Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 106:3

Από ανατολών και δυσμών, και από τον βορρά και τη θάλασσα. Και ποιοι είναι αυτοί που συνάχθηκαν από τα τέσσερα σημεία της οικουμένης, εάν όχι όλα τα έθνη, τα οποία παλαιότερα ήταν έρημα από θεοσέβεια και δεν είχαν μεταλάβει ούτε σταγόνα θείας δροσιάς, αλλά βρίσκονταν σε μεγάλη δίψα;

Αυτόν, Χριστιανοί, κάθε ώρα και στιγμή ας μην παραλείπουμε να τον φέρουμε μαζί μας σε κάθε τόπο, και χωρίς αυτόν ας μην επιτελούμε τίποτα. Αντιθέτως, και όταν κοιμόμαστε και όταν σηκωνόμαστε και όταν εργαζόμαστε και όταν τρώμε και όταν πίνουμε και όταν οδοιπορούμε και όταν πλέουμε στη θάλασσα και όταν διασχίζουμε ποτάμια, ας στολίζουμε όλα τα μέλη μας με τον ζωοποιό σταυρό, και ποτέ δεν θα φοβηθούμε από νυχτερινό φόβο, ούτε από βέλος που πετάει την ημέρα, ούτε από κίνδυνο που διαπερνά το σκοτάδι, ούτε από απροσδόκητη συμφορά και μεσημβρινό δαιμόνιο. Εάν πάντοτε αυτόν, αδελφέ, παίρνεις για βοήθειά σου, δεν θα σε πλησιάσουν κακά, και καμία μάστιγα δεν θα πλησιάσει την κατοικία σου. Διότι, βλέποντάς τον οι αντίθετες δυνάμεις, φρίττουν και αποχωρούν. Αυτός κατήργησε την πλάνη των ειδώλων. Αυτός φώτισε ολόκληρη την οικουμένη. Αυτός εξαφάνισε το σκοτάδι και επανέφερε το φως. Αυτός, συγκεντρώνοντας τα έθνη από τη δύση και τον βορρά, από τη θάλασσα και την ανατολή, τα συνέδεσε σε μία Εκκλησία και πίστη και ένα βάπτισμα με αγάπη. Ώ, ποιο στόμα ή τι λογής γλώσσα θα εγκωμιάσει επάξια το ακαταμάχητο τείχος των Ορθοδόξων, το νικηφόρο όπλο του μεγάλου βασιλέως Χριστού!

ΑΛΛΗΛΟΥΙΑ. ΡΣΤ΄. Εξομολογείσθε στον Κύριο, διότι είναι αγαθός, διότι το έλεός Του παραμένει εις τον αιώνα. Ας το πουν οι λυτρωμένοι από τον Κύριο, τους οποίους λύτρωσε από τα χέρια των εχθρών, και τους συγκέντρωσε από τις χώρες, από την ανατολή και τη δύση, και τον βορρά και τη θάλασσα· πλανήθηκαν στην έρημο, σε τόπο άνυδρο. Στον Κύριο πρέπει να εξομολογούμαστε, αφενός ομολογώντας τα δικά μας σφάλματα όπως σε ιατρό, και αφετέρου ευχαριστώντας Τον για τις ευεργεσίες Του προς εμάς, έχοντας την εγγύηση της θεραπείας από Αυτόν· διότι όχι μόνο είναι αγαθός, αλλά και παρατείνει το έλεός Του σε όλον τον παρόντα αιώνα. Ας το πουν οι λυτρωμένοι από τον Κύριο, τους οποίους λύτρωσε από τα χέρια των εχθρών, και τους συγκέντρωσε από τις χώρες.

