Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 103:29

Τα πάντα προσβλέπουν σε εσένα. Διότι, είτε οι άνθρωποι, είτε οι αγέλες των άγριων ζώων, είτε τα κτήνη, είτε τα ερπετά, με κανέναν άλλον τρόπο δεν θα μπορούσαν να τραφούν, εάν ο Ίδιος δεν τους χορηγούσε τα αναγκαία για τη ζωή. «Θα αφαιρέσεις το πνεύμα τους, και θα εκλείψουν». Αποδεικνύει μέσω αυτών, ότι Αυτός είναι ο δεσπότης και του θανάτου και της ζωής.

Και μέσω του Πνεύματος ονομαζόμαστε όλοι μέτοχοι του Θεού· διότι λέει: «Δεν γνωρίζετε ότι είστε ναός του Θεού, και ότι το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας; Εάν κάποιος φθείρει τον ναό του Θεού, ο Θεός θα φθείρει αυτόν. Διότι ο ναός του Θεού είναι άγιος, και τέτοιοι είστε εσείς.» Εάν λοιπόν το Άγιο Πνεύμα ήταν κτίσμα, δεν θα μπορούσε να υπάρξει σε εμάς καμία μετοχή στον Θεό μέσω αυτού· αλλά μάλλον θα ενωνόμασταν με ένα κτίσμα και θα καθιστάμεθα ξένοι προς τη θεία φύση, εφόσον δεν θα μετείχαμε σε αυτήν σε τίποτα. Τώρα όμως, καθώς ονομαζόμαστε μέτοχοι του Χριστού και μέτοχοι του Θεού, αποδεικνύεται ότι το χρίσμα και η σφραγίδα που βρίσκεται μέσα μας δεν ανήκει στη φύση των κτιστών πραγμάτων, αλλά στη φύση του Υιού, ο οποίος, μέσω του Πνεύματος που υπάρχει σε αυτόν, μας ενώνει με τον Πατέρα. Διότι διδάσκοντας αυτό ο Ιωάννης, όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, έγραψε: «Από τούτο γνωρίζουμε ότι μένουμε μέσα στον Θεό και αυτός μέσα μας, επειδή μας έδωσε από το Πνεύμα του.» Εάν λοιπόν με τη μετοχή στο Πνεύμα γινόμαστε κοινωνοί της θείας φύσεως, θα ήταν παράφρων όποιος λέει ότι το Πνεύμα είναι κτιστής φύσεως και όχι της φύσεως του Θεού. Γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, και εκείνοι στους οποίους αυτό έρχεται, θεώνονται· και εάν θεώνει, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η φύση του είναι η φύση του Θεού. Και ακόμη πιο φανερά, προς αναίρεση αυτής της αιρέσεως, ψάλλεται στον εκατοστό τρίτο ψαλμό, όπως προείπαμε: «Θα αφαιρέσεις το πνεύμα τους, και θα εκλείψουν, και στο χώμα τους θα επιστρέψουν.»

Και διά του Πνεύματος λεγόμαστε όλοι μέτοχοι του Θεού· διότι λέει: «Δεν γνωρίζετε ότι είστε ναός του Θεού και ότι το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας; Εάν κάποιος φθείρει τον ναό του Θεού, ο Θεός θα φθείρει αυτόν. Διότι ο ναός του Θεού είναι άγιος, και τέτοιοι είστε εσείς». Εάν όμως το Άγιο Πνεύμα ήταν κτίσμα, δεν θα γινόταν σε εμάς καμία μετοχή του Θεού μέσω αυτού· αλλά, αντίθετα, θα ενωνόμασταν μεν με ένα κτίσμα, θα καθιστάμεθα δε αποξενωμένοι από τη θεία φύση, εφόσον δεν θα μετείχαμε σε αυτήν κατά κανέναν τρόπο. Τώρα όμως, εφόσον ονομαζόμαστε μέτοχοι του Χριστού και μέτοχοι του Θεού, αποδεικνύεται ότι το χρίσμα και η σφραγίδα που υπάρχει μέσα μας δεν ανήκει στη φύση των γενητών, αλλά στη φύση του Υιού, ο οποίος μέσω του Πνεύματος που υπάρχει σε αυτόν μας συνάπτει με τον Πατέρα. Διότι αυτό ακριβώς διδάσκοντας ο Ιωάννης, όπως έχει ειπωθεί προηγουμένως, έγραψε: «Από αυτό γνωρίζουμε ότι μένουμε μέσα στον Θεό και αυτός μέσα μας, επειδή μας έχει δώσει από το Πνεύμα του». Εάν λοιπόν με τη μετοχή στο Πνεύμα γινόμαστε κοινωνοί της θείας φύσεως, θα ήταν παράφρων όποιος έλεγε ότι το Πνεύμα ανήκει στην κτιστή φύση και όχι στη φύση του Θεού. Γι' αυτόν άλλωστε τον λόγο, και εκείνοι στους οποίους κατοικεί, θεοποιούνται· εάν όμως το Πνεύμα θεοποιεί, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι η φύση του είναι φύση Θεού. Και ακόμη πιο φανερά, προς αναίρεση αυτής της αιρέσεως, ψάλλεται στον εκατοστό τρίτο ψαλμό, όπως είπαμε και προηγουμένως: «Θα αφαιρέσεις το πνεύμα τους, και θα εκλείψουν, και στο χώμα τους θα επιστρέψουν».

