Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 103:5

Εκείνος που καθιστά τους αγγέλους του πνεύματα. Εκείνος, λέγει, που κάνει τους αγγέλους ελαφρούς και μετέωρους. Και τους λειτουργούς του πυρ φλέγον. Έτσι είδε ο Μωυσής μέσα σε φλόγα πυρός τον άγγελο να του ομιλεί. Εκείνος που θεμελιώνει τη γη με σταθερότητα. Αφού κατέδειξε την πρόνοια του Δημιουργού στον ουρανό, προχωρεί και στην πρόνοιά του για όσα βρίσκονται στη γη.

Ορθόδοξος: Ότι ο μεν Πατέρας γεννά, δηλαδή γέννησε· ο δε Υιός γεννάται, δηλαδή έχει γεννηθεί· και ότι ο ίδιος ο Πατέρας εκπέμπει το Πνεύμα, δηλαδή το εξέπεμψε. Και το Πνεύμα εκπορεύεται, δηλαδή έχει εκπορευθεί. Ανόμοιος: «Εκπορεύεται», είπε· μήπως όμως είπε και «έχει εκπορευθεί»; Ορθόδοξος: Και για τον Υιό έχει πει, «με γεννά». Διότι είπε: «Πριν από όλα τα βουνά με γεννά». Όπως λοιπόν στην περίπτωση του Υιού το "με γεννά" το κατανοείς ως "γέννησε", έτσι και στην περίπτωση του Πνεύματος το "εκπορεύεται", να το κατανοήσεις ως "έχει εκπορευθεί"· διότι αυτή είναι η συνήθεια της Γραφής· όπως η φράση «Αυτός που ποιεί τους αγγέλους του πνεύματα», δηλαδή, Αυτός που (τους) εποίησε· και η φράση «Αυτός που θεμελιώνει τη γη πάνω στη σταθερότητά της», δηλαδή, Αυτός που (την) θεμελίωσε.

Αυτούς, λοιπόν, που υποστηρίζουν ότι η θέληση ταυτίζεται με την ουσία, να τους προσέχεις. Διότι εμείς και θέλουμε, και ομολογούμε, και πιστεύουμε ότι ο Υιός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο πιστεύουμε ότι είναι και μονογενής: επειδή μόνος αυτός έχει γεννηθεί από την ουσία, όπως ελέχθη προηγουμένως, ενώ όλοι οι άλλοι έχουν προέλθει από τη θέληση. Λέγοντας δε ότι ο Υιός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα, δεν λέμε ότι είναι ομοούσιος με τον εαυτό του· διότι κανείς δεν είναι ομοούσιος με τον ίδιο τον εαυτό του. Εάν, λοιπόν, αληθινά ομολογείς ότι τα πάντα έχουν γίνει από τη βούληση του Πατρός διά του Υιού, και μαζί με όλα τα άλλα λέγεις ότι και ο Υιός έχει γίνει, τότε θα παραδεχθείς ότι και αυτός έχει γίνει διά του εαυτού του. Εάν όμως αυτό είναι άτοπο, άρα ο Υιός δεν προέρχεται από τη βούληση. Διότι, εάν «Όσα κάνει ο Πατήρ, αυτά τα κάνει ομοίως και ο Υιός», θα πρέπει να ποιήσει και ο Υιός έναν άλλον υιό, ώστε να τα κάνει όλα ομοίως με τον Πατέρα. Εάν, όμως, δεν εποίησε, ούτε ποιεί, δεν είναι ούτε ο ίδιος ποίημα. Διότι λέγει την αλήθεια όταν αναφέρει: «Όλα όσα ποιεί ο Πατήρ, αυτά τα ποιεί ομοίως και ο Υιός». Δεν ποιεί, όμως, τον εαυτό του· άρα δεν είναι ποίημα. Αλλά θα αντιτείνεις: Δεν είπε, «Όλα όσα εποίησε», αλλά «όσα ποιεί»· μάθε, λοιπόν, ότι είναι συνήθεια στη Γραφή να εκφράζει το παρελθοντικό γεγονός ως ενεστώτα χρόνο· όπως στο χωρίο: «Αυτός που ποιεί τους αγγέλους αυτού πνεύματα»· και σε άλλο σημείο: «Αυτός που θεμελιώνει τη γη πάνω στην ασφάλειά της»· και: «Αυτός που ποιεί την Πλειάδα, και τον Έσπερο, και τον Αρκτούρο, και τα ταμεία του νότου». Ανόμ.