Και από τις χώρες τούς συγκέντρωσε, από ανατολή και δύση, και από βορρά και θάλασσα. Τους συγκεντρώνει, λοιπόν, στην Εκκλησία Του από κάθε έθνος· διότι μέσω των τεσσάρων σημείων του ορίζοντα υπέδειξε ολόκληρη την οικουμένη. Επειδή από αυτούς συγκροτήθηκε νέο έθνος και νέα κληρονομία του Θεού. Είναι πιθανό, βέβαια, κάποιος να θεωρήσει ότι με τον παρόντα ψαλμό υποδηλώνεται η συνάθροιση των Ιουδαίων από τα έθνη, σαν να επρόκειτο οι Ιουδαίοι σε όλη την οικουμένη να αποχωριστούν από τα έθνη και, αφού απαλλαγούν από τη διαμονή τους στην ξένη γη, να συγκεντρωθούν στην ιουδαϊκή γη. Διότι τέτοια πράγματα φαντάζονται ακόμη και τώρα τα τέκνα των Ιουδαίων. Αλλά, επειδή δεν βλέπουμε να έχουν γίνει αυτά πράξη για αυτούς, καθώς ήδη έχουν περάσει σχεδόν χίλια χρόνια από την αιχμαλωσία τους στη Βαβυλώνα και τίποτα παρόμοιο δεν έχει συμβεί σε αυτούς· είναι καιρός να εφαρμόσουμε τα λόγια στην πραγματική έκβαση των γεγονότων και να αναγάγουμε την προφητεία στην κλήση των εθνών.

Διότι ευθύς μόλις αρχίζει τον λόγο του λέει: «Εξομολογείσθε στον Κύριο, διότι είναι αγαθός, διότι εις τον αιώνα παραμένει το έλεός Του»· καθώς, λοιπόν, η εξομολόγηση εδώ νοείται ως ευχαριστία και όχι ως εξαγόρευση αμαρτιών, προτρέπει να δοξάζουμε τον Θεό αποκλειστικά για την αγαθότητά Του, υποδηλώνοντας τούτο: ότι όλα όσα αγαθά και σωτήρια έγιναν από τον Θεό για τους ανθρώπους, έγιναν όλα κατά χάριν και αγαθότητα. Χωρίς εμείς να έχουμε παράσχει καμία αιτία για το αγαθό, αλλά αντίθετα, ενώ εμείς βρισκόμασταν σε κάθε είδους κακία, Εκείνος δεν απομακρύνεται από τη δική Του φύση, αλλά πράττει ακριβώς αυτό το οποίο είναι. Διότι δεν θα ήταν λογικό Αυτός που είναι αγαθός εκ φύσεως να ενεργήσει οτιδήποτε άλλο πέρα από αυτό που επιτάσσει η φύση Του. «Ας το πουν», λέει, «οι λελυτρωμένοι από τον Κύριο, αυτούς που λύτρωσε από τα χέρια του εχθρού, και τους συγκέντρωσε από τις χώρες, από την ανατολή και τη δύση και τον βορρά και τη θάλασσα». Ο λόγος αυτός ευαγγελίζεται την παντελή επάνοδο του ανθρωπίνου γένους προς το αγαθό. Διότι η λέξη «λύτρωση» δηλώνει την ανάκληση από την αιχμαλωσία. Ο δε Θεός έδωσε τον εαυτό Του ως λύτρο υπέρ εκείνων που κρατούνταν από τον θάνατο, σε αυτόν που έχει το κράτος του θανάτου· και επειδή όλοι βρίσκονταν στη φυλακή του θανάτου, είναι φανερό ότι εξαγοράζει τους πάντες με το λύτρο, ώστε κανένας να μην εναπομείνει στη δυναστεία του θανάτου μετά την απολύτρωση των πάντων που συντελέστηκε. Διότι δεν είναι δυνατόν να βρίσκεται κάποιος μέσα στον θάνατο, εφόσον ο θάνατος δεν υπάρχει.

Γι' αυτό, καθώς ολόκληρη η οικουμένη διαιρείται σε τέσσερα μέρη ανάλογα με τη θέση της, ο λόγος δεν άφησε κανένα μέρος αμέτοχο της θείας λυτρώσεως. Διότι λέει: «Από ανατολών και δυσμών και βορρά και θαλάσσης», υποδηλώνοντας με τον όρο θάλασσα τον νότο. Αφού, λοιπόν, εξέθεσε συνοπτικά την ευεργεσία του Θεού, την οποία ενέργησε σε ολόκληρη την ανθρώπινη φύση, στη συνέχεια με ορισμένες περιγραφές εξιστορεί τόσο την εκτροπή των ανθρώπων προς το κακό όσο και την καθοδήγηση που έγινε από τον Θεό για τον καθένα προς το καλύτερο· λέει δε ως εξής: «Πλανήθηκαν στην έρημο, σε άνυδρο δρόμο»· διότι, αφού εγκατέλειψαν, λέει, την οδό (και οδός είναι ο Κύριος), πλανιούνταν στην έρημο μακριά από την επιστασία του Θεού, η οποία έρημος ήταν ολόκληρη ξηρή και χωρίς ικμάδα, στερημένη από την πνευματική δροσιά. Γι' αυτό, καθώς πλανιούνταν σε αδιάβατους τόπους, δεν μπορούσαν να βρουν την πόλη του Θεού, στην οποία βρίσκεται το κατοικητήριο των αξίων. Διότι λέει ότι: «Πόλη για κατοικία δεν βρήκαν, πεινώντας και διψώντας»· καθώς, μάλιστα, από την έλλειψη τροφής τους εγκατέλειπε η δύναμή τους, το κακό γι' αυτούς βρισκόταν σε έξαρση. Διότι, πώς θα υπήρχε τροφή σε μια κατάξερη και άγονη γη; Και από πού θα θεράπευαν τη δίψα τους στον άνυδρο τόπο;

