Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 103:23

«Έθεσες σκότος και έγινε νύχτα». Αυτό το λέει, ώστε να μη θεωρήσουμε ότι είναι άλλος ο δημιουργός της ημέρας και άλλος της νύχτας. «Θα εξέλθει ο άνθρωπος στο έργο του». Οι άνθρωποι εμποδίζονταν να εξέλθουν στους δρόμους και στην καλλιέργεια της γης. Τώρα όμως εξέρχονται μέσα στη νύχτα αναζητώντας τροφή από τον Θεό· επειδή η γη δεν βλάστησε και για αυτούς χόρτο ή χλόη.

Ο ήλιος γνώρισε τη δύση του. Έθεσες σκοτάδι και έγινε νύχτα· μέσα σε αυτήν θα περιφερθούν όλα τα θηρία του δάσους. Σκύμνοι (μικρά λιοντάρια) που ωρύονται για να αρπάξουν, και να ζητήσουν από τον Θεό την τροφή τους. Ανέτειλε ο ήλιος και θα συναχθούν, και στις φωλιές τους θα πλαγιάσουν. Θα εξέλθει ο άνθρωπος στο έργο του, και στην εργασία του έως το εσπέρας. Πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε! Τα πάντα τα εποίησες με σοφία· γέμισε η γη από τη δημιουργία σου. Ο ήλιος γνώρισε τη δύση του, δηλαδή αυτήν που του έχει καθοριστεί από τον Ανώτερο (τον Θεό). Διότι ο ήλιος έμαθε μόνο να φωτίζει. Και όχι πάντοτε και διαρκώς, αλλά να είναι άρχοντας της ημέρας, ενώ τη νύχτα να παραχωρεί στα άστρα που λάμπουν κατά τη διάρκειά της το να εκτελούν τη δική τους πορεία· ώστε, όταν έλθει η νύχτα και επικρατήσει το σκοτάδι στη γη, να αποσυρθούν και να απομακρυνθούν τα ήμερα ζώα, ενώ όσα είναι άγρια θηρία, αυτά να βγουν για την αναζήτηση της φυσικής τους τροφής· στον κατάλληλο και αρμόζοντα σε αυτά χρόνο, δηλαδή στο διάστημα της νύχτας.

Σκύμνοι που βρυχώνται για να αρπάξουν, και να ζητήσουν από τον Θεό την τροφή τους· διότι η γη δεν βλάστησε και για αυτούς χορτάρι όπως για τα κτήνη, και χλόη για την υπηρεσία των ανθρώπων. Ο Θεός, ως κηδεμόνας των πάντων, και παρέχοντας πρόνοια για τη διατήρηση και τη ζωή των πάντων, οικονόμησε ώστε άλλα μεν να αποδιώχνονται από τις λαμπηδόνες του ήλιου, και να αποφεύγουν το φως σαν εχθρό· σε άλλα δε, ως συγγενικά προς το φως, παραχώρησε να εξέρχονται την ημέρα και να διάγουν τον βίο τους μέσα στο φως· έτσι, τα μεν θηρία κοιμούνται στις φωλιές τους, ενώ το λογικό ον βγαίνει έξω κατά την ημέρα και στο φως για το έργο του και για την εργασία του έως το βράδυ.

Διότι φαίνεται πως ούτε παρατηρούν τις καθορισμένες ανατολές και δύσεις, ούτε των άλλων ουρανίων σωμάτων ούτε τις πιο λαμπρές του ήλιου, ούτε αξιοποιούν τις βοήθειες που έχουν δωρηθεί στους ανθρώπους μέσω αυτών, καθώς η ημέρα φωτίζει για εργασία, ενώ η νύχτα απλώνει τη σκιά της για ανάπαυση. «Διότι θα εξέλθει ο άνθρωπος (αναφέρει) στο έργο του και στην εργασία του έως το βράδυ». Αλλά ούτε εξετάζουν την άλλη κυκλική του πορεία, μέσα από την οποία ολοκληρώνει ορισμένες ώρες, κατάλληλες εποχές και αμετάβλητες ηλιοτροπές, οδηγούμενος τάχα από τα άτομα από τα οποία αποτελείται. Όμως, έστω κι αν δεν το θέλουν οι άθλιοι, οι δίκαιοι έτσι πιστεύουν: «Μέγας είναι ο Κύριος που τον εποίησε, και με τα λόγια Του κατηύθυνε ταχέως την πορεία του». Διότι τα άτομα σας φέρνουν τον χειμώνα, ω τυφλοί, και τις βροχές, ώστε η γη να βλαστήσει τροφές για εσάς και για όλα τα ζώα που βρίσκονται πάνω σε αυτήν; Και αυτά φέρνουν το καλοκαίρι, ώστε να λάβετε για απόλαυσή σας και τους καρπούς από τα δέντρα; Και γιατί δεν προσκυνάτε τα άτομα και δεν προσφέρετε σε αυτά θυσίες για τους καρπούς, αχάριστοι, αφού ούτε καν τους αφιερώνετε λίγες απαρχές από τις πολλές δωρεές (που έχετε λάβει από αυτά);»