Και τι λέει ο Δαβίδ; «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί και με το Πνεύμα του στόματός Του όλη η δύναμή τους». Πάλι, ο άνθρωπος διά του βαπτίσματος κτίζεται. «Διότι, εάν κάποιος είναι εν Χριστώ, αποτελεί καινή κτίση». Και τι λέει στους μαθητές ο Σωτήρας; «Πορευθείτε και μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Βλέπεις και εδώ ότι το Άγιο Πνεύμα είναι συμπαρόν με τον Πατέρα και τον Υιό. Και τι θα μπορούσες να πεις για την ανάσταση των νεκρών, όταν εκλείψουμε και επιστρέψουμε στο χώμα μας; Διότι γη είμαστε και στη γη θα απέλθουμε, και θα αποστείλει το Άγιο Πνεύμα και θα μας κτίσει και θα ανακαινίσει το πρόσωπο της γης. Διότι αυτό που ο άγιος Παύλος αποκάλεσε εξανάσταση, ο Δαβίδ το ονόμασε ανακαινισμό. Ας ακούσουμε δε πάλι αυτόν που αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό. Τι λέει; «Ότι είστε ναός του Αγίου Πνεύματος που κατοικεί μέσα σας». Και κάθε ναός είναι ναός του Θεού.

Ότι η ταυτότητα δεν διαπιστώνεται από την ομωνυμία, αλλά η ενότητα αναγνωρίζεται από τη θεία φύση. Αλλά «πνεύμα», λέει, ονομάζεται και του ανθρώπου· όπως το: «Θα αφαιρέσεις το πνεύμα τους και θα εκλείψουν»· «Πνεύμα» λέγεται και του Θεού, όπως το: «Δεν θα παραμείνει το Πνεύμά μου στους ανθρώπους αυτούς»· ακόμη και ο άνεμος (το ανεμιαίο)· όπως το: «Θα φυσήξει το πνεύμα του και θα ρεύσουν ύδατα»· και πολλά άλλα τέτοια θα μπορούσε να βρει κανείς. Αλλά ορθότερα θα κατανοούσε εκείνος που ερμηνεύει με ευσέβεια τα θεία νοήματα, απαντώντας στην αντίθεση των αντιπάλων, ότι, εάν κάποιος θεωρήσει ότι η ομωνυμία εισάγει ταυτότητα, τι θα έκανε με το γεγονός ότι πολλά πράγματα λέγονται ή ονομάζονται «όντα»; Όμως, αυτό ανήκει μόνο σε Έναν, καθώς λέει ο Κύριος και αληθινός Θεός: «Εγώ ειμί ο Ων». Λέγονται βέβαια και πολλοί «πατέρες», και «θεοί», και «γεννήτορες», και «σοφοί», και «δυνατοί», και «δημιουργοί», ιδιότητες που εκ φύσεως ανήκουν πάντοτε μόνο στον Θεό. Και «αγέννητα» λέγονται ομοίως τα όσα δεν έχουν ακόμη γεννηθεί, αλλά πρόκειται να γεννηθούν ή να γίνουν· όπως και η ανάσταση των νεκρών, η οποία αφού δεν έχει συμβεί ακόμη, είναι αγέννητη, αλλά πρόκειται να υπάρξει· ή όπως ένας δακτύλιος που πρόκειται να κατασκευαστεί από σίδηρο, ο οποίος είναι αγέννητος μέσα στη φύση του σιδήρου· ή όπως όταν παράγεται φωτιά από νερό ή λίθο, ή από κάποια άλλη ύλη, ομοίως και αυτό το στοιχείο γίνεται φωτιά. Πάλι, ως αγέννητο και ανούσιο εννοούμε αυτό που δεν υπάρχει πουθενά και με κανέναν τρόπο. Εάν κάποιος πει κάτι ανούσιο, έχει καταργήσει την υπόστασή του και την ύπαρξη της ουσίας του.

Β. Πώς το είπες; Α. Δεν διακηρύσσει, νομίζω, κάποιο προφητικό λόγιο ότι θα αναβιώσουν οι νεκροί και θα εγερθούν όσοι βρίσκονται στα μνημεία, και εμείς το πιστεύουμε, καθώς ο παντοδύναμος Θεός μάς ανασυνθέτει στη ζωή μέσω του δικού Του Πνεύματος; Β. Ναι, διότι θυμάμαι τον μακάριο Δαβίδ που αναφωνεί και έχει καταγράψει την ολίσθησή μας, εξαιτίας της αμαρτίας, στη φθορά και τον θάνατο, και έχει προϋμνήσει πολύ καλά την ανακαίνιση που προέρχεται από την ανάσταση. Είπε δηλαδή με αυτόν τον τρόπο προς τον Θεό: «Όταν όμως αποστρέψεις το πρόσωπό σου θα ταραχθούν. Θα τους αφαιρέσεις το πνεύμα και θα εκλείψουν, και θα επιστρέψουν στο χώμα τους. Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης.» Α. Επομένως, η ανάπλαση και η μετάβαση του φθαρμένου προς την καινουργία και την αναμόρφωση θα ήταν έργο, σύμφωνα με το εύλογο και αυτό που και σε εμένα φαίνεται σωστό, της ίδιας φύσης και ενέργειας με εκείνη από την οποία φαίνεται ότι πλάστηκε αρρήτως και αυτό που δημιουργήθηκε στην αρχή. Β. Συμφωνώ. Α. Πώς λοιπόν αυτό μέσω του οποίου και στο οποίο ο Θεός ενεργεί στην κτίση και εμφανίζεται ως δημιουργός των πάντων θα μπορούσε να είναι γενητό και κτιστό; Διότι είναι πλέον ώρα να πούμε πως, εάν ισχυριστούν ότι έτσι έχουν τα πράγματα, θα ομολογήσουν έστω και ακούσια ότι η ενέργεια του Θεού είναι κτιστή. Και τι προκύπτει από αυτό; Θεομίσητη δυσφημία, βλάσφημες δοξασίες και εγκλήματα έσχατης αμάθειας.

