Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 104:18

Και έκτοτε ο νεαρός ήταν δεσμώτης· με τη θεία χάρη όμως διασωζόταν, και κέρδισε αμέσως ως μισθό για την εγκράτειά του το να γίνει άρχοντας σε ολόκληρη τη χώρα των Αιγυπτίων. Επομένως, ακόμη και αν αυτή η προσπάθεια συνεπάγεται κόπους, και αν χύνονται βαρείς ιδρώτες για τα κατορθώματα της εγκράτειας, δεν έχουν μεγάλη σημασία για εκείνον που έχει επιλέξει να αγαπά τον Θεό ολοκληρωτικά. Διότι θα λάβει, πράγματι θα λάβει, έπαινο ισάξιο και αμοιβές αντίστοιχες. Γι' αυτό και ο θεσπέσιος Δαβίδ, θαυμάζοντας τον αξιεπαινότατο νέο για την καρτερία του σε αυτά, λέει: «Ως δούλος πουλήθηκε ο Ιωσήφ, ταπείνωσαν με δεσμά τα πόδια του, σίδερο διαπέρασε η ψυχή του.» Λέγοντας σίδερο, νομίζω, εννοεί τη σκληρή και άθραυστη δοκιμασία των κόπων, μέσω των οποίων είναι δυνατόν να κατασταλεί η αμαρτία και να απομακρυνθεί κανείς από κάθε ρύπο, και να επιτύχει την αγία και καθαρότατη ζωή, εννοώ δηλαδή την ευαγγελική και εν Χριστώ, διά του Οποίου και μαζί με τον Οποίο ανήκει η δόξα στον Πατέρα, συν τω Αγίω Πνεύματι, στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Απέστειλε πριν από αυτούς άνθρωπο, ως δούλος πουλήθηκε ο Ιωσήφ. Ταπείνωσαν με δεσμά τα πόδια του, σίδερο διαπέρασε την ψυχή του, μέχρι που εκπληρώθηκε ο λόγος του. Όλα αυτά τα υπέμεινε μέχρι να εκπληρωθεί ο λόγος του, τον οποίο, αφού είδε στα οράματα, τον διηγήθηκε στον πατέρα του και στους αδελφούς του, λέγοντας ότι είδε τον εαυτό του και τους αδελφούς του παρομοίως να μαζεύουν δεμάτια, και έπειτα τα δικά τους να προσκυνούν το δικό του δεμάτι· και παρομοίως ότι ο ήλιος, η σελήνη και τα έντεκα αστέρια τον προσκυνούσαν. Μέχρι να εκπληρωθεί ο λόγος του. Ο λόγος του Κυρίου τον δοκίμασε. Το «Ο λόγος του Κυρίου τον δοκίμασε», είναι όμοιο με το «Μήπως δεν γίνεται μέσω του Θεού η εξήγησή τους;». Διότι δεν θα εξηγούσε τα όνειρα στον Φαραώ, αν ο Θεός δεν του παρείχε την ικανότητα να τα κατανοήσει. Απέστειλε ο βασιλιάς και τον έλυσε, ο άρχοντας του λαού και τον άφησε ελεύθερο. Τον κατέστησε κύριο του οίκου του, και άρχοντα σε όλη την περιουσία του, για να εκπαιδεύει τους άρχοντές του όπως τον εαυτό του, και να κάνει σοφούς τους πρεσβυτέρους του.

Και πάταξε τα αμπέλια τους και τις συκιές τους, και συνέτριψε κάθε δέντρο στα όριά τους. Έδωσε προσταγή, και ήλθε ακρίδα και βρούχος, που δεν είχαν αριθμό, και κατέφαγαν κάθε χορτάρι στη γη τους, και κατέφαγαν όλο τον καρπό της γης τους. Και πάταξε κάθε πρωτότοκο στη γη τους, την απαρχή κάθε κόπου τους. Όπως ακριβώς επιτρέπει πρώτα στον Ιωσήφ να γίνει δούλος, και να ταπεινωθεί με δεσμά και σίδερα· έπειτα, αφού εκείνος έδωσε απόδειξη της δικής του αρετής, τον προάγει στη βασιλεία· έτσι και τώρα, θέλοντας να καταξιώσει τον λαό της δικής του επισκοπής, πρώτα τον παραδίδει σε δοκιμασίες, ώστε ύστερα να λεχθεί το εξής: «Και αναστέναξαν οι υιοί του Ισραήλ, και κραύγασαν προς τον Κύριο τον Θεό τους, και ανέβηκε η βοή τους προς τον Θεό εξαιτίας των έργων. Και εισάκουσε ο Θεός τον στεναγμό τους· και θυμήθηκε ο Θεός τη διαθήκη του προς τον Αβραάμ και τον Ισαάκ και τον Ιακώβ. Και επέβλεψε ο Θεός τους υιούς του Ισραήλ, και έγινε γνωστός σε αυτούς». Επειδή όμως έχει ειπωθεί ότι «μετέστρεψε την καρδιά τους», δηλαδή των Αιγυπτίων, «ώστε να μισήσουν τον λαό του», θα πεις ότι δικαίως έπραξε ο Θεός.