Ή πώς δεν θα ήταν παντοδύναμος, και πέρα από καθετί, και από τον νου και από τον λόγο, αυτός που άπλωσε αυτόν τον παμμέγιστο ουρανό και στερέωσε τη γη; Όπως λέει και ο Ψαλμωδός: «Θεμελίωσε τη γη πάνω στην ασφάλειά της». Αυτός λοιπόν που έχει φτάσει σε τέτοιο σημείο δύναμης, ή μάλλον που είναι η ίδια η παντοδυναμία, εξάπαντος θα φέρει εις πέρας όσα επιθυμεί να πράξει, χωρίς τίποτα να τον εμποδίζει.

Αυτός που θεμελιώνει τη γη πάνω στην ασφαλή της βάση, δεν θα κλονιστεί στον αιώνα του αιώνα. Η άβυσσος την περιβάλλει σαν ένδυμα· πάνω στα όρη θα σταθούν τα ύδατα. Από την επιτίμησή σου θα τραπούν σε φυγή, από τη φωνή της βροντής σου θα δειλιάσουν.

Καθαρίζει λέπρες, απαλλάσσει από δαίμονες και ασθένειες, ζωοποιεί νεκρούς, περπατά πάνω στη θάλασσα, και κάνει όλα τα άλλα όσα έπραξε, σε ποιον ή πότε άραγε τα ενήργησε αυτά προηγουμένως ο Πατέρας; Ή μήπως είναι προφανές ότι τους τύπους των ίδιων πραγμάτων τους υποδεικνύει μεν ο Πατέρας, τους επιτελεί δε ο Λόγος, όχι δουλικά, ούτε με άγνοια, αλλά με γνώση και δεσποτικά, και για να το εκφράσω πιο κατάλληλα, πατρικά; Διότι έτσι αποδέχομαι εγώ το ότι όσα γίνονται από τον Πατέρα, αυτά τα πράττει ομοίως και ο Υιός· όχι σύμφωνα με την εξωτερική ομοιότητα αυτών που γίνονται, αλλά σύμφωνα με την ισοτιμία της εξουσίας τους. Και αυτό θα σήμαινε η φράση ότι μέχρι τώρα εργάζεται και ο Πατέρας, και ο Υιός· και όχι μόνο αυτό, αλλά και τη θεία οικονομία και συντήρηση αυτών που δημιούργησαν, όπως φανερώνει το ότι κάνει τους αγγέλους του πνεύματα, και το ότι θεμελιώνεται η γη με ασφάλεια, μολονότι αυτά εδραιώθηκαν και δημιουργήθηκαν μια για πάντα· και το ότι στερεώνεται η βροντή, και κτίζεται ο άνεμος, των οποίων η δημιουργική σύσταση έγινε μεν μία φορά, η ενέργειά τους όμως είναι και τώρα συνεχής.