ΤΟΜΟΣ Ζ'. «Αλλά θα πει κάποιος: Πώς εγείρονται οι νεκροί; Και με ποιο σώμα έρχονται; κ.λπ.» Ο προφήτης Ησαΐας, σχετικά με το μυστήριο της εκ νεκρών αναστάσεως, ότι θα πραγματοποιηθεί στους καιρούς με το νεύμα του Θεού, ο οποίος με άφατη δύναμη μεταπλάθει σε ζωή αυτό που κρατείται από τον θάνατο, προαναφώνησε λέγοντας: «Θα αναστηθούν οι νεκροί, και θα εγερθούν όσοι βρίσκονται στα μνημεία, και θα ευφρανθούν όσοι βρίσκονται στη γη· διότι η δρόσος που προέρχεται από εσένα είναι ίαμα για αυτούς»· ως δρόσο, νομίζω, αναφέρει μεταφορικά τη ζωοποιό ενέργεια του Θεού, σύμφωνα με την οποία χορηγεί την ύπαρξη στα μη όντα, και σε όσα έχουν ήδη φερθεί στην ύπαρξη χαρίζει το ευ είναι· διότι τα πάντα συνιστώνται σε αυτόν, όπως ακριβώς και δι' αυτού παρήχθησαν στη γένεση. Ψάλλει δε κάπου και ο θεσπέσιος Δαβίδ για τα επί της γης δημιουργήματα προς τον Σωτήρα των όλων Θεό: «Όταν ανοίξεις το χέρι σου, τα σύμπαντα θα γεμίσουν από χρηστότητα· όταν όμως αποστρέψεις το πρόσωπό σου, θα ταραχθούν· θα αφαιρέσεις το πνεύμα τους και θα εκλείψουν, και θα επιστρέψουν στο χώμα τους· θα εξαποστείλεις το πνεύμα σου και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης». Διότι η ανθρώπινη φύση υπέστη την αποστροφή του θείου προσώπου στο πρόσωπο του Αδάμ εξαιτίας της παραβάσεως· γι' αυτό σχεδόν έχει συγχυστεί και ταραχθεί, και επέστρεψε στο χώμα της, και καταβιβάστηκε στον θάνατο και στη φθορά.

Διότι, αν και το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται από τον Πατέρα, εντούτοις έρχεται διά του Υιού, και είναι ίδιον αυτού· διότι τα πάντα προέρχονται από τον Πατέρα διά του Υιού. Ότι, δηλαδή, αναπλασθήκαμε για την αιώνια ζωή διά του Πνεύματος, θα μας το επιμαρτυρήσει ο θείος μελωδός, αναφωνώντας προς τον Θεό των όλων: «Όταν ανοίγεις το χέρι σου, τα σύμπαντα θα γεμίσουν από χρηστότητα· όταν αποστρέψεις το πρόσωπό σου, θα ταραχθούν· θα πάρεις πίσω το πνεύμα τους και θα εκλείψουν, και στο χώμα τους θα επιστρέψουν. Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης.» Ακούς πώς η παράβαση του Αδάμ, και κατά κάποιον τρόπο η αποστροφή προς τα θεία προστάγματα, συνέτριψε για εμάς την ανθρώπινη φύση και την έκανε να επιστρέψει στο ίδιο της το χώμα; Όταν όμως ο Θεός εξαπέστειλε το Πνεύμα του, και μας ανέδειξε μετόχους της δικής του φύσης, και δι' αυτού ανακαινίστηκε το πρόσωπο της γης, μεταμορφωθήκαμε σε μια νέα ζωή, αποβάλλοντας τη φθορά που προήλθε από την αμαρτία, και αδράξαμε ξανά την αιώνια ζωή, διά της χάριτος και φιλανθρωπίας του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, διά του οποίου και μαζί με τον οποίο ανήκει η δόξα στον Θεό και Πατέρα, μαζί με το Άγιο Πνεύμα, στους αιώνες. Αμήν. <ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΕΝΑΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ.>

Άραγε, λέει, θα αντιταχθεί εκείνο στα δικά μας λόγια, δηλαδή στα σωτήρια κηρύγματα, το ότι οι άνθρωποι πάνω στη γη εξακολουθούν να πέφτουν; Και τι σημαίνει αυτό; Απολύτως τίποτα. Διότι θα αναστηθούν οι νεκροί, και τα σώματα που βρίσκονται στη γη και στα μνήματα θα επανέλθουν στη ζωή. Και με ποιον τρόπο θα γίνει πάλι αυτό; Η δρόσος που προέρχεται από εσένα είναι η θεραπεία τους. Και δρόσο εδώ εννοούν τη ζωοποιό ενέργεια και δύναμη του Πνεύματος, μέσω της οποίας ο μακάριος Δαβίδ είπε ότι θα αναστηθούν οι νεκροί. Διότι ψάλλει κάπου προς τον Θεό και λέει: «Όταν αποστρέψεις το πρόσωπό σου, θα ταραχθούν και θα επιστρέψουν στο χώμα τους».

Γι' αυτό, λοιπόν, έχουμε ταραχθεί και έχουμε καταστραφεί, πέφτοντας σε κατάρα και καταδίκη οι άθλιοι, και έχουμε κυριευθεί από τον θάνατο επειδή παροργίστηκε ο Θεός· διότι άκουσε ο προπάτορας Αδάμ, ως ρίζα του γένους, «Χώμα είσαι, και στο χώμα θα επιστρέψεις». Όμως, δεν μας παραμέλησε για πάντα ο Δημιουργός, αλλά μας σπλαχνίστηκε ως Θεός. Διότι, αν και «Κατάπιε ο θάνατος έχοντας ισχύσει» κατά τη φωνή του Προφήτη, όμως «πάλι αφαίρεσε ο Θεός κάθε δάκρυ από κάθε πρόσωπο· το όνειδος του λαού αφαίρεσε από όλη τη γη». Διότι έχει καταργηθεί εν Χριστώ το κράτος του θανάτου, καθώς έχει αναιρεθεί η αμαρτία, για την οποία και ονειδιζόμασταν· «διότι ο Κύριος μας θυμήθηκε, και μας ελέησε», όπως ακριβώς ψάλλει ο θεσπέσιος Δαβίδ. Διότι μας επανέφερε στην αφθαρσία και τη ζωή, αν και ήμασταν ταραγμένοι, όπως ανέφερα μόλις τώρα, από τη θεία οργή, ώστε να βρεθούμε σε έκλειψη του Πνεύματος, δηλαδή στην απόθεση και την αποβολή της ψυχής· διότι έτσι συντελείται σε εμάς ο θάνατος. Και ότι έχουμε μεν καταδικαστεί σε θάνατο επειδή προσκρούσαμε στον Θεό, αλλά έχουμε σωθεί πάλι επειδή ελεηθήκαμε, το επιβεβαιώνει ο μακάριος Δαβίδ λέγοντας προς τον Δημιουργό των πάντων: «Όταν όμως εσύ αποστρέψεις το πρόσωπό σου, θα ταραχθούν, και στο χώμα τους θα επιστρέψουν. Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης.»