Όταν πλέον, έχοντας υπερβεί τα νοητά και τα συνδεδεμένα με αυτά νοήματα που δεν στερούνται φαντασίας, και έχοντας αποθέσει τα πάντα ταυτόχρονα θεοφιλώς και φιλοθέως, παραστεί ενώπιον του Θεού «κωφός και άλαλος» κατά το γεγραμμένο, τότε λαμβάνει θέση ύλης και πλάθεται την ανώτατη πλάση με κάθε ελευθερία, εφόσον τίποτα από τα εξωτερικά δεν χτυπά την πόρτα του, καθώς η εσωτερική χάρη τον μεταπλάθει προς το καλύτερο και, το πιο παράδοξο, καταυγάζει με απόρρητο φως τα εσωτερικά του και τελειοποιεί τον έσω άνθρωπο. Όταν δε διαυγάσει η ημέρα και ανατείλει ο αυγερινός στις καρδιές μας, σύμφωνα με τον κορυφαίο των αποστόλων, εξέρχεται, κατά το προφητικό εκείνο λόγιο, ο όντως άνθρωπος στην όντως εργασία του· και χρησιμοποιώντας το φως ως οδό, ανέρχεται εκεί όπου οδηγείται στα αιώνια όρη. Και μέσα σε αυτό το φως, ω του θαύματος, καθίσταται επόπτης των υπερκοσμίων πραγμάτων, είτε χωρίς να χωρίζεται είτε χωριζόμενος από την ύλη που τον συνόδευε από την αρχή, με τον τρόπο που γνωρίζει η οδός.

Και όταν ξημερώσει η ημέρα και ανατείλει ο αυγερινός στις καρδιές μας, σύμφωνα με τον κορυφαίο των αποστόλων, βγαίνει, κατά το προφητικό εκείνο λόγιο, «ο αληθινός άνθρωπος για το αληθινό του έργο», και, χρησιμοποιώντας το φως, ανεβαίνει την οδό με την οποία ανυψώνεται στα αιώνια όρη, και –ω του θαύματος!– καθίσταται επόπτης των υπερκόσμιων πραγμάτων, είτε χωρίς να χωρίζεται είτε χωριζόμενος από την ύλη που τον συνόδευε από την αρχή, όπως γνωρίζει η οδός. Διότι δεν ανεβαίνει με τα φανταστικά φτερά της διάνοιας, η οποία περιπλανάται στα πάντα σαν τυφλή, μη μπορώντας να συλλάβει την ακριβή και αναντίρρητη κατάληψη ούτε των αισθητών που απουσιάζουν ούτε των υπερβατικών νοητών. Αντιθέτως, ανεβαίνει αληθινά με άρρητη δύναμη του πνεύματος και με πνευματική και άρρητη αντίληψη ακούει τα άρρητα ρήματα και βλέπει τα αθέατα, και από εκεί και πέρα ανήκει ολόκληρος και ταυτίζεται με το θαύμα, ακόμη και αν απουσιάζει από εκεί, και συναμιλλάται με τους ακαταπόνητους υμνωδούς, έχοντας γίνει πραγματικά ένας άλλος άγγελος του Θεού πάνω στη γη και έχοντας προσαγάγει σ' Αυτόν, μέσω του εαυτού του, κάθε είδος της κτίσης. Επειδή και ο ίδιος μετέχει στα πάντα, και επιπλέον τώρα μεταλαμβάνει Εκείνον που είναι υπεράνω πάντων, ώστε να καταστεί απόλυτα ακριβές και το καθ' ομοίωσιν της εικόνας.