«Εθεμελίωσεν»: Διότι εδραιώθηκε πάνω στα ύδατα από το χέρι του Θεού και παραμένει ασάλευτη· το ίδιο και ο άνθρωπος, ως γη που είναι, θεμελιώνεται πάνω στο ύδωρ του βαπτίσματος. «Ου κλιθήσεται»: Διότι δεν κινείται, αν και είναι στηριγμένη πάνω στα ύδατα· διότι με το θέλημα του Θεού έχει στηριχθεί και διαμένει. «Άβυσσος»: Ονομάζει άβυσσο το ακατάληπτο του μυστηρίου της σαρκώσεως, [επειδή δεν μπορεί να μετρηθεί]. «Επί των ορέων»: Πάνω στα δόγματα των προφητών θα σταθούν τα ύδατα του βαπτίσματος. «Από επιτιμήσεως»: Οι δαίμονες (απομακρύνονται) από τα ύδατα του βαπτίσματος· διότι επιτιμώνται με τη σφραγίδα του σταυρού. «Από φωνής»: Από τη φωνή του ευαγγελικού κηρύγματος θα φοβηθούν όλα τα πονηρά πνεύματα. «Αναβαίνουσι»: Οι δαίμονες· διότι υψώνονται σαν βουνά, αλλά ταπεινώνονται σαν πεδιάδα αφανισμού, όπως είναι γραμμένο. Μιλάει όμως και για τα κύματα της θάλασσας. «Εις τόπον»: Διότι εκεί πορεύθηκαν, στον τόπο που ορίστηκε για αυτούς από τον Θεό. Αναφέρεται δε και στα κύματα της θάλασσας, τόσο της αισθητής όσο και της νοητής. «Όριον έθου»: Διότι έθεσε ως όριο στη θάλασσα την άμμο, αλλά και στους δαίμονες τον σταυρό· διότι, όπου τον δουν, φρίττουν. «Ουδέ αποστρέψουσιν»: Διότι ούτε τα κύματα της θάλασσας μπορούν να καλύψουν τη γη, ούτε πάλι οι δαίμονες να κατακυριεύσουν τον άνθρωπο· διότι έχουν καταργηθεί.

«Όσοι δε τον έλαβαν, τους έδωσε την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού.» «Αυτός που απλώνει τον ουρανό σαν δέρμα.» Σαφώς κήρυξε τον σαρκωθέντα Δημιουργό, λέγοντας γι' αυτόν αυτά ακριβώς που έγραψε ο Ιωάννης ο Θεολόγος· διότι αφού εκείνος είπε για τον Θεό, «Όλα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτε από όσα έγιναν», στη συνέχεια προχωρώντας λέει: «Ο Λόγος έγινε σάρκα, και κατοίκησε ανάμεσά μας.» «Αυτός που στεγάζει με νερά τα υπερώα του.» Διότι τα υψηλά των μυστηρίων τα φανέρωσε μέσα στα νερά του βαπτίσματος. «Αυτός που θέτει τα σύννεφα ως όχημά του.» Αυτό συνέβη με τον Μονογενή κατά τον καιρό της αναλήψεώς του στους ουρανούς, όταν τον παρέλαβε η νεφέλη. «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα.» Εννοεί τους αποστόλους· διότι αυτοί ανήγγειλαν παντού τη διαθήκη του· αυτοί έγιναν και λειτουργοί των προσταγμάτων του· αυτούς τους έκανε πνεύματα, δηλαδή πνευματικούς, αλλά βέβαια και πυρ φλέγον εξαιτίας της χορηγίας του Πνεύματος, η οποία έγινε πάνω τους με τη μορφή πύρινων γλωσσών. «Αυτός που θεμελιώνει τη γη πάνω στην ασφάλειά της.» Γη ονομάζει τον άνθρωπο. Αυτόν, λοιπόν, τον θεμελιώνει πάνω στην ασφάλεια της πίστεως· ο οποίος δεν θα κλονιστεί στον αιώνα του αιώνος, δηλαδή στον μέλλοντα. «Πάνω στα όρη θα σταθούν νερά.» Όρη ονομάζει τους προφήτες λόγω του ύψους της θεωρίας τους· μέσα σε αυτούς στέκονται νερά, με τα οποία ποτίζονται αυτοί που διψούν για διδασκαλία. «Από την επιτίμησή σου θα τραπούν σε φυγή.»

Προς τον Θεοδόσιο μοναχό. Επειδή, συγκρίνοντας αυτό που έχει ειπωθεί για τη γη, ότι «δεν θα κλονιστεί εις τον αιώνα του αιώνος», με το «αυτός που επιβλέπει τη γη και την κάνει να τρέμει», νόμισες ότι υποδηλώνει κάποια αντίφαση, μάθε ότι θα σαλευτεί μεν, αλλά δεν θα κλονιστεί. Θα σαλευτεί για να δείξει τον φόβο, δεν θα κλονιστεί όμως για να δείξει τον νόμο. Διότι με τον τρόμο ομολογεί την υποταγή της, ενώ με το να μην απομακρύνεται από την οικεία της θέση φανερώνει τον θείο όρο.