Διότι έχουμε στερεωθεί στον Χριστό, και αποκτήσαμε την καρδιά μας ασφαλή και θεμελιωμένη, χωρίς πλέον να κλονιζόμαστε προς όσα δεν πρέπει· χωρίς να εκτρεπόμαστε στην πολυθεΐα· χωρίς να παρασυρόμαστε προς την πλάνη, αλλά όντας σταθερά εδραιωμένοι στην πίστη και την αγάπη προς τον Θεό, ώστε να χαιρόμαστε για αυτό και να λέμε: «Και έστησε πάνω σε πέτρα τα πόδια μου». Λέγοντας δε το «Επειδή τώρα είδα με τα μάτια μου», κατέδειξε ξεκάθαρα τον καιρό της παρουσίας του Σωτήρος ως καιρό επισκέψεως. «Διότι μας επισκέφθηκε ανατολή εξ ύψους», και όπως λέει ο Δαβίδ, «Ο Κύριος επέβλεψε από τον ουρανό στη γη», αν και παλαιότερα, εξαιτίας της αμαρτίας που υπήρχε μέσα μας, δεν μας θεωρούσε άξιους εποπτείας, ούτε επιείκειας ή αγάπης, ούτε κανενός άλλου τέτοιου πράγματος απολύτως, αλλά τρόπον τινά μάς είχε αποστραφεί· γι' αυτό και είχαμε ταραχθεί. Και θα δώσει μαρτυρία ο μακάριος Δαβίδ λέγοντας: «Εάν αποστρέψεις το πρόσωπό σου θα ταραχθούν, και θα επιστρέψουν στο χώμα τους». Επειδή όμως τώρα, δηλαδή κατά τον καιρό της παρουσίας Του, είδε με τα μάτια του, έχουμε σωθεί και έχουμε ελεηθεί· διότι τι άραγε από όσα ξεπερνούν τον λόγο και είναι αληθώς αξιοθαύμαστα δεν έχουμε κερδίσει;

Διότι ό,τι φυλασσόταν καταστρεφόταν, και η συγκέντρωση του περιττού και πέραν της ανάγκης ήταν μάταιος κόπος γι' αυτούς, και ίσως αιτία τιμωρίας. Και πράγματι, «μερικοί το φύλαξαν για την επόμενη μέρα», όπως είναι γραμμένο, και ο Μωυσής, λέει, οργίστηκε μαζί τους, επειδή είχαν καταπατηθεί τα ιερά προστάγματα. Αλλά ότι αυτό που από τη φύση του φθείρεται θα μπορούσε να βρεθεί, όπως είπα, και πέρα από τη φθορά, και πέρα από τα μέτρα της ίδιας του της φύσης, εάν το θέλει ο Θεός, μας το βεβαίωσε ο Μωυσής. Διότι έχει γραφτεί ως εξής στην Έξοδο: «Και είπε ο Μωυσής προς τον Ααρών: Πάρε μια χρυσή στάμνα και βάλε μέσα σε αυτήν ένα γεμάτο γομόρ μάννα. Και θα το τοποθετήσεις ενώπιον του Θεού για τις γενεές σας. Και το τοποθέτησε ο Ααρών ενώπιον της σκηνής του μαρτυρίου για να διατηρηθεί». Διότι η Ιερά Γραφή πάντοτε, κατά κάποιον τρόπο, εκλαμβάνει το χρυσάφι ως έναν τύπο της θείας και αμόλυντης φύσης, επειδή ακριβώς υπερτερεί ανάμεσα σε τέτοια υλικά. Όταν λοιπόν μας περιβάλει ο Χριστός, όπως ακριβώς η χρυσή στάμνα το μάννα, τότε και εμείς θα παραμείνουμε άφθαρτοι, καθώς ο Θεός θα μας επιβλέπει και, κατά κάποιον τρόπο, θα στρέφει το βλέμμα Του σε εμάς. Διότι, αφού απομακρυνθήκαμε από το πρόσωπό Του εξαιτίας της παράβασης του Αδάμ, και βρεθήκαμε σαν μακριά από τα μάτια Του, οδηγηθήκαμε στη φθορά. Διότι έτσι είναι γραμμένο διά φωνής του Δαβίδ: «Όταν αποστρέψεις το πρόσωπό Σου, θα ταραχθούν, και στο χώμα τους θα επιστρέψουν».

