Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 104:17

Επομένως, είναι απολύτως αναγκαία η εξήγηση στα προηγούμενα, και μεγάλη είναι η ωφέλεια που ανατέλλει από τη διαφορά που επισημάνθηκε εκεί για όσους επιδιώκουν να κατανοούν τα πράγματα πληρέστερα. Διότι έπρεπε να αντιληφθούμε από πού είναι αναγκαίο να επιζητούμε την κατά Θεόν ευγένεια, και να γνωρίσουμε τον Υιό που έχει τη δύναμη να ελευθερώνει. Ας προσέχουν, λοιπόν, να μην υπερηφανεύονται με υψηλά φρονήματα όσοι χαίρονται με τα κοσμικά αξιώματα, ούτε να καταφέρονται εναντίον της δόξας και της χάριτος των αγίων, έστω κι αν μερικοί από αυτούς γεννήθηκαν ταπεινοί από ταπεινούς γονείς κατά σάρκα. Διότι δεν αρκεί για την κατά Θεόν ευγένεια αυτό που θεωρείται λαμπρό στους ανθρώπους, αλλά η λαμπρότητα στον βίο και στην ενάρετη συμπεριφορά καθιστά τον άνθρωπο πραγματικά ελεύθερο και ευγενή. Ο Ιωσήφ «πουλήθηκε ως δούλος», όπως είναι γραμμένο, αλλά και υπό αυτές τις συνθήκες ήταν ελεύθερος, λάμποντας από την ευγένεια της ψυχής του. Αντιθέτως, ο Ησαύ γεννήθηκε από ελεύθερο πατέρα και ήταν όντως ελεύθερος, αλλά με την αισχρότητα της συμπεριφοράς του επεδείκνυε δουλοπρεπές φρόνημα.

Και έκτοτε ο νεαρός ήταν δεσμώτης· με τη θεία χάρη όμως διασωζόταν, και κέρδισε αμέσως ως μισθό για την εγκράτειά του το να γίνει άρχοντας σε ολόκληρη τη χώρα των Αιγυπτίων. Επομένως, ακόμη και αν αυτή η προσπάθεια συνεπάγεται κόπους, και αν χύνονται βαρείς ιδρώτες για τα κατορθώματα της εγκράτειας, δεν έχουν μεγάλη σημασία για εκείνον που έχει επιλέξει να αγαπά τον Θεό ολοκληρωτικά. Διότι θα λάβει, πράγματι θα λάβει, έπαινο ισάξιο και αμοιβές αντίστοιχες. Γι' αυτό και ο θεσπέσιος Δαβίδ, θαυμάζοντας τον αξιεπαινότατο νέο για την καρτερία του σε αυτά, λέει: «Ως δούλος πουλήθηκε ο Ιωσήφ, ταπείνωσαν με δεσμά τα πόδια του, σίδερο διαπέρασε η ψυχή του.» Λέγοντας σίδερο, νομίζω, εννοεί τη σκληρή και άθραυστη δοκιμασία των κόπων, μέσω των οποίων είναι δυνατόν να κατασταλεί η αμαρτία και να απομακρυνθεί κανείς από κάθε ρύπο, και να επιτύχει την αγία και καθαρότατη ζωή, εννοώ δηλαδή την ευαγγελική και εν Χριστώ, διά του Οποίου και μαζί με τον Οποίο ανήκει η δόξα στον Πατέρα, συν τω Αγίω Πνεύματι, στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Απέστειλε πριν από αυτούς άνθρωπο, ως δούλος πουλήθηκε ο Ιωσήφ. Ταπείνωσαν με δεσμά τα πόδια του, σίδερο διαπέρασε την ψυχή του, μέχρι που εκπληρώθηκε ο λόγος του. Όλα αυτά τα υπέμεινε μέχρι να εκπληρωθεί ο λόγος του, τον οποίο, αφού είδε στα οράματα, τον διηγήθηκε στον πατέρα του και στους αδελφούς του, λέγοντας ότι είδε τον εαυτό του και τους αδελφούς του παρομοίως να μαζεύουν δεμάτια, και έπειτα τα δικά τους να προσκυνούν το δικό του δεμάτι· και παρομοίως ότι ο ήλιος, η σελήνη και τα έντεκα αστέρια τον προσκυνούσαν. Μέχρι να εκπληρωθεί ο λόγος του. Ο λόγος του Κυρίου τον δοκίμασε. Το «Ο λόγος του Κυρίου τον δοκίμασε», είναι όμοιο με το «Μήπως δεν γίνεται μέσω του Θεού η εξήγησή τους;». Διότι δεν θα εξηγούσε τα όνειρα στον Φαραώ, αν ο Θεός δεν του παρείχε την ικανότητα να τα κατανοήσει. Απέστειλε ο βασιλιάς και τον έλυσε, ο άρχοντας του λαού και τον άφησε ελεύθερο. Τον κατέστησε κύριο του οίκου του, και άρχοντα σε όλη την περιουσία του, για να εκπαιδεύει τους άρχοντές του όπως τον εαυτό του, και να κάνει σοφούς τους πρεσβυτέρους του.