Όταν δε η ημέρα διαυγάσει και ανατείλει ο φωσφόρος στις καρδιές μας, σύμφωνα με τον κορυφαίο των αποστόλων, ο όντως άνθρωπος θα εξέλθει, σύμφωνα με εκείνο το προφητικό λόγιο, προς την όντως εργασία του. Και χρησιμοποιώντας το φως ως οδό, ανέρχεται ή ανάγεται σε όρη αιώνια και καθίσταται, ω του θαύματος, επόπτης των υπερκοσμίων πραγμάτων μέσα σε αυτό το φως, μη αποχωριζόμενος ή αποχωριζόμενος την ύλη που συμπορεύθηκε μαζί του από την αρχή, με τον τρόπο που γνωρίζει η οδός —διότι δεν ανέρχεται με τα φανταστικά φτερά της διάνοιας— η οποία περιφέρεται στα πάντα σαν τυφλή, μη έχοντας την ακριβή και αναμφίβολη κατάληψη ούτε των απόντων αισθητών ούτε των ανώτερων νοητών. Αλλά ανέρχεται αληθινά με την άρρητη δύναμη του Πνεύματος και με πνευματική και άρρητη αντίληψη ακούει τα άρρητα ρήματα και βλέπει τα αθέατα, και έκτοτε ανήκει και γίνεται ολόκληρος μέρος του θαύματος, ακόμη και αν απομακρυνθεί από εκεί, και συναμιλλάται με τους ακάματους υμνωδούς, έχοντας γίνει πραγματικά ένας άλλος άγγελος του Θεού επί της γης και έχοντας προσαγάγει σε Αυτόν, μέσω του εαυτού του, κάθε είδος της κτίσεως, επειδή και ο ίδιος βρισκόταν σε μετοχή με τα πάντα και επρόκειτο να μεταλάβει από Εκείνον που είναι υπεράνω όλων, ώστε να διατηρείται απολύτως ακριβές και το κατ' εικόνα.

ΕΙΣ ΤΗΝ ΣΩΤΗΡΙΟΝ ΓΕΝΝΗΣΙΝ ΤΗΣ ΠΑΝΥΠΕΡΑΓΝΟΥ ΔΕΣΠΟΙΝΗΣ ΗΜΩΝ ΘΕΟΤΟΚΟΥ ΚΑΙ ΑΕΙΠΑΡΘΕΝΟΥ ΜΑΡΙΑΣ Κάθε καιρός είναι κατάλληλος για να θέσει κανείς την αρχή μιας σωτήριας πολιτείας. Και δηλώνοντας αυτό, ο μέγας Παύλος έλεγε: «Ιδού καιρός ευπρόσδεκτος· ιδού ημέρα σωτηρίας· ας αποβάλουμε τα έργα του σκότους και ας εργαστούμε τα έργα του φωτός· ας περπατήσουμε με ευσχημοσύνη, όπως την ημέρα», μη λέγοντας ότι ευπρόσδεκτος καιρός για σωτηρία είναι κάποια συγκεκριμένη ώρα ή ημέρα, αλλά ολόκληρος ο χρόνος μετά την επιφάνεια του Κυρίου και Θεού και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού. Διότι, όπως όταν ανατέλλει στη γη ο αισθητός ήλιος είναι καιρός σωματικής εργασίας για τους ανθρώπους, όπως ακριβώς είπε και ο Δαβίδ: «Ανέτειλε ο ήλιος, και θα εξέλθει ο άνθρωπος για το έργο του και για την εργασία του έως το εσπέρας», έτσι και τώρα που ο ήλιος της δικαιοσύνης εμφανίστηκε σε εμάς με σάρκα, όλος ο καιρός μετά την επιφάνειά του είναι κατάλληλος για πνευματική εργασία. Αυτό δηλώνει και ο ίδιος προφήτης σε άλλο σημείο, όταν, αφού μίλησε για τη δεσποτική παρουσία λέγοντας «Ο λίθος που αποδοκίμασαν οι οικοδόμοι, αυτός έγινε ακρογωνιαίος», πρόσθεσε: «Αυτή είναι η ημέρα που εποίησε ο Κύριος· ας αγαλλιαστούμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν».