ΕΠΙΛΥΣΗ. Τα μεγάλα πράγματα, επειδή λόγω της υπερβολής του θαύματος που τα περιβάλλει κινούσαν υποψίες μήπως και δεν γίνουν πιστευτά από κάποιους, οι προφήτες δεν τα διδάσκονταν κατά καιρούς μόνο με τον λόγο, όταν το Άγιο Πνεύμα εξέλαμπε μέσα τους τη γνώση του καθενός· αλλά τα έβλεπαν και στην πράξη, ώστε, αφού πρώτοι αυτοί πιστέψουν πριν από τους άλλους, να μπορέσουν να πείσουν έτσι και τους υπόλοιπους. Επειδή, λοιπόν, ο Θεός των όλων υποσχέθηκε να επαναφέρει στην Ιερουσαλήμ και αυτούς που ήδη είχαν πεθάνει στη Βαβυλώνα, όχι βέβαια στην επίγεια, αλλά στην άνω και νοούμενη στους ουρανούς, έδειξε ολοφάνερα στον προφήτη την ανάσταση και τον τρόπο με τον οποίο αυτή θα πραγματοποιηθεί στους καθορισμένους καιρούς· την οποία ήδη και ο θεσπέσιος Δαβίδ προανήγγειλε λέγοντας για εμάς, δηλαδή για κάθε άνθρωπο: «Αν αποστρέψεις το πρόσωπό Σου, θα ταραχθούν και θα επιστρέψουν στο χώμα τους. Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα Σου και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης». Διότι, αφού σφάλαμε στο πρόσωπο του Αδάμ εξαιτίας της παράβασης, βρεθήκαμε υπό την αποστροφή του Θεού. Και για αυτήν την αιτία επιστρέψαμε στο χώμα μας, έχοντας γίνει καταραμένοι. Διότι είπε ο Δημιουργός: «Χώμα είσαι και στο χώμα θα επιστρέψεις». Αλλά στους έσχατους καιρούς αυτού του αιώνα, με τη δύναμη του ζωοποιού Πνεύματος, ο Θεός και Πατέρας θα αναστήσει όλους τους νεκρούς εν Χριστώ.

Η Γραφή κάνει λόγο για πάρα πολλά πνεύματα: «αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του φλόγα πυρός» και «όλα τα πνεύματα αινείτε τον Κύριο». Ως χάρισμα δε δίδεται στους άξιους η «διάκριση των πνευμάτων». Διότι άλλα μεν είναι επουράνια, τα οποία «χαίρονται με την αλήθεια», άλλα δε είναι επίγεια, επιρρεπή στην απάτη και την πλάνη, και άλλα υπόγεια, τέκνα της αβύσσου και του σκότους· διότι, όπως λέει το Ευαγγέλιο, «τον παρακαλούσαν να μην τους στείλει να πάνε στην άβυσσο»· και ομοίως, διέταζε τα πνεύματα και εξέβαλε τα πνεύματα με τον λόγο του και «δεν τα άφηνε να μιλούν». Γίνεται επίσης λόγος για «πνεύμα κρίσεως και πνεύμα καύσεως», λέγεται και πνεύμα του κόσμου («εμείς όμως δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου», λέει) και πνεύμα ανθρώπου: «διότι ποιος από τους ανθρώπους γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνον το πνεύμα του ανθρώπου;» και «πνεύμα που φεύγει και δεν επιστρέφει»· «διότι πέρασε πνεύμα (άνεμος) μέσα από αυτό και δεν θα υπάρχει πλέον» και «θα αφαιρέσεις το πνεύμα τους και θα εκλείψουν», καθώς και πνεύμα προφητών: «και τα πνεύματα των προφητών», λέει, «υποτάσσονται στους προφήτες» και «ιδού, ένα ψευδές πνεύμα στάθηκε ενώπιον του Κυρίου και του είπε: με τι θα απατήσεις τον Αχαάβ;»

Και άλλα μεν χαρίζονται σε όλους, ενώ άλλα λαμβάνουν χαρίσματα· και για να μιλήσουμε γενικά, άλλα μεν εξυμνούν την αγιότητα στους ουρανούς των ουρανών και στους υπόλοιπους αόρατους τόπους, άλλα δε, ενώ εξυμνούνται, παρέχουν επαξίως τα δώρα στους αξίους. 9. Η δε Γραφή αναφέρει πάρα πολλά πνεύματα· «αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα, και τους λειτουργούς του φλόγα πυρός», και «όλα τα πνεύματα αινείτε τον Κύριο». Δίδεται δε στους αξίους το χάρισμα της «διακρίσεως των πνευμάτων». Διότι άλλα μεν είναι επουράνια, τα οποία «χαίρουν με την αλήθεια», άλλα δε επίγεια, επιρρεπή στην απάτη και την πλάνη, και άλλα υπόγεια, τέκνα της αβύσσου και του σκότους. «Τον παρακαλούσαν», αναφέρει το Ευαγγέλιο, «να μην τους επιτάξει να απελθουν στην άβυσσο»· ωσαύτως δε και στα πνεύματα έδινε προσταγές. Και τα πνεύματα τα εξέδιωκε με τον λόγο του και «δεν τα άφηνε να μιλούν». Γίνεται δε λόγος για «πνεύμα κρίσεως και πνεύμα καύσεως», γίνεται λόγος και για πνεύμα του κόσμου· «εμείς δε δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου», λέει, όπως και για πνεύμα ανθρώπου· «διότι ποιος από τους ανθρώπους γνωρίζει τα του ανθρώπου, ειμή το πνεύμα του ανθρώπου;» Και «πνεύμα το οποίο πορεύεται και δεν επιστρέφει»· «διότι πνεύμα διήλθε μέσα του, και δεν θα υπάρχει πλέον», και «θα αφαιρέσεις το πνεύμα τους, και θα εκλείψουν», και «τα πνεύματα των προφητών υποτάσσονται στους προφήτες». Και «ιδού, στάθηκε ένα ψευδές πνεύμα ενώπιον του Κυρίου και του είπε: με τι θα εξαπατήσεις τον Αχαάβ; Και θα γίνω, λέει, πνεύμα ψευδές στο στόμα των προφητών».