Όταν εκείνοι που είναι αφιερωμένοι σε αυτόν επιδεικνύουν άριστο βίο, όταν και με τα λόγια και με τα έργα τους τον ανυμνούν, τότε εκείνος μεγαλύνεται, όχι επειδή ο ίδιος προσλαμβάνει κάτι ως προς το μέγεθός του, αλλά επειδή σε εκείνους που τον αγνοούν αποδεικνύεται μέγας μέσω όσων τον λατρεύουν, εξαιτίας της μεγαλουργίας, της ποικιλίας των κτισμάτων και της πρόνοιάς του. Και η ψυχή, χαίροντας για αυτό το μεγαλείο, λέει: «Κύριε ο Θεός μου»· διότι η φωνή αυτή ανήκει σε ψυχή που σεμνύνεται. Προσθέτει δε με ποιον τρόπο μεγαλύνθηκε: «Εξομολόγηση και μεγαλοπρέπεια ενεδύθης». Ο δε Σύμμαχος αποδίδει ως εξής: «Ύμνο και ευδοξία ενεδύθης». Διότι δεν σε αγνοούν πλέον όσοι απολαμβάνουν τα δικά σου αγαθά, ούτε προσφέρουν στα είδωλα τον σεβασμό που ανήκει σε εσένα, αλλά σε υμνούν και σου αποτίνουν το χρέος της δοξολογίας. Διότι, αν και είναι ικανή για τη φανέρωση του μεγαλείου του Θεού η δημιουργία των αγγέλων, η έκταση των ουρανών, η θεμελίωση της γης, και όλα τα άλλα τα οποία πρόσθεσε σε αυτά ο ψαλμωδός, εντούτοις σπουδαιότερο από αυτά είναι το ότι ο Σωτήρας έγινε άνθρωπος και παρέμεινε Θεός, και το ότι έπαθε τα δικά μας και διαφύλαξε τη δική του απάθεια. Γι' αυτόν τον λόγο, παρότι αυτά είναι δεύτερα ως προς τη σειρά, τα τοποθέτησε ωστόσο πριν από τα άλλα, επειδή ως προς τη σημασία τυγχάνουν να είναι πρώτα.

Εκείνος που θεμελιώνει τη γη πάνω στην ασφάλειά της. Ο δε Ακύλας και ο Σύμμαχος μεταφράζουν: Πάνω στην έδρα της. Ποια ασφάλεια, ω προφήτη, όταν από κάτω βρίσκεται τόσο πολύ νερό και ένα αχανές πέλαγος που τη φέρει πάνω στα νώτα του; Διότι και αλλού, δηλώνοντας αυτό, έλεγε: Σε Εκείνον που στερέωσε τη γη πάνω στα ύδατα. Επειδή, λοιπόν, το θεμέλιο δεν ήταν ασφαλές, αλλά εξαιρετικά σαθρό, ο Δημιουργός έθεσε την ασφάλεια στην ίδια (τη γη). Και ποια είναι αυτή η ασφάλεια;

Η δύναμη του Δημιουργού. Διότι στο χέρι Του βρίσκονται τα πέρατα της γης. Γη δε ονομάζει τον άνθρωπο. Αυτόν, λοιπόν, τον θεμελιώνει πάνω στην ασφάλεια της πίστεως, ο οποίος δεν θα κλονιστεί στον αιώνα του αιώνα, δηλαδή στον μέλλοντα. Δεν θα κλονιστεί στον αιώνα του αιώνα.