Αλλά στην περίπτωση του αισθητού ήλιου, επειδή διακόπτεται από τη νύχτα, «θα εξέλθει», λέει, «ο άνθρωπος για την εργασία του έως το βράδυ», ενώ ο ήλιος της δικαιοσύνης, όντας ανέσπερος και, σύμφωνα με το αποστολικό λόγιο, μη έχοντας «παραλλαγή ή σκιά μεταβολής», παρέχει αδιάκοπη την ευκαιρία της πνευματικής εργασίας.

«Εξελεύσεται»: Καθένας λοιπόν από τους ανθρώπους θα εξέλθει στο έργο των αρετών για να εργαστεί και να πράξει τις εντολές Του. Είναι δε και οι απόστολοι, οι οποίοι εξήλθαν για την εργασία του ευαγγελικού κηρύγματος. Το έργο τους παραμένει έως τη συντέλεια του αιώνα. Διότι αυτή είναι η εσπέρα που έρχεται για όλους. «Καὶ ἐπὶ τὴν ἐργασίαν»: Διότι μέχρι τον θάνατο λοιπόν δεν μπορεί να αμελεί το αγαθό έργο ο πιστός άνθρωπος. Και «εσπέρα» ονομάζει τον θάνατο. «Ως εμεγαλύνθη»: Έκπληκτος ο προφήτης μπροστά στη δόξα του Θεού, θαυμάζει τα μυστήρια και τα θαυμαστά, τα οποία ο Θεός έπραξε για χάρη του ανθρώπου. «Επληρώθη»: Η αισθητή γη, διότι μέσα σε αυτήν έκανε πολλά θαύματα· αλλά και η νοητή γη, που είναι ο άνθρωπος, γέμισε από τη χάρη, την οποία του παρέσχε με την παρουσία Του ο Θεός Λόγος. «Αύτη η θάλασσα»: Ως θάλασσα ονομάζει τον βίο, ο οποίος είναι στ' αλήθεια μεγάλος και πλατύς, εφόσον τα πάντα περιέχει και τα καταπίνει. «Εκεί ερπετά»: Διότι διαφορετικά και αναρίθμητα είναι τα είδη των ανθρώπων, οι οποίοι τρέφονται μέσα σε αυτήν σαν τα ερπετά. «Ζώα»: Πλούσιοι και φτωχοί, υψηλοί και ταπεινοί, δούλοι και αφέντες. «Εκεί πλοία»: Είναι οι Εκκλησίες, οι οποίες πλέουν μέσα στο πέλαγος του βίου και μέσα στις οποίες διασώζονται οι πιστοί. «Δράκων»: Εννοεί τον διάβολο· διότι εμπαίζεται από τις Εκκλησίες, δηλαδή καταπατάται. Διότι μέσα σε αυτές η κεφαλή του αποκόπηκε μέσω των αγίων.

Επειδή, λοιπόν, όρισε την ημέρα για την εργασία της ανθρώπινης φύσης, και το σκοτάδι της νύχτας για ανάπαυση και ανακωχή από τους κόπους, έθεσε μέτρα και όρια στο καθένα από τα δύο, ώστε να απολαμβάνουμε όλοι μας την εξ αυτών ευεργεσία. Διότι το ότι το φως είναι ο κατάλληλος χρόνος για την ημερινή εργασία, άκουσε τον Δαβίδ που λέει: «Θα εξέλθει ο άνθρωπος για το έργο του, και για την εργασία του, έως την εσπέρα». Και πολύ ορθά είπε: «Έως την εσπέρα»· διότι, όταν φθάσει η εσπέρα, το φως υποχωρεί, και το σκοτάδι που επέρχεται αποκοιμίζει την ανθρώπινη φύση, και αναπαύει το καταπονημένο σώμα, και χαλαρώνει όλες τις αισθήσεις, και σαν άριστη τροφός, με τη δική της φροντίδα, ανακουφίζει όλα τα αισθητήρια από τους πόνους και τους μόχθους.