Αλληλούια. Η μεν προφητεία προσφέρει ύμνο στον Θεό, προσκαλεί δε και τα έθνη σε προτροπή (προκοπή πίστεως) της παρουσίας του Χριστού. «Εξομολογείσθε». Δηλαδή να εξομολογείσθε με θάρρος, διότι είναι μεγάλη η χρηστότητα του Θεού και δεν αποστρέφεται αυτόν που Τον πλησιάζει. Διότι ο Θεός δεν ελεεί προσωρινά, αλλά αιωνίως. «Ειπάτωσαν». Διότι όσοι από τον Ισραήλ σώθηκαν επιστρέφοντας (στρεφόμενοι), αυτοί, γνωρίζοντας το έλεος του Κυρίου, ψάλλουν. Υποδήλωνε δε τα έθνη. «Ους ελυτρώσατο». Και τον μεν Ισραήλ από τους αισθητούς εχθρούς, τα δε έθνη από τα χέρια των νοητών εχθρών, δηλαδή των δαιμόνων. «Εκ των χωρών». Από τους τόπους της πλάνης συνήγαγε τα έθνη που πίστεψαν (εκείνα που δεν πίστευαν). «Από ανατολών». Διότι τα έθνη περιφέρονταν από κάθε άνεμο, αλλά [επειδή πίστεψαν] συγκεντρώθηκαν σε μία πίστη και μία Εκκλησία. «Επλανήθησαν». Είναι φανερό ότι ο λαός των Εβραίων (Ιουδαίων) περιπλανιόταν στην έρημο. Αλλά σύμφωνα με την αλήθεια εννοεί τον λαό των εθνών, που πλανιόταν στη νοητή έρημο, που είναι η Εκκλησία· διότι ήταν άνυδρη, μη έχοντας το ύδωρ του βαπτίσματος. «Οδόν πόλιν». Ο εβραϊκός λαός δεν βρήκε, εξαιτίας της απιστίας του, την οδό της άνω Ιερουσαλήμ, η οποία είναι η Εκκλησία· τη βρήκε όμως ο λαός των εθνών που πίστεψε. «Πεινώντες». Διότι τα έθνη δεν είχαν ακόμη γευθεί το Σώμα και το Αίμα του Χριστού, και γι' αυτό εξαντλούνταν από την πείνα και τη δίψα.

Και όπως ακριβώς σε μια εύηχη λύρα οι οξείς φθόγγοι, ενωνόμενοι με τους βαρείς, και πάλι οι μεσαίοι με τους υπολοίπους, αποδίδουν έναν εύρυθμο ήχο όταν κρούονται με το πλήκτρο, κατά τον ίδιο τρόπο βλέπω να συμβαίνει και σε εσάς· διότι οι αναμεμειγμένες φωνές ανδρών και γυναικών, παιδιών και γερόντων, αποδίδουν μια σύμφωνη και αρμονική φωνή, και διαλαλείται μεγαλόφωνα ο λόγος του μακαρίου Δαβίδ, ο οποίος στον παρόντα καιρό έλαβε την εκπλήρωσή του. Ας πουν, λέει, οι λυτρωμένοι από τον Κύριο, αυτούς που λύτρωσε από το χέρι του εχθρού και τους συγκέντρωσε από τις χώρες, από την ανατολή και τη δύση, από τον βορρά και τη θάλασσα.