Διότι, βεβαίως, το ότι παντού στη Γραφή αποκαλείται άνθρωπος και Υιός ανθρώπου, τι χρειάζεται να το λέμε σε εκείνους που το γνωρίζουν; Εάν όμως στηρίζουν τον ισχυρισμό τους στο «Ο Λόγος σαρξ εγένετο και εσκήνωσεν εν ημίν», και για τον λόγο αυτό αποξέουν από τον άνθρωπο το ευγενέστερο στοιχείο του, όπως ακριβώς οι βυρσοδέψες τα παχύτερα μέρη των δερμάτων, προκειμένου να συγκολλήσουν τον Θεό στη σάρκα, είναι ώρα να τους πούμε ότι ο Θεός είναι Θεός μόνο των σαρκών, αλλά όχι και των ψυχών, επειδή έχει γραφτεί: «Καθώς του έδωσες εξουσία σε κάθε σάρκα», και «Σε εσένα θα έλθει κάθε σάρκα», και «Ας ευλογεί κάθε σάρκα το άγιο όνομά του», πράγμα που σημαίνει κάθε άνθρωπος· ή, πάλι, ότι οι πατέρες μας κατέβηκαν στην Αίγυπτο ασώματοι και αόρατοι και ότι αποκλειστικά και μόνο η ψυχή του Ιωσήφ δέθηκε από τον Φαραώ, επειδή έχει γραφτεί: «Με εβδομήντα πέντε ψυχές κατέβηκαν στην Αίγυπτο», και «Σίδερο διήλθε η ψυχή του», μολονότι αυτή είναι κάτι που είναι αδύνατον να δεθεί.

«ὀλιγοστούς»: Στην αισθητή γη της επαγγελίας, ή μάλλον και στη νοητή, ως άπιστοι. «καὶ διῆλθον»: Διότι πορεύονταν αβλαβείς ανάμεσα στα έθνη, ή μάλλον ο Λόγος μετέβη από το ιουδαϊκό έθνος στα έθνη που πίστεψαν. «ἐκ βασιλείας»: Διότι η βασιλεία του Ισραήλ και η δόξα μεταβιβάστηκαν στα έθνη που πίστεψαν. «οὐκ ἀφῆκεν»: Διότι ποτέ δεν επέτρεψε ο Θεός να αδικήσει κάποιος τον Ισραήλ· αυτός όμως στάθηκε αχάριστος προς όλους. «καὶ ἤλεγξεν»: Διότι για χάρη του Ισραήλ συνέτριψε και εξολόθρευσε πολλούς βασιλείς των εθνών. Αναφέρεται δε και στους δαίμονες, οι οποίοι κυριάρχησαν πάνω στον άνθρωπο. «μὴ ἅψησθε»: Εννοεί τους βασιλείς του λαού, όσους χρίονταν. Να εννοείς δε και τους πιστούς, όσους χρίονται με το χρίσμα του βαπτίσματος. «καὶ ἐν τοῖς προφήταις»: Γιατί κακολογείτε τους προφήτες; Διότι δεν μιλούν από τον εαυτό τους, αλλά ο Θεός είναι αυτός που μιλά μέσα τους. «καὶ ἐκάλεσεν»: Πάνω στη γη της Αιγύπτου πείνα για ψωμί, αλλά και νοητή πείνα στους ανθρώπους. «πᾶν στήριγμα»: Και αισθητό και νοητό· διότι ούτε το ένα είχαν ούτε το άλλο έβρισκαν, εξαιτίας της απιστίας [και τα δύο]. «ἀπέστειλεν»: Εννοεί τον Χριστό· διότι τύπος Του ήταν ο Ιωσήφ στην Αίγυπτο, ο οποίος διαχειρίστηκε την πείνα με σύνεση. «εἰς δοῦλον»: Διότι ήταν τύπος του Χριστού, ο Οποίος πουλήθηκε από τον Ιούδα. Έτσι και εκείνος, και οι δύο πουλήθηκαν από τους αδελφούς τους. «ἐταπείνωσαν»: Διότι, αφού έδεσαν τον Ιησού (τον Ιωσήφ), τον απήγαγαν.