Ψαλμός ργ΄ Του Δαβίδ. «Ευλόγει η ψυχή μου τον Κύριον». Ο φιλόθεος νους παροτρύνει τη δική του ψυχή να δοξάζει τον Κύριο. «Κύριε, ο Θεός μου, μεγαλύνθηκες σφόδρα», δηλαδή, αναγνωρίστηκες ως ο μόνος Θεός. «Εξομολόγηση και μεγαλοπρέπεια ενδύθηκες», δηλαδή, το να σε ευχαριστούν και να σε μεγαλύνουν με μεγαλοπρέπεια όλα τα κτίσματά σου, «εσύ που τυλίγεσαι το φως σαν ιμάτιο», όχι φως δουλικό και κτιστό, αλλά φως απρόσιτο, που ενοικεί αυτοφυώς. «Εσύ που απλώνεις τον ουρανό σαν δέρμα», δηλαδή, που τον άπλωσες σαν κάποιο δέρμα τεντωμένο και από τα δύο μέρη. «Αυτός που στεγάζει με ύδατα τα υπερώα του». Έτσι, λέει, αφού άπλωσε τον ουρανό χωρίς στηρίγματα και του φόρτωσε το βάρος των υδάτων, για να μη φανεί ότι, όντας ελαφρύς και μη επιβαρυμένος από κανένα βάρος, στέκεται αιωρούμενος, αλλά, αν και βαστάζει στην πλάτη του το βάρος αμύθητων υδάτων, δεν βλάπτεται καθόλου. «Αυτός που καθιστά τα νέφη όχημά του, αυτός που περιπατεί πάνω σε πτέρυγες ανέμων». Εδώ υποδηλώνει το λεπτότατο της ασώματης και θείας φύσης, ή και την ανάληψη του Χριστού, ο οποίος επέβη σε νεφέλη και ανήλθε στους ουρανούς, ή και τα δύο. «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του φλόγα πυρός». Όχι απλώς πυρ, διότι το πυρ είναι σώμα, αλλά αύρα πυρός, εξαιρετικά ασώματη και ελαφρότατη. «Αυτός που θεμελιώνει τη γη πάνω στην ασφάλειά της». Πάνω σε τίποτα δεν την εθεμελίωσε, αλλά τη στερέωσε με ασφάλεια.

Γι' αυτό, αν και σείεται πολλές φορές σε ημέρα δίκαιης θεϊκής οργής, στέκεται αβλαβής. «Δεν θα κλονιστεί», δηλαδή δεν θα ταπεινωθεί, «στους αιώνες των αιώνων». «Η άβυσσος σαν ένδυμα την περιβάλλει». Εκείνος που δημιούργησε την άβυσσο, την τύλιξε σαν ένδυμα, ώστε να μην υπερβαίνει τα όριά της περισσότερο από το δέον. «Πάνω στα όρη θα σταθούν ύδατα», δηλαδή θα φανούν, θα βρεθούν. «Από την επιτίμησή σου θα φύγουν», δηλαδή θα διαφύγουν, θα εκλείψουν με το δικό σου πρόσταγμα, «από τη φωνή της βροντής σου θα δειλιάσουν». Το πώς βέβαια η αναίσθητη φύση των υδάτων δειλιάζει από τον ήχο της βροντής δεν γνωρίζουμε να το πούμε, ωστόσο δειλιάζει στον βαθμό που είναι δεκτική η φύση της. «Ανεβαίνουν όρη και κατεβαίνουν πεδιάδες». Όταν οι σίφωνες ανυψώνονται προς τον ουρανό, τα ύδατα της θάλασσας ανεβαίνουν σαν όρη, ενώ κατεβαίνουν σαν πεδιάδες ως ξεχωριστές σταγόνες.