Εγώ όμως προσευχήθηκα για σένα, ώστε να μην εκλείψει η πίστη σου. Ανέτειλε ο ήλιος και συνάχθηκαν, και στις μάνδρες τους θα πλαγιάσουν. Όταν ανατέλλει ο ήλιος, αυτά μεν αποσύρονται στα δικά τους καταφύγια· οι άνθρωποι όμως, έχοντας αποθέσει τον κόπο της προηγούμενης ημέρας, με προθυμία διημερεύουν και πάλι στα έργα τους. Διότι με την ανάσταση του Χριστού, αυτά υποχώρησαν. Ο δε Σύμμαχος, αντί του «Συνήχθησαν», έγραψε «Υποχωρήσουσιν». Και πού υποχώρησαν; Στις δικές τους μάνδρες, όπου πλαγιάζουν, φωλιάζοντας δίκην ερπετών. Θα εξέλθει ο άνθρωπος στο έργο του και στην εργασία του έως το εσπέρας. Ευλόγως· επειδή η ανάσταση του Χριστού έδωσε θάρρος στους αληθινούς ανθρώπους, και τους προέτρεψε να εργάζονται το δικό τους έργο μέχρι το εσπέρας, δηλαδή μέχρι τη συντέλεια του βίου, τουτέστιν την αρετή. Διότι αυτήν έθεσε ο Θεός σε εμάς ως εργασία.

Δεν πρέπει να αφήνουμε ανεξέλεγκτα τα αυτιά μας έκθετα σε όλους όσοι μιλούν και γράφουν. Τίποτα δεν είναι ταχύτερο από τη φήμη. ΤΙΤΛΟΣ Εʹ. — Περί των φιλόπονων και των επιμελών· και ότι πρέπει να μοχθεί κανείς, διότι αυτό έχει ωφέλεια. «Με τον ιδρώτα του προσώπου σου θα τρως τον άρτο σου.» «Από τη μέριμνα και τη φροντίδα θα σου φανερωθεί ειρήνη.» «Θα εξέλθει ο άνθρωπος για το έργο του», και τα λοιπά. «Τους κόπους των καρπών σου θα φας· μακάριος είσαι, και καλό θα σου συμβεί.» «Άνοιξε τους οφθαλμούς σου, και θα χορτάσεις άρτους.» «Εάν είσαι άοκνος, ο θερισμός σου θα έρθει σαν πηγή, και η φτώχεια θα απομακρυνθεί από κοντά σου σαν καλός δρομέας.» «Όποιος φυτέψει συκιά, θα φάει από τον καρπό της.» «Τα χέρια των ανδρείων πλουτίζουν. Εκείνος που συνάγει για τον εαυτό του με ευσέβεια, θα πληθυνθεί.» «Τους πήχεις της απλώνει σε πράγματα ωφέλιμα, και τα χέρια της τα απλώνει στο αδράχτι.» Και πάλι: «Στήριξε τους βραχίονές της στην εργασία, και γεύτηκε ότι είναι καλό το να εργάζεται.» «Εργάζεστε το έργο σας πριν από τον καιρό του, και Εκείνος θα σας δώσει τον μισθό σας στον καιρό του.» «Καλύτερος είναι αυτός που εργάζεται στα πάντα, παρά αυτός που καυχάται και στερείται άρτου.» «Σε όλα τα έργα σου να δραστηριοποιείσαι, και να μην αδρανείς.» «Άνθρωπος που επρόκειτο να αποδημήσει κάλεσε τους δικούς του δούλους, και τους παρέδωσε τα υπάρχοντά του· και στον έναν μεν έδωσε πέντε τάλαντα», και τα λοιπά. «Εσείς οι ίδιοι γνωρίζετε ότι στις ανάγκες μου, και σε όσους ήταν μαζί μου, υπηρέτησαν αυτά εδώ τα χέρια.»

Έλαβαν από τους ανθρώπους τη νυχτερινή ελευθερία κινήσεων και παραχώρησαν στους ανθρώπους την ημερινή, κρυμμένο το καθένα από αυτά στη φωλιά του, ώστε να μην εμποδίζονται οι άνθρωποι από τα έργα τους βλέποντας αρκούδες και λιοντάρια στους αγρούς τους, αλλά, αφού εκείνα έχουν αποσυρθεί στα καταφύγιά τους, «θα εξέλθει ο άνθρωπος στο έργο του και στην εργασία του μέχρι το βράδυ».