Και δείχνει ότι αυτός είναι ο δεσπότης και του θανάτου και της ζωής. Διότι δεν θέλει να χρονοτριβεί στα σκυθρωπά, αλλά, αφού είπε τόσα όσα αρκούν για να προκαλέσει φόβο, επαναφέρει πάλι τον λόγο στα ευάρεστα· και αυτό που έχει ειπωθεί αλλού, ότι δηλαδή αυτός είναι Κύριος και του θανάτου και της ζωής, αυτό ακριβώς δηλώνει εδώ, και λέει ότι εκείνοι που επέστρεψαν στο χώμα δημιουργούνται ξανά από το Πνεύμα, και το γένος των ανθρώπων ανακαινίζεται· διότι η ανάσταση είναι αποκατάσταση στην αρχική κατάσταση. Αποστολή δε του Πνεύματος ονομάζει τη συγκατάβασή του για να ενεργήσει, και όχι τη μετάβαση από τόπο σε τόπο· διότι το Πνεύμα του Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη, και από αυτό ανακαινίζεται το πρόσωπο της γης. Διότι αυτό αποτελεί το κάλλος της οικουμένης: τα ζώα που υπάρχουν σε αυτήν, τα φυτά, το γένος των ανθρώπων. Και για να συγκροτηθούν αυτά, υπάρχει ανάγκη από την πνοή και τη ζωή που δίνεται από αυτόν· την οποία είναι εύκολο για εκείνον και να τη δώσει και να την πάρει πίσω, και όλα τα κάνει με ταχύτητα και ευκολία. Και αυτό προπάντων δείχνει τη δύναμή του. Βλέπεις και στον παρόντα βίο να προμελετάται η ανάσταση στα σπέρματα, στα φυτά, και στο ίδιο το γένος των ανθρώπων. Διότι και τα ζώα και τα φυτά οφείλουν την ύπαρξή τους σε μια έσχατη απήχηση της ζωής, και όταν αυτή αφαιρείται, σύμφωνα με τον λόγο της Γραφής, εκλείπει κάθε ζωή, και όσα έχουν εκλείψει εξαιτίας της αδυναμίας τους να μετέχουν σε αυτήν, επιστρέφοντας πάλι προς το Ένα, γίνονται ξανά ζωντανά.

«Όταν όμως αποστρέψεις το πρόσωπό σου, θα ταραχθούν. Θα αφαιρέσεις το πνεύμα τους, και θα εκλείψουν και στο χώμα τους θα επιστρέψουν. Θα εξαποστείλεις το πνεύμα σου, και θα κτισθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης». Σε τι, άραγε, θα διέφεραν αυτά από τη σκέψη του φιλοσόφου, ο οποίος ισχυρίζεται ότι: «όταν μεν ο Θεός βλέπει και είναι στραμμένος προς τον καθένα μας, συμβαίνει τότε τα σώματα να ζουν και να ζωογονούνται, δεχόμενα τη φροντίδα του Θεού με τις προβολές του, όταν όμως ο Θεός επιστρέφει στη δική του περιωπή, αυτά σβήνουν;» Και πάλι εξάλλου, όταν ο σωτήριος λόγος λέει σε εμάς: «Εγώ είμαι η άμπελος, ο πατέρας μου ο γεωργός, εσείς τα κλήματα», άκουσε πώς θεολογεί ο Νουμήνιος για το δεύτερο αίτιο: «Όπως ακριβώς, πάλι, η σχέση (αναλογία) που έχει ο γεωργός αναφέρεται προς εκείνον που φυτεύει, την ίδια ακριβώς σχέση έχει ο πρώτος Θεός προς τον δημιουργό. Διότι ο μεν πρώτος, όντας ο σπόρος κάθε ψυχής, σπέρνει σε όλα ανεξαιρέτως τα όντα που μετέχουν σε αυτόν· ενώ ο νομοθέτης φυτεύει, διανέμει και μεταφυτεύει στον καθένα μας όσα έχουν προκαταβληθεί από εκεί».

Και για να σας παρουσιάσω το πάθος με ένα παράδειγμα, η ψυχή του καθενός μας μοιάζει με λυχνάρι, το οποίο έχει ως λάδι την αγαθοεργία, και αντί για φυτίλι φέρει την αγάπη, πάνω στην οποία αναπαύεται, αντί για φως, η χάρη του θείου Πνεύματος. Όταν λοιπόν αυτό το λάδι, δηλαδή η αγαθοεργία, εκλείψει, η αγάπη που βρίσκεται στην ψυχή αντί για φυτίλι κατ' ανάγκην ψυχραίνεται και έτσι το φως της προστασίας και της χάριτος του Θεού απομακρύνεται, επειδή οι άνθρωποι εγκατέλειψαν την αρετή και εκδίωξαν την αγάπη. Και επέρχεται μεταξύ τους ταραχή, επειδή ο Θεός απέστρεψε το πρόσωπό του από αυτούς, προς τον οποίο λέει ο Δαβίδ: «όταν αποστρέψεις το πρόσωπό σου, θα ταραχθούν». Έτσι, εξαιτίας της αμαρτίας, επέρχεται σε εμάς εμφύλια διαμάχη και σύγχυση, η οποία επιφέρει κάθε είδος κακίας και εγκαθιστά τον αρχηγό της κακίας μέσα σε όσους υποκινούν και συμμετέχουν στη διαμάχη, ο οποίος τους μετατρέπει σε θηρία, και δεν είναι υπερβολή να πούμε, ότι κάνει αυτούς, μέσα στους οποίους κατοικεί, να αποκτούν ήθος δαιμόνων.