Ο Ιωσήφ διασώθηκε από τον σίδηρο της μάχαιρας, ο Χριστός κεντήθηκε στην πλευρά με τη λόγχη. «Μέχρι να έλθει» στον Ιωσήφ ο λόγος των ενυπνίων, στον Χριστό ο λόγος του Πατρός: Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός. «Το λόγιο»: Τον Ιωσήφ τον θέρμανε η σοφία του Θεού, τον Χριστό τον εδόξασε ο λόγος του Πατρός. «Εξαπέστειλε» τον Ιωσήφ ο Φαραώ, τον Χριστό ο Ηρώδης. «Άρχων λαών»: Τον Ιωσήφ τον κατέστησε άρχοντα ο τριστάτης (πάρεδρος) του βασιλέως, τον Χριστό ο Πιλάτος. «Κατέστησε» ο Φαραώ τον Ιωσήφ κύριο του ιδίου του οίκου, ο Χριστός έγινε κύριος της Εκκλησίας. «Και άρχοντα»: Τον Ιωσήφ ο Φαραώ τον έκανε άρχοντα όλης της γης του, ο Χριστός εβασίλευσε σε όλη την κτίση. «Για να εκπαιδεύσει»: Ο Ιωσήφ τους άρχοντες του Φαραώ, ο Χριστός κατέστησε τους μαθητές του άρχοντες σε όλη τη γη. «Και τους πρεσβυτέρους»: Ο Ιωσήφ τους παλαιούς του Φαραώ τους έκανε συνετούς, ο Χριστός καθοδήγησε σοφά τους προφήτες στα δικά του μυστήρια. «Και εισήλθε»: Ο αισθητός Ισραήλ μέσω του Ιωσήφ, και ο νοητός, που είναι ο Χριστός, και αυτός μέσω του Ιωσήφ, διότι Ισραήλ ερμηνεύεται όραση Θεού. «Και ο Ιακώβ»: Ο αισθητός Ιακώβ στην Αίγυπτο, καθώς και αυτή θερμαίνει (όντας θερμή), ο νοητός στην κτίση, η οποία θερμάνθηκε (από την αμαρτία). «Και αύξησε»: Ο Ιωσήφ τον λαό των Εβραίων, ο Χριστός τον λαό των εθνών. «Και ενδυνάμωσε»: Τον λαό των Εβραίων πάνω από τους Αιγυπτίους, ο Χριστός τον λαό των εθνών πάνω από τους δαίμονες.

Και πάλι, αφού του εμφανίστηκε, έλεγε: «Μη φοβάσαι, αλλά να μιλάς, διότι εγώ είμαι μαζί σου, και κανείς δεν θα σου επιτεθεί για να σου κάνει κακό». Και σε όνειρο του παρουσιάστηκε λέγοντας: «Έχε θάρρος· διότι όπως έδωσες μαρτυρία για τα δικά μου ζητήματα στην Ιερουσαλήμ, έτσι πρέπει να μαρτυρήσεις και στη Ρώμη». Πάντοτε, λοιπόν, οι άγιοι είναι θαυμαστοί και γεμάτοι από πολλή χάρη, προπάντων όμως όταν κινδυνεύουν για τον Χριστό, όταν γίνονται δέσμιοι. Διότι, όπως ακριβώς ένας γενναίος στρατιώτης αποτελεί πάντοτε και γενικά ευχάριστο θέαμα για όσους τον βλέπουν, προπάντων όμως όταν στέκεται και παρατάσσεται δίπλα στον ίδιο τον βασιλιά· έτσι ακριβώς αναλογίσου και τον Παύλο, πόσο σπουδαίο ήταν να τον βλέπει κανείς να διδάσκει φέροντας τα δεσμά του. Να σας πω μια σκέψη που μου ήρθε στο μυαλό εν τω μεταξύ; Ο μακάριος μάρτυρας Βαβύλας δέθηκε, και αυτός για την ίδια αιτία για την οποία δέθηκε και ο Ιωάννης, επειδή δηλαδή ήλεγξε έναν παράνομο βασιλιά. Αυτός, όταν πέθαινε, έδωσε εντολή να τοποθετηθούν τα δεσμά μαζί με το σώμα του, και να ταφεί το σώμα δεμένο· και τώρα τα δεσμά βρίσκονται μαζί με την τέφρα του. Τόσο μεγάλος ήταν ο πόθος του για τα δεσμά χάριν του Χριστού. «Μέσα από σίδερο πέρασε η ψυχή του», λέει ο Προφήτης για τον Ιωσήφ. Ήδη δε και γυναίκες έχουν λάβει πείρα αυτών των δεσμών· αλλά εμείς δεν δενόμαστε. Ούτε σας προτρέπω σε αυτό, αφού δεν είναι τώρα ο κατάλληλος καιρός· αλλά εσύ μη δένεις τα χέρια, παρά δέσε τη διάνοια. Υπάρχουν και άλλα δεσμά· όσοι δεν υπομένουν αυτά, θα υποστούν εκείνα. Άκου τον Χριστό που λέει: «Δέστε του τα χέρια και τα πόδια».