Και πάταξε τα αμπέλια τους και τις συκιές τους, και συνέτριψε κάθε δέντρο στα όριά τους. Έδωσε προσταγή, και ήλθε ακρίδα και βρούχος, που δεν είχαν αριθμό, και κατέφαγαν κάθε χορτάρι στη γη τους, και κατέφαγαν όλο τον καρπό της γης τους. Και πάταξε κάθε πρωτότοκο στη γη τους, την απαρχή κάθε κόπου τους. Όπως ακριβώς επιτρέπει πρώτα στον Ιωσήφ να γίνει δούλος, και να ταπεινωθεί με δεσμά και σίδερα· έπειτα, αφού εκείνος έδωσε απόδειξη της δικής του αρετής, τον προάγει στη βασιλεία· έτσι και τώρα, θέλοντας να καταξιώσει τον λαό της δικής του επισκοπής, πρώτα τον παραδίδει σε δοκιμασίες, ώστε ύστερα να λεχθεί το εξής: «Και αναστέναξαν οι υιοί του Ισραήλ, και κραύγασαν προς τον Κύριο τον Θεό τους, και ανέβηκε η βοή τους προς τον Θεό εξαιτίας των έργων. Και εισάκουσε ο Θεός τον στεναγμό τους· και θυμήθηκε ο Θεός τη διαθήκη του προς τον Αβραάμ και τον Ισαάκ και τον Ιακώβ. Και επέβλεψε ο Θεός τους υιούς του Ισραήλ, και έγινε γνωστός σε αυτούς». Επειδή όμως έχει ειπωθεί ότι «μετέστρεψε την καρδιά τους», δηλαδή των Αιγυπτίων, «ώστε να μισήσουν τον λαό του», θα πεις ότι δικαίως έπραξε ο Θεός.

«ὀλιγοστούς»: Στην αισθητή γη της επαγγελίας, ή μάλλον και στη νοητή, ως άπιστοι. «καὶ διῆλθον»: Διότι πορεύονταν αβλαβείς ανάμεσα στα έθνη, ή μάλλον ο Λόγος μετέβη από το ιουδαϊκό έθνος στα έθνη που πίστεψαν. «ἐκ βασιλείας»: Διότι η βασιλεία του Ισραήλ και η δόξα μεταβιβάστηκαν στα έθνη που πίστεψαν. «οὐκ ἀφῆκεν»: Διότι ποτέ δεν επέτρεψε ο Θεός να αδικήσει κάποιος τον Ισραήλ· αυτός όμως στάθηκε αχάριστος προς όλους. «καὶ ἤλεγξεν»: Διότι για χάρη του Ισραήλ συνέτριψε και εξολόθρευσε πολλούς βασιλείς των εθνών. Αναφέρεται δε και στους δαίμονες, οι οποίοι κυριάρχησαν πάνω στον άνθρωπο. «μὴ ἅψησθε»: Εννοεί τους βασιλείς του λαού, όσους χρίονταν. Να εννοείς δε και τους πιστούς, όσους χρίονται με το χρίσμα του βαπτίσματος. «καὶ ἐν τοῖς προφήταις»: Γιατί κακολογείτε τους προφήτες; Διότι δεν μιλούν από τον εαυτό τους, αλλά ο Θεός είναι αυτός που μιλά μέσα τους. «καὶ ἐκάλεσεν»: Πάνω στη γη της Αιγύπτου πείνα για ψωμί, αλλά και νοητή πείνα στους ανθρώπους. «πᾶν στήριγμα»: Και αισθητό και νοητό· διότι ούτε το ένα είχαν ούτε το άλλο έβρισκαν, εξαιτίας της απιστίας [και τα δύο]. «ἀπέστειλεν»: Εννοεί τον Χριστό· διότι τύπος Του ήταν ο Ιωσήφ στην Αίγυπτο, ο οποίος διαχειρίστηκε την πείνα με σύνεση. «εἰς δοῦλον»: Διότι ήταν τύπος του Χριστού, ο Οποίος πουλήθηκε από τον Ιούδα. Έτσι και εκείνος, και οι δύο πουλήθηκαν από τους αδελφούς τους. «ἐταπείνωσαν»: Διότι, αφού έδεσαν τον Ιησού (τον Ιωσήφ), τον απήγαγαν.