«πάντα πρὸς σέ»: Εννοεί τη μυστική τροφή, η οποία δίνεται την κατάλληλη στιγμή σε όσους την αναζητούν. «δόντος σου»: Διότι οι άνθρωποι, λαμβάνοντας τα μυστήρια στα χέρια τους, τα διασφαλίζουν για τον εαυτό τους ως υπάρχοντα. «ἀνοίξαντος»: Διότι, όταν ο Θεός ανοίξει τα σπλάγχνα Του, δια του χεριού Του γεμίζει όλη η κτίση (η γη) με αγαθότητα και έλεος. «ἀποστρέψαντος»: Διότι, όταν ο Θεός οργιστεί (οργισθεί) και αποστρέψει το πρόσωπό Του από τον άνθρωπο, ο άνθρωπος ταράσσεται με πολύ φόβο ως γήινος. «ἀντανελεῖς»: Αναφέρεται στον θάνατο του ανθρώπου και κάθε ζωντανού όντος. «καὶ εἰς τὸν χοῦν»: Είναι σαφές· διότι η γη παίρνει πίσω τη γη. «ἐξαποστελεῖς»: Κατά την ανάσταση των νεκρών· διότι κάθε ψυχή αναλαμβάνει το δικό της σκήνωμα (σκηνή). «καὶ ἀνακαινιεῖς»: Όπως ακριβώς ο Δημιουργός φανερώνει νέους ουρανούς και νέα γη στους αγίους. «ἤτω ἡ δόξα»: Διότι μόνο η δόξα του Κυρίου παραμένει αναλλοίωτη στους αιώνες. «εὐφρανθήσεται»: Με ποια έργα; Με όσα παραδόξως έπραξε, για να σώσει τον άνθρωπο. «ὁ ἐμβλέπων»: Διότι η γη δεν αντέχει το βλέμμα του Δημιουργού, παρά μόνο ότι με την εμφάνιση του Χριστού (του Κυρίου) η επίγεια πολιτεία κυριεύθηκε από μεγάλο τρόμο (φόβο) ως μέλλουσα να αφανιστεί. «ὁ ἁπτόμενος»: Εννοεί τον διάβολο και τους δαίμονές του· διότι η Γραφή και αυτούς τους ονόμασε «όρη». Επειδή όταν τους αγγίξει έστω και μόνο η απειλή Του, διαλύονται σαν καπνός και αφανίζονται.

Όταν όμως αποστρέψεις το πρόσωπό σου, θα ταραχθούν. Και όπως ακριβώς γεμίζεις με κάθε ευφροσύνη εκείνους που απολαμβάνουν τα αγαθά σου, δωρίζοντάς τα με ευμένεια, έτσι, όταν εσύ αποστρέφεσαι, τα πάντα γεμίζουν από ταραχή και δέος. Θα αφαιρέσεις το πνεύμα τους, και θα εκλείψουν, και στο χώμα τους θα επιστρέψουν.

Και ο θεοπάτωρ Δαβίδ λέγει προς τον Θεό: «Θα αφαιρέσεις το πνεύμα τους, και θα εκλείψουν, και θα επιστρέψουν στο χώμα τους». Ιδού, για τα σώματα γίνεται ο λόγος. Έπειτα προσθέτει: «Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης». —Αλλά και ο Ησαΐας λέγει: «Θα αναστηθούν οι νεκροί, και θα εγερθούν όσοι βρίσκονται στα μνήματα».

«Θυμήσου ότι με έπλασες από πηλό, και στη γη με επιστρέφεις πάλι.» «Εντούτοις τα πάντα είναι ματαιότητα, κάθε ζωντανός άνθρωπος· πράγματι ο άνθρωπος πορεύεται ως εικόνα, όμως μάταια ταράζεται.» «Θα αφαιρέσεις το πνεύμα τους, και θα εκλείψουν, και στο χώμα τους θα επιστρέψουν.» «Τα πάντα προήλθαν από το χώμα, και τα πάντα θα επιστρέψουν στη γη.» «Ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο για την αφθαρσία, και τον έφτιαξε κατ' εικόνα της δικής Του αιωνιότητας.» «Εσύ που δημιούργησες τα πάντα με τον λόγο Σου και με τη σοφία Σου κατασκεύασες τον άνθρωπο, για να κυριαρχεί στα κτίσματα που δημιουργήθηκαν από Εσένα, και να κυβερνά τον κόσμο με οσιότητα και δικαιοσύνη, και να κρίνει με ευθύτητα.» «Είμαι και εγώ θνητός άνθρωπος, ίσος προς όλους και απόγονος του χωματένιου πρωτοπλάστου, και στην κοιλιά της μητέρας μου διαπλάστηκα ως σάρκα, συμπηγνυόμενος στο αίμα σε διάστημα δέκα μηνών, από σπέρμα ανδρός και από ηδονή που συνόδευσε τον ύπνο.»

ΤΙΤΛΟΣ ΙΕ΄. Περί της αναστάσεως, της κρίσεως και της αιώνιας κολάσεως. «Ετοίμασε τον θρόνο του για την κρίση, και αυτός θα κρίνει.» «Θα αφαιρέσεις το πνεύμα τους, και θα εκλείψουν, και στο χώμα τους θα επιστρέψουν.» «Εάν ο δίκαιος μόλις και μετά βίας σώζεται, ο ασεβής και ο αμαρτωλός πού θα φανεί;» «Ολόκληρο το δημιούργημα θα το φέρει ο Θεός σε κρίση, μαζί με καθετί το κρυφό, είτε είναι αγαθό είτε πονηρό.» «Αλίμονο σε όσους επιθυμούν την ημέρα του Κυρίου!