Ευχή. Δέσποτα, λέγοντας, Δέσποτα και Κύριε του ελέους, ο δημιουργός και σωτήρας όλης της ορατής και αόρατης κτίσης, εσύ που «άπλωσες τον ουρανό σαν δέρμα» και «τον έστησες σαν καμάρα» στο κενό, και «θεμελίωσες τη γη πάνω στη στερεότητά της» και «την εδραίωσες πάνω στα ύδατα» και περιτείχισες τη θάλασσα με άμμο και της έβαλες κλείθρα και πύλες, ένα «όριο που δεν θα υπερβεί», εσένα που τρέμει, υπηρετεί και υπακούει όλη η λογική και άλογη κτίση, εσύ λοιπόν, Κύριέ μου Κύριε, ευδόκησε να εκτελέσω με ασφάλεια και αυτό μου το εγχείρημα, προς δική σου δόξα, Δέσποτα, και για τη σωτηρία της ταπεινότητάς μου, όπως άλλωστε και τόσα άλλα πολλά και αναρίθμητα πραγματοποιήθηκαν με ασφάλεια σε τούτο τον τόπο με τη δική σου ευδοκία και συνέργεια. Και μην επιτρέψεις, Δέσποτα, να γίνω θύμα ενός σαθρότατου γκρεμού, και να βρεθώ περίγελος των αόρατων και ορατών εχθρών. Αλλά μάλλον ευδόκησε να γίνει και εκείνο κατοικητήριο του παναγίου σου Πνεύματος, «πύργος ισχύος απέναντι από το πρόσωπο του εχθρού», και πρόξενος σωτηρίας τόσο δικής μου όσο και άλλων ψυχών που το επιθυμούν, διότι εσύ είσαι και Σωτήρας και Πατέρας και Θεός όλων μας, και ως αγαθός και φιλάνθρωπος επιθυμείς τη σωτηρία όλων των ανθρώπων, και σε σένα πρέπει κάθε δόξα, τιμή και προσκύνηση, στον Πατέρα και στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων.

Διότι δεν υπήρχε προηγουμένως εν δυνάμει, ώστε αργότερα να μεταβεί από το εν δυνάμει στο εν ενεργεία. 49. Όπως ακριβώς έχει ειπωθεί από τον Κύριο: «Ο Πατέρας μου εργάζεται έως τώρα, κι εγώ εργάζομαι»· δεν εννοεί μόνο την εξαρχής μετάβαση των όντων από την ανυπαρξία στην ύπαρξη, αλλά πλέον και τη συντήρηση και την πρόνοια για αυτά, όπως το να κάνει τους αγγέλους του πνεύματα, και το να εκτείνει τον ουρανό σαν δέρμα, και το να στεγάζει στα ύδατα τα υπερώα του, και το να θεμελιώνει τη γη πάνω στην ασφάλειά της. Αυτά, αφού έλαβαν υπόσταση μία φορά, διατηρούν ενεργούμενη και τη συνέχεια της υπάρξεώς τους. Η ανθρώπινη όμως δεν είναι αΐδια, αλλά πεπερασμένη, και ορθότερα θα λέγαμε, περιγεγραμμένη.

Ο υπεράγαθος δεν αρνήθηκε να γίνει γέννημα του δικού του πλάσματος, αγαπώντας δηλαδή εκείνην που είναι ωραιότερη από όλη την κτίση, λαμβάνοντας εκείνην που είναι πιο άξια από τις ουράνιες δυνάμεις. Γι' αυτήν, λοιπόν, ο θαυμασιότατος Ζαχαρίας λέει: «Τέρπου και ευφραίνου, θυγατέρα της Σιών, διότι, ιδού, έρχομαι και θα κατοικήσω ανάμεσά σου», λέει ο Κύριος. Γι' αυτήν ακριβώς και ο μακαριότατος Ιωήλ, όπως μου φαίνεται, παρουσιάζεται να αναφωνεί κάπως έτσι: «Έχε θάρρος, γη, χαίρε και ευφραίνου, διότι ο Κύριος έκανε μεγάλα έργα σε σένα». Διότι είναι γη, πάνω στην οποία ο ιερότατος Μωυσής διατάχθηκε να λύσει το υπόδημα του σκιώδους νόμου για την αντικατάστασή του από τη χάρη. Είναι γη, πάνω στην οποία υμνείται ότι έχει θεμελιωθεί κατά σάρκα από το Πνεύμα, εκείνος που θεμελιώνει τη γη πάνω στην ασφάλειά της. Είναι γη, που δεν επιδέχεται σπορά, και η οποία καρποφορεί τον τροφοδότη των πάντων. Είναι γη, πάνω στην οποία δεν φύτρωσε το αγκάθι της αμαρτίας. Αντίθετα μάλιστα, μέσω του βλαστού της ξεριζώθηκε σύρριζα.