Διότι η φροντίδα που επιδεικνυόταν προς αυτούς διακήρυττε τον Θεό τους, και καταύγαζε όσους άκουγαν με το φως της θεογνωσίας. «Ταπείνωσαν τα πόδια του με δεσμά· μέσα από σίδερο πέρασε η ψυχή του». Διότι, μετά τη συκοφαντία περί μοιχείας, βρέθηκε στη φυλακή, και αμέσως, όπως ήταν φυσικό, του φόρεσαν τα σιδερένια δεσμά. Έτσι άλλωστε το εξέφρασε ο Σύμμαχος: «Σε σίδερο ήλθε η ψυχή του», αντί να πει, κινδύνευσε μέχρι σφαγής· ή, ενδεχομένως, ονόμασε σίδερο τη σκληρότητα και την ισχύ των πειρασμών, τους οποίους ο Ιωσήφ διέβαινε μέσω της υπομονής, και τα λυπηρά γίνονταν για αυτόν περαστικά χάρη στη μακροθυμία του. «Μέχρι να έλθει ο λόγος του· το λόγιο του Κυρίου τον δοκίμασε ωσάν στο πυρ». Όλα αυτά όμως τα υπέμενε, δοκιμαζόμενος σαν τον χρυσό, όχι για να μάθει ο Θεός των όλων το γνήσιο της αρετής του Ιωσήφ —Εκείνος που γνωρίζει τα πάντα πριν καν υπάρξουν— αλλά για να προβάλει ενώπιον των ανθρώπων την πνευματική του φιλοσοφία ως αρχέτυπο αληθείας. Και μάλιστα, δεν είχε ακόμη δοθεί τότε γραπτός νόμος, αλλά για κάθε λογικό ον ο φυσικός νόμος αποτελεί λόγιο προερχόμενο από τον Θεό, εξαιτίας του οποίου ονομαζόμαστε και λογικοί. Όσο για το «Μέχρι να έλθει ο λόγος του», εννοεί τον δικό του λόγο, τον οποίο, αφού τον είδε στα οράματα, διηγήθηκε στον πατέρα και στους αδελφούς του, σχετικά με τα δεμάτια και τους αστέρες. Διότι, μέχρι να εκπληρωθούν αυτά, γυμναζόταν πνευματικά μέσα από τις συμφορές.

Μέρη του Πέτρου είναι η ψυχή και το σώμα, ενώ μέρη του Χριστού η θεότητα και η ανθρωπότητα. Είναι συνήθεια της Γραφής, άλλοτε μεν να ονομάζει το όλον και από τα δύο μέρη, όπως λέει ο Κύριος: «Να φοβάστε δε περισσότερο εκείνον που μπορεί να απολέσει και την ψυχή και το σώμα στη γέεννα.» Ιδού, και από τα δύο ονόμασε το όλον, δηλαδή τον άνθρωπο. Άλλοτε δε από το ένα εκ των μερών, όπως λέει ο Δαβίδ: «Ας ευλογεί κάθε σάρκα το άγιο όνομά Του», για να πει: Κάθε άνθρωπος —διότι δεν ευλογεί τον Θεό η σάρκα χωρίς την ψυχή—, και «με εβδομήντα ψυχές κατέβηκε ο Ιακώβ στην Αίγυπτο», και «η ψυχή του διαπέρασε σίδερο»· διότι δεν δένεται με δεσμά η ψυχή χωρίς το σώμα.

Κρίνοντας δε ότι η νύχτα ήταν καταλληλότερη για την επίθεση κατά των εχθρών, έδωσαν σύνθημα στον στρατό, κατά τη συμπλοκή με τους Τούρκους μέσα στο σκοτάδι, να αναφωνούν τη λέξη «σίδηρος», ώστε με τον τρόπο αυτόν να προσπερνούν τους ομοεθνείς τους λόγω της κοινής φωνής, ενώ όποιον πλησίαζε σιωπηλά να τον φονεύουν ως αλλόγλωσσο. Και αυτή η λέξη, που ακουγόταν δυνατά σε όλη τη διάρκεια της τότε συμπλοκής, διέκρινε τα έθνη και, σύμφωνα με το ρητό του Δαβίδ, διαπερνούσε ως σίδηρος τις ψυχές των Περσών. Μετά από πολλή σφαγή, αργά κάποια στιγμή οι Τούρκοι, κατανοώντας τη σημασία αυτού που βρισκόταν στο στόμα των Ρωμαίων, άρχισαν να αναφωνούν και αυτοί το ίδιο, έως ότου παρήλθε η νύχτα και τα στρατεύματα αποχωρίστηκαν το ένα από το άλλο.