«Και από τις χώρες τούς συγκέντρωσε, από ανατολή και δύση, και από βορρά και θάλασσα». Αυτό δεν έχουμε διδαχθεί ότι συνέβη κατ' αυτόν τον τρόπο στην περίπτωση των Ιουδαίων· διότι αυτοί ζουν διασκορπισμένοι σε ολόκληρη την οικουμένη. Αντιθέτως, την Εκκλησία που προήλθε από τα έθνη την κάλεσε και τη συγκέντρωσε σε όλα τα μέρη της οικουμένης, ανατολικά και δυτικά, νότια και βόρεια, και τέτοιες συνάξεις πιστών μπορεί κανείς να δει παντού στη γη και στη θάλασσα. Στην περίπτωση των Ιουδαίων, βέβαια, αυτό συνέβη μόνο αμυδρά, όταν κάποιοι επέστρεψαν από τη Βαβυλώνα, και λίγοι συγκεντρώθηκαν εκείνο τον καιρό από την Αίγυπτο και τα γειτονικά έθνη. «Πλανήθηκαν στην έρημο, σε τόπο άνυδρο». Διότι για όσους προέρχονταν από τα έθνη, η ζωή ήταν προηγουμένως άνυδρη και άγονη· και πλανήθηκαν, καθώς ως εθνικοί παρασύρονταν αλόγιστα προς τα άφωνα είδωλα, όντας αποξενωμένοι από την πολιτεία του Ισραήλ, ενώ η ψυχή τους κατέρρεε από την πείνα και τη δίψα, εξαιτίας της στέρησης της λογικής τροφής και του πνευματικού ποτού, σύμφωνα με το χωρίο: «Όχι πείνα για άρτο, ούτε δίψα για νερό, αλλά πείνα για να ακούσουν τον λόγο του Κυρίου». Αλλά και η Βαβυλώνα ήταν έρημη και άνυδρη. Διότι ήταν έρημη από Θεό, και το πλήθος των Ιουδαίων που βρισκόταν εκεί υπό δουλεία είχε στερηθεί την πνευματική άρδευση. Και εκείνοι από τα έθνη που πίστεψαν ζούσαν ομοίως σε έρημο και άνυδρο τόπο, «μη έχοντας ελπίδα και όντας άθεοι», όπως λέει ο Απόστολος. «Οδό για πόλη κατοικίας δεν βρήκαν».

[Του εν αγίοις πατρός ημών Ιωάννου αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως του Χρυσοστόμου] εις τα εγκαίνια [του τιμίου σταυρού]. Ήθελα κι εγώ σήμερα να παρευρίσκομαι στους Αγίους Τόπους, να συμμετάσχω στην αγγελική πανήγυρη μαζί με το συγκεντρωμένο πλήθος και να ακούσω την πατρική φωνή, να δω τον σταυρό που είναι πολυτιμότερος από τους ουρανούς και να αγκαλιάσω το δεσποτικό μνήμα, από όπου πηγάζει η ζωή της πίστεως, να δω τον νεκρό που αφυπνίζει πολλούς με την εξουσία της θεότητας, να αντικρίσω τη Βηθλεέμ, τη μητέρα της οικουμένης, και να δω τη φάτνη που ανέθρεψε το ανθρώπινο γένος, να δω τη φάτνη που είναι πλατύτερη από τους ουρανούς, να δω τη φάτνη που χώρεσε τον Θεό, τον Οποίο δεν χωρούν οι ουρανοί. Διότι η φάτνη του Χριστού δεν κατέστη τροφός άλογων ζώων, αλλά βάσταξε τον ουράνιο Άρτο, Αυτόν που κάθεται επί των Χερουβίμ, ο Οποίος είπε: «Εγώ είμαι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο». Προαναγγέλλοντας αυτή τη φάτνη, ο προφήτης έλεγε: «Γνώρισε το βόδι τον κτήτορά του και ο όνος τη φάτνη του κυρίου του». Σε αυτή τη φάτνη προστρέχουν σήμερα λαοί, φυλές και γλώσσες, από την ανατολή και τη δύση, από τον βορρά και τη θάλασσα, όχι για να τιμήσουν μια λίθινη φάτνη, αλλά για να συνοδεύσουν τιμητικά τον ένδοξο Θεό. Μαζί με αυτούς επιθυμούσα κι εγώ σήμερα να προσκυνήσω τον Χριστό στον τόπο όπου στάθηκαν τα πόδια Του.