Χωρίς να βγαίνεις έξω από το κελλί σου, κάθε μέρα να εξέρχεσαι ως άνθρωπος στο πνευματικό σου έργο και στην εργασία σου μέχρι το βράδυ της ζωής σου, για να πεις με χαρά: «Πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε, όλα», και τα δικά μου, «με σοφία τα εποίησας». Να νήφεις και να προσέχεις από τους μεμψίμοιρους και γογγυστικούς λογισμούς, ώστε να μην αποδειχθείς φορτικός και ενοχλητικός σχετικά με το φαγητό σου, το ποτό σου και τον φωτισμό του κελλιού σου, αλλά να αρκείσαι με ευγνωμοσύνη σε όσα βρίσκονται με ευκολία· διότι, αν για κάθε άνθρωπο είναι αξιέπαινες η εγκράτεια και η ολιγάρκεια, πολύ περισσότερο είναι για τον μοναχό, τον αναχωρητή και τον ησυχαστή. Διότι και εγώ πολλές φορές θέλησα να μου δοθούν έστω δέκα κόκκοι βρεγμένοι σε νερό κατά την πάνδημη εορτή της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, αλλά δεν μου δόθηκαν, ούτε με θυμήθηκαν· και εγώ έκρινα ότι αυτό δεν έγινε από περιφρόνηση, αλλά εξαιτίας του μεγάλου πλήθους του λαού και επειδή ήμουν κρυμμένος και δεν μπορούσαν να με δουν εύκολα· και αυτό δεν συνέβη μόνο μία φορά, αλλά και σε διάφορες περιόδους πανηγύρεων, καθώς μάλιστα δεν κατανάλωνα τίποτε από όσα ψήνει η φωτιά. Και εγώ δεν ήθελα να τα πω αυτά, όμως τα είπα για να σε παρακινήσω σε υπομονή, αδελφέ. Έτσι λοιπόν, αφού τελειώσεις καλά τον δρόμο σου με τη βοήθεια του Θεού και φτάσεις σε καλό τέλος με τη χάρη του Χριστού, θα δοξαστεί οπωσδήποτε μέσα από τα καλά σου έργα ο Πατέρας μαζί με τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα· και Εκείνος υποσχέθηκε να αντιδοξάζει αυτούς που Τον δοξάζουν.

Όμως λοιπόν, μιμούμενος τη φιλανθρωπία του Θεού, αφού περιόρισες τη φλογερή ορμή της ισχύος σου, εξέπεμψες ηπιότερες λάμψεις, ή για να το πω διαφορετικά, μόλις οι δικές σου λάμψεις φώτισαν τις βουνοκορφές του Αίμου, αμέσως και το αποστατικό φύλο και οι Σκύθες που εμπιστεύονται τα τόξα τους, οι οποίοι όπλισαν τα χέρια τους εναντίον σου, σαν τα θηρία του αγρού έτρεξαν να κρυφτούν άνανδρα στις φωλιές τους, και σαν τα φίδια, αυτά τα γεννήματα των εχιδνών, προκειμένου να αποφύγουν την επερχόμενη οργή, τρύπωσαν σε υπόγειες ρωγμές. Και βέβαια, για αυτόν τον λόγο, ο δικός μας λαός εκεί, που βγαίνει στο έργο του και στην εργασία του από το πρωί έως το βράδυ, δεν έχει πλέον κανέναν να του προκαλεί τρόμο.

Για τον λόγο αυτό έπρεπε να παραχωρηθεί στους ανθρώπους τόπος για έργα και χρόνος για αγώνες, αφού ήδη έλαβαν μέσω των μυστηρίων την ιδιότητα του τέλειου άνδρα, και έχουν τη δυνατότητα να επιτελούν το έργο που αρμόζει στη φύση τους, και εφόσον ανέτειλε η ημέρα «την οποία έκαμε ο Κύριος», να μην κοιμούνται πλέον, αλλά να προχωρούν στα έργα· και, όπως λέει ο Δαβίδ, «να εξέλθει ο άνθρωπος στο έργο του και στην εργασία του έως το εσπέρας».