Χίλιες χιλιάδες τον υπηρετούσαν. Ως Διαθήκη εδώ να εννοήσεις την Παλαιά, και τον λόγο που διακήρυξε μέσα σε αυτήν για τους πατριάρχες. «Την οποία συνήψε με τον Αβραάμ.» Κάποιος άλλος λέει: Την οποία ολοκλήρωσε με τον Αβραάμ. «Και διήλθαν από έθνος σε έθνος.» Διότι πέρασαν από πολλά έθνη, μέχρι τη στιγμή που παρέλαβαν τον κλήρο της γης που τους είχε υποσχεθεί. «Δεν άφησε άνθρωπο να τους αδικήσει.» Θα πεις το ίδιο και για τον Λάβαν· διότι δεν του επέτρεψε να αδικήσει τον Ιακώβ, παρόλο που εκείνος το ήθελε. «Μην αγγίζετε τους χριστούς μου.» Χριστοί είναι οι πατριάρχες, όχι επειδή χρίστηκαν με λάδι, αλλά λόγω της μετοχής τους στο Πνεύμα· εξαιτίας της οποίας ονομάζονταν και προφήτες. Έχεις ακούσει εξάλλου πώς ο Θεός στα λόγια του προς τον Αβιμέλεχ ονόμασε τον Αβραάμ προφήτη. «Κάθε στήριγμα άρτου συνέτριψε.» Δηλαδή, ο Προφήτης εξιστόρησε ότι κάθε υπόσταση τροφής συνετρίβη. Έτερος ερμηνευτής λέει βακτηρία, δηλαδή ισχύ. «Απέστειλε πριν από αυτούς άνθρωπο.» Αποδεικνύει ότι όσα συμβαίνουν στους αγίους, γίνονται εξαιτίας κάποιας θαυμαστής θείας οικονομίας η οποία δοξάζει και τον ίδιο τον Θεό και αυτούς που πάσχουν. Διότι ιδού και ο Ιωσήφ πουλήθηκε ως δούλος, ώστε να αποσταλεί πριν από το υπόλοιπο γένος του· δηλαδή, ώστε να προηγηθεί και να τους προετοιμάσει την κάθοδο στην Αίγυπτο· από την οποία ακολούθησαν τόσο μεγάλα θαύματα. «Ως δούλος πουλήθηκε ο Ιωσήφ.»

γʹ. Η αμαρτία προσελκύει την παιδαγωγία· η δε παιδαγωγία ελέγχει τον θηριώδη βίο· και ο έλεγχος κατεργάζεται τη μεταβολή του βίου. Επέφερε λοιπόν τον λιμό εξαιτίας του παράνομου βίου των ανθρώπων εκείνης της εποχής· αλλά όμως, ακόμη και έτσι, μερίμνησε για τους δικούς Του θεράποντες. Ο δε Θεός κατά θεία οικονομία ενήργησε τον λιμό, ώστε εξαιτίας του να κατέλθουν στην Αίγυπτο και, αφού πληθύνουν, να λάβουν τη γη της επαγγελίας. Κάθε στήριγμα άρτου το συνέτριψε· που σημαίνει, έκανε να σπανίσει καθετί που μπορούσε να προσφέρει θρέψη, όχι μόνο το σιτάρι, αλλά και τα κριθάρια και τα όσπρια, και τα άλλα αγαθά με τα οποία ζουν οι άνθρωποι. Αυτό δε συνηθίζεται να συμβαίνει κατά παραχώρηση της οργής του Θεού σε καιρό λιμού, το να μην παίρνουν δηλαδή δύναμη οι άνθρωποι παρόλο που τρώνε. «Απέστειλε πριν από αυτούς άνθρωπο· ως δούλος πουλήθηκε ο Ιωσήφ». Και τα δύο ταυτόχρονα τα φανέρωσε, και τη μοχθηρία των αδελφών, και τη δική Του σοφία. Διότι χρησιμοποίησε την πονηρία εκείνων για το καλό. Επειδή δεν τους ανάγκασε Αυτός να πουλήσουν τον αδελφό τους, αλλά παραχώρησε μεν στην κακοήθειά τους, και ο Ίδιος, αξιοποιώντας την για τον πρέποντα σκοπό, ανέδειξε τον δούλο σε βασιλιά και κατηύθυνε την κάθοδο του γένους στην Αίγυπτο. Διότι έπρεπε, εκείνοι που επρόκειτο να αναδειχθούν λαός του Θεού, να γίνουν περιφανείς και περίβλεπτοι μέσω των θαυμάτων που επιτελούνταν υπέρ αυτών.