Ψαλμός 106ος. Αλληλούια. «Εξομολογείσθε στον Κύριο, γιατί είναι αγαθός, γιατί το έλεός του μένει στον αιώνα», δηλαδή, αινείτε τον Κύριο, διότι η αγαθότητά του και το έλεός του δεν έχουν τέλος. «Ας το πουν οι λυτρωμένοι από τον Κύριο, τους οποίους λύτρωσε από τα χέρια των εχθρών» και «από τις χώρες τούς συγκέντρωσε, από την ανατολή και τη δύση και τον βορρά και τη θάλασσα». Δες πού και σε πόσες χώρες ήταν διασκορπισμένοι και αιχμάλωτοι, όπως ακριβώς έλεγε και ο προηγούμενος ψαλμός, ότι «οργίστηκε ο Κύριος και τους παρέδωσε στα έθνη, και ταπεινώθηκαν εξαιτίας των ανομιών τους». «Και έκραξαν προς τον Κύριο όταν θλίβονταν, και από τις ανάγκες τους τους ελευθέρωσε», «και τους έβγαλε από το σκοτάδι και τη σκιά του θανάτου, και έσπασε τα δεσμά τους» και «συνέτριψε χάλκινες πύλες και έσπασε σιδερένιους μοχλούς». Διότι αυτά έχουν λεχθεί και για την αιχμαλωσία του λαού, αλλά και για την αιχμαλωσία των δεσμωτών στον άδη, για τους οποίους και λέγεται: «Απέστειλε», λέει, «τον λόγο του, και τους θεράπευσε και τους ελευθέρωσε». Πρόκειται για Λόγο όχι προφορικό και παροδικό, αλλά για τον ενυπόστατο Λόγο, ο οποίος είναι συναΐδιος με τον Πατέρα που τον έστειλε, ο οποίος με τη δύναμη της θεότητας κατέλυσε τα δεσμωτήρια του άδη, συνέτριψε τις κλειδαριές, έλυσε τους δεσμίους και έδεσε τον τύραννο. «Ας δοξολογήσουν τον Κύριο για τα ελέη του και για τα θαυμάσιά του στους υιούς των ανθρώπων».

Αλλά επειδή δεν ταίριαζε στον Θεό να μην επιβλέψει φιλάνθρωπα το δικό Του δημιούργημα, εμφανίζεται ο Λυτρωτής, ο οποίος βέβαια δεν είχε ανάγκη από εξωτερικά δώρα ή λύτρα, αλλά κένωσε τον εαυτό Του, δίνοντας ως λύτρο αντί για όλους εμάς το δικό Του αίμα, το ζωοποιό και σωτήριο· και αφού υπέμεινε για εμάς και πάθος και σταυρό, ανέβηκε στο ύψος, και αιχμαλώτισε επιστρέφοντας τη δική μας αιχμαλωσία· αφού μας γλίτωσε πραγματικά από τη χαλδαϊκή εξουσία των αλιτήριων δαιμόνων, και αφού μας ελευθέρωσε από τη βάρβαρη χεριά του νοητού δυνάστη, μας απέκτησε ως λαό περιούσιο, εμάς που μέσω της επίγνωσης και της ειλικρινούς και ορθής πίστης καταφύγαμε στη δική Του δεσποτεία, άρχοντας και βασιλεύοντας σε εμάς στους αιώνες. Και κανείς δεν θα απιστήσει, παρά μόνο όποιος νοσεί από την ιουδαϊκή απιστία και αναισχυντία, περιφέροντας ακόμα στην ψυχή του το κάλυμμα που καταργείται, και μη θέλοντας να ξύσει το πάχος του γράμματος από την καρδιά του, και γι' αυτό σε καμία περίπτωση δεν αξιώνεται να σκύψει στα θεία μυστήρια. Διότι, αν βέβαια κάποιος αμφισβητούσε, ισχυριζόμενος ότι τάχα ο λόγος υποδηλώνει κάποιον δικό μας βασιλιά που πρόκειται να εκλεγεί για την εξουσία των Ιουδαίων, θα ακούσει από εμάς και από την ίδια την αλήθεια ότι, σύμφωνα με την παράδοση της Ιερής Γραφής, μετά την επιστροφή τους από τη Βαβυλώνα, κανείς από αυτούς δεν φαίνεται να έδεσε βασιλικό διάδημα, όπως ακριβώς χειροτονούνταν προηγουμένως οι βασιλιάδες τους, ούτε να ενθρονίστηκε με τα σκήπτρα του βασιλικού αξιώματος, καθώς ο Θεός των όλων το προθέσπισε έτσι διά φωνής των προφητών. Διότι από εκεί και πέρα αποδείχτηκε ότι εξακολουθούσαν να βρίσκονται υπό δημαγωγούς και ιερείς. Από αυτό είναι φανερό ότι ο λόγος δεν μας υποδεικνύει αυτήν την αιχμαλωσία στη Βαβυλώνα, εφόσον είναι γνωστό από ποιους και με ποιον τρόπο εκείνοι που απαλλάχτηκαν από τη βαβυλωνιακή καταπίεση, επιστρέφοντας στην Παλαιστίνη, μεταφέρθηκαν πίσω, όπως ακριβώς είναι με σαφήνεια καταγεγραμμένο στις ιστορίες για αυτά τα γεγονότα. Επομένως, δεν έχει λογική να εκλαμβάνονται τα προφητικά λόγια γι' αυτούς. Αλλά εκείνα που γνωρίζουμε, και έχουμε πιστέψει, και οι πατέρες μας μάς διηγήθηκαν, στα οποία έχουμε σταθεί πάρα πολύ σταθερά, αυτά κηρύττουμε, ότι εμείς είμαστε αυτοί που συγκέντρωσε από τα έθνη, αυτοί που με ακλόνητη ελπίδα ελπίζουν σε Αυτόν, οι λυτρωμένοι από τον Κύριο, αυτούς που λύτρωσε από τα χέρια των αόρατων εχθρών, και από τις χώρες του σκότους και της σκιάς του θανάτου συγκέντρωσε από ανατολή, και δύση, και βορρά, και θάλασσα, εμάς που κάποτε πλανιόμασταν στην έρημη και άνυδρη γη της απιστίας εξαιτίας της μεθοδείας του εχθρού, και είχαμε στερηθεί τα σωτήρια νάματα της ευσέβειας, στους οποίους δώρισε τη χάρη της θεογνωσίας άνωθεν, βρέχοντάς μας με τις βροχές της φιλανθρωπίας Του.

54. Διότι μας συγκέντρωσε, δηλαδή τον νοητό Ισραήλ και αυτούς που καλούνται τέκνα της επαγγελίας του πατριάρχη Αβραάμ, και μας λύτρωσε μέσω του σταυρού του από το χέρι του Εχθρού, και μέσω του ευαγγελικού κηρύγματος μας συνάθροισε από τις χώρες, και μας εισήγαγε στη γη του Ισραήλ, η οποία θεοπρεπώς θα νοηθεί ως η Εκκλησία του Χριστού, και μας διασφάλισε με όρη υψωμένα και μυστικά, δηλαδή με τα υψηλά δόγματα της θεολογίας. Αυτά δε θα τα διδάξουν σαφέστερα τα όσα ακολουθούν: Και ένας άρχοντας, λέει, θα είναι βασιλιάς όλων αυτών, και δεν θα αποτελούν πλέον δύο έθνη, ούτε πρόκειται να διαιρεθούν πια σε δύο βασίλεια.

Αλλά ποια είναι αυτή η αναδρομή προς τον θείο Γερμανό και η απαίτηση να αναζητείται εξ ολοκλήρου από εκεί η χειροτονία; Τι γίνεται, λοιπόν, με τους τρεις αιρετικούς που μεσολάβησαν; Δεν υπάρχει κανείς που να μην έχει χειροτονηθεί από αυτούς ή από εκείνους που χειροτονήθηκαν από αυτούς, καθώς η χειροτονία μεταβιβαζόταν διαδοχικά μέχρι τον Ταράσιο. Πόσοι ιερωμένοι από την ανατολή και τη δύση, τον βορρά και τη θάλασσα έχουν έρθει στο μεταξύ και έχουν ενωθεί μέσω της κοινωνίας με την Εκκλησία μας; Και όσοι χειροτονήθηκαν και χειροτόνησαν τότε χωρίