τα πτηνά. «Η κατοικία του ερωδιού προηγείται αυτών», δηλαδή, κυριαρχεί επί των προαναφερθέντων στρουθίων, είτε επειδή είναι φιλέρημος, είτε επειδή φωλιάζει πριν από όλα εκείνα τα προαναφερθέντα στρουθία. «Τα ψηλά βουνά είναι για τα ελάφια, ο βράχος καταφύγιο για τους λαγούς». Ως προς το αισθητό μέρος, έτσι βλέπουμε να διαβιούν αυτά τα ζώα, δεν επιθυμούμε όμως να τα ερμηνεύσουμε και αλληγορικά, επειδή μεριμνούμε για τη συντομία. «Εποίησε σελήνην για τους καιρούς», δηλαδή από την τεταγμένη κίνησή της, οι άνθρωποι κατανοούν τις εναλλαγές των εποχών και την περίοδο των μηνών. «Ο ήλιος γνώρισε τη δύση του», την οποία έλαβε από τον σοφό Δημιουργό μέσω του νόμου της φύσεως. «Έθεσες σκοτάδι και έγινε νύχτα», ώστε και τα ημερινά έργα να σταματήσουν για ανάπαυση και τα νυκτόβια ζώα να εξέλθουν για βοσκή. «Μέσα σε αυτήν θα κινηθούν όλα τα θηρία του δάσους», λαμβάνοντας τη νυχτερινή άδεια, βγήκαν από το δάσος και από τη δική τους φωλιά. «Σκύμνοι που ωρύονται για να αρπάξουν και να ζητήσουν από τον Θεό την τροφή τους». Επειδή ο Θεός όρισε άνωθεν την κατάλληλη τροφή για το καθένα, αναζητούν την τροφή με τον πρέποντα τρόπο, το ένα αυτήν, το άλλο εκείνη· «Ανέτειλε ο ήλιος και συγκεντρώθηκαν και θα πλαγιάσουν στις φωλιές τους».

Εάν το φως το δημιούργησε ο Θεός, δεν έφτιαξε ο ίδιος το σκοτάδι· είναι αντίθετα. Εάν το φως το δημιούργησε ο Θεός, δεν έφτιαξε ο ίδιος το σκοτάδι· διότι αυτά είναι αντίθετα μεταξύ τους. Αντίθετα μεν μεταξύ τους, αλλά αναγκαία στους ανθρώπους και τα δύο· και αυτό ακριβώς λέει και ο Δαβίδ εξυμνώντας τη μεγαλουργία του Ποιητή· διότι λέει, «έθεσες σκοτάδι και έγινε νύχτα» και τα εξής, μέχρι το «θα εξέλθει ο άνθρωπος στο έργο του και στην εργασία του έως το βράδυ». Αλλά ότι μεν είναι αναγκαίο το σκοτάδι, είναι φανερό· ότι δε δεν είναι ουσία, αλλά συμβεβηκός, μπορεί να το κατανοήσει κανείς και από το εξής. Διότι είναι αποσκίασμα του ουρανού και της γης· γι' αυτό ακριβώς και εξαφανίζεται και διαλύεται στην ανυπαρξία όταν ανατέλλει το φως. Το φως, αντίθετα, είναι ουσία και έχει υπόσταση· γι' αυτό και ενώ δύει, ανατέλλει, και ενώ φεύγει, επανέρχεται. Θα μπορούσε κανείς να γνωρίσει και από τούτο ότι το σκοτάδι είναι ένα συμβεβηκός· διότι ένα σπίτι που δεν έχει φωταγωγούς είναι γεμάτο σκοτάδι, όταν όμως εισαχθεί μια λάμπα φωτίζεται, χωρίς το σκοτάδι να μεταβαίνει κάπου αλλού, αλλά καταστρέφεται εντελώς με την παρουσία του φωτός. Επομένως το σκοτάδι δεν είναι ούτε αγένητη ουσία ούτε βέβαια γενητή, αλλά μια αναγκαία κατάσταση που προκύπτει από τα δημιουργημένα, η οποία κηρύττει τη σοφία του Θεού.

Και τώρα ο γεωργός κοιμάται γαλήνιο ύπνο με ευχάριστα όνειρα, χάρη στη δική σου αγρυπνία για εμάς, και δεν φαντάζεται κανέναν Σκύθη πότε να τον καταδιώκει και πότε να τον συλλαμβάνει, και τη μια στιγμή να τον δένει με δεσμά και την άλλη να του υψώνει το ξίφος· αλλά ανατέλλει ο ήλιος και εξέρχεται για την εργασία του μέχρι την εσπέρα.