Εάν το φως το δημιούργησε ο Θεός, δεν έφτιαξε ο ίδιος το σκοτάδι· είναι αντίθετα. Εάν το φως το δημιούργησε ο Θεός, δεν έφτιαξε ο ίδιος το σκοτάδι· διότι αυτά είναι αντίθετα μεταξύ τους. Αντίθετα μεν μεταξύ τους, αλλά αναγκαία στους ανθρώπους και τα δύο· και αυτό ακριβώς λέει και ο Δαβίδ εξυμνώντας τη μεγαλουργία του Ποιητή· διότι λέει, «έθεσες σκοτάδι και έγινε νύχτα» και τα εξής, μέχρι το «θα εξέλθει ο άνθρωπος στο έργο του και στην εργασία του έως το βράδυ». Αλλά ότι μεν είναι αναγκαίο το σκοτάδι, είναι φανερό· ότι δε δεν είναι ουσία, αλλά συμβεβηκός, μπορεί να το κατανοήσει κανείς και από το εξής. Διότι είναι αποσκίασμα του ουρανού και της γης· γι' αυτό ακριβώς και εξαφανίζεται και διαλύεται στην ανυπαρξία όταν ανατέλλει το φως. Το φως, αντίθετα, είναι ουσία και έχει υπόσταση· γι' αυτό και ενώ δύει, ανατέλλει, και ενώ φεύγει, επανέρχεται. Θα μπορούσε κανείς να γνωρίσει και από τούτο ότι το σκοτάδι είναι ένα συμβεβηκός· διότι ένα σπίτι που δεν έχει φωταγωγούς είναι γεμάτο σκοτάδι, όταν όμως εισαχθεί μια λάμπα φωτίζεται, χωρίς το σκοτάδι να μεταβαίνει κάπου αλλού, αλλά καταστρέφεται εντελώς με την παρουσία του φωτός. Επομένως το σκοτάδι δεν είναι ούτε αγένητη ουσία ούτε βέβαια γενητή, αλλά μια αναγκαία κατάσταση που προκύπτει από τα δημιουργημένα, η οποία κηρύττει τη σοφία του Θεού.

Κατήχηση ΙΣΤ΄: Περί νεκρώσεως των παθών και του πνευματικού θερισμού. Αδελφοί και πατέρες, ο παρών καιρός είναι καιρός θερισμού, και καιρός κόπων και ιδρώτων. Διότι βγαίνει «ο άνθρωπος στο έργο του, και στην εργασία του έως το βράδυ», σκύβοντας ή ορθώνοντας το ανάστημά του για ό,τι είναι πιο ωφέλιμο, και δεν δίνει στον εαυτό του ανάπαυση, μέχρις ότου θερίσει και αλωνίσει τελείως και βάλει στις αποθήκες τους προκείμενους καρπούς. Τι μπορούμε, λοιπόν, να πούμε από αυτό; Ότι, εάν στα υλικά έχουν έτσι τα πράγματα, πολύ περισσότερο στα πνευματικά θα ισχύει κατ' ανάγκην η ίδια αρχή. Διότι και εμείς έχουμε μπροστά μας θερισμό, όπως έχει ειπωθεί από τον Απόστολο: «Εκείνος που σπέρνει με φειδώ, με φειδώ και θα θερίσει, και εκείνος που σπέρνει με ευλογίες, με ευλογίες και θα θερίσει». Και πάλι ο Κύριος λέει προς τους μαθητές: «Δεν λέτε εσείς ότι απομένει ακόμη ένα τετράμηνο και έρχεται ο θερισμός; Ιδού, σας λέω: σηκώστε τα μάτια σας και δείτε τα χωράφια, ότι είναι ήδη λευκά προς θερισμό. Και εκείνος που θερίζει λαμβάνει μισθό και συγκεντρώνει καρπό για την αιώνια ζωή, ώστε και ο σπορέας να χαίρεται μαζί με τον θεριστή».

Και τώρα ο γεωργός κοιμάται γαλήνιο ύπνο με ευχάριστα όνειρα, χάρη στη δική σου αγρυπνία για εμάς, και δεν φαντάζεται κανέναν Σκύθη πότε να τον καταδιώκει και πότε να τον συλλαμβάνει, και τη μια στιγμή να τον δένει με δεσμά και την άλλη να του υψώνει το ξίφος· αλλά ανατέλλει ο ήλιος και εξέρχεται για την εργασία του μέχρι την εσπέρα.