Λέει, όταν εσύ ευδοκήσεις, καθετί χρηστό και καλό θα επικρατήσει στα σύμπαντα, «όταν όμως αποστρέψεις το πρόσωπό σου» εξαιτίας των αμαρτιών μας, τα σύμπαντα «θα ταραχθούν. Θα αφαιρέσεις το πνεύμα τους, και θα εκλείψουν και θα επιστρέψουν στο χώμα τους. Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου και θα δημιουργηθούν εκ νέου και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης». Διότι, όπως ακριβώς πριν από τη σάρκωση του Λόγου προηγήθηκε το Άγιο Πνεύμα, για να αγιάσει την Παρθένο προς σύλληψη, έτσι και κατά τη δεύτερη παρουσία του Χριστού, το Πανάγιο Πνεύμα θα προφθάσει και θα ανακαινίσει το πρόσωπο της παλαιωμένης και φθαρμένης γης, ως Θεός, ως δημιουργός και ως πυρ καταναλίσκον, ως ισοδύναμο και ομοούσιο με τον Πατέρα και τον Υιό. «Ας είναι», δηλαδή ας υμνείται «η δόξα του Κυρίου στους αιώνες, θα ευφρανθεί ο Κύριος για τα έργα του. Αυτός που επιβλέπει τη γη και την κάνει να τρέμει». Ευφραίνεται μεν για τα σοφά έργα του, αλλά επειδή λυπάται για τα πονηρά έργα των ανθρώπων και επιβλέπει με οργή τη γη, την κάνει να τρέμει, καθώς αυτή δεν είναι ικανή να βαστάξει την επισκοπή του Κτίστη με θυμό. «Αυτός που αγγίζει τα όρη και βγάζουν καπνό». Υποδηλώνοντας και εδώ την ίδια αιτία της αγανάκτησης του Θεού, ότι δηλαδή και τα όρη, σύμφωνα με τον νόμο της φύσης τους, ενώπιον του φόβου του Θεού ερεθίζονται και βγάζουν καπνό, όπως ακριβώς και το Σινά παλαιότερα.

Όπως ακριβώς τώρα απέδωσε ορθά τους προορισμούς των όντων στον Θεό, τον αίτιο των πάντων, έτσι πάλι αναδεικνύει τον Ίδιο ως υποστάτη και κατεξοχήν αρχηγό κάθε ζωής, ο οποίος ταυτόχρονα καθορίζει κατάλληλα το ζην σε όλα ανεξαιρέτως τα ζωντανά όντα, και εκτείνεται πέρα από όλα τα ζώντα, όντας ο ίδιος υπέρζωος, και ζωογόνος, και διαμοιραστής της ζωής, και πάλι αναπληρωτής της, σύμφωνα με το χωρίο: «Θα πάρεις το πνεύμα τους και θα εκλείψουν· και θα εξαποστείλεις το πνεύμα σου και θα κτισθούν». Διότι εδώ ο πατέρας εξέλαβε ως πνεύμα τη ζωτική δύναμη, έχοντας κατανοήσει άριστα το προφητικό νόημα. Άραγε, δεν αναδείχθηκε φανερά σε αυτά ο θείος Διονύσιος ως υπερασπιστής του καθορισμού, εφόσον βέβαια ανέγαγε στον πανταίτιο Λόγο τον καθοριστικό λόγο όχι μόνο για τη ζωή, αλλά πλέον και για τη μη ζωή; Και τι να πούμε για όσα έχουν ειπωθεί περί της θείας δικαιοσύνης από τον ίδιο θειότατο Πατέρα; Ο Θεός, λέει, υμνείται ως δικαιοσύνη, επειδή απονέμει στα πάντα τα όσα τους αξίζουν, και καθορίζει συμμετρία και κάλλος και ευταξία και διακόσμηση και κάθε είδους διανομές και τάξεις στο καθένα, σύμφωνα με τον όντως υπαρκτό και απόλυτα δίκαιο όρο, και επειδή είναι για όλα ο αίτιος της οικείας δραστηριότητας του καθενός. Διότι η θεία δικαιοσύνη τακτοποιεί και οριοθετεί τα πάντα, και διατηρώντας τα πάντα αμιγή και ασύγχυτα μεταξύ τους, δωρίζει σε όλα τα όντα τα όσα αρμόζουν στο καθένα, σύμφωνα με την αξία που αναλογεί στο καθένα από τα όντα.

«Με τον ιδρώτα του προσώπου σου θα τρως το ψωμί σου, μέχρι να επιστρέψεις στη γη από την οποία πάρθηκες, διότι γη είσαι και στη γη θα επιστρέψεις». Και προς τον Θεό λέει ο θεσπέσιος Δαβίδ: «Θα πάρεις το πνεύμα τους και θα εκλείψουν και στο χώμα τους θα επιστρέψουν». [8] Αλλά, αφού μάραναν με αυτόν τον τρόπο την έπαρση της ψυχής του νέου, και αφού τον ανάγκασαν να μάθει ποιος πραγματικά είναι, έστειλαν το φάρμακο για την πάθηση του σωματικού του λαιμού, δηλαδή τις χοιράδες. Αυτό δε ήταν το πανίσχυρο έμπλαστρο από την κηραλοιφή τους, το οποίο τον διέταξαν, αφού το αναμείξει με ψωμί, να το τυλίξει γύρω από τον λαιμό του. Και όταν εκτελέστηκε η προσταγή των αγίων, ο νέος απαλλάχθηκε από την πάθηση. Διότι οι χοιράδες δεν μπόρεσαν να αντισταθούν στο φάρμακο για πολλές ημέρες. [9] Εξού και μόλις τοποθετήθηκε σε αυτές το γιατρικό, εξαφανίστηκαν τόσο γρήγορα σαν να τις μαστίγωνε ή να τις καταδίωκε κάποιος. Και ξαφνικά, αφού έσκισαν το δέρμα του αυχένα που τις περιέβαλλε, έπεσαν μπροστά στο μνήμα των αγίων. Ήταν δε εξήντα επτά στον αριθμό, όπως έλεγαν αυτοί που τις μέτρησαν. Και αυτές, όσοι τότε διακονούσαν στον ναό, τις κρέμασαν για πολλές ημέρες μπροστά στο μνήμα των αγίων, επιδεικνύοντας τη δύναμη των μαρτύρων και παρακινώντας τους πάντες σε θεάρεστο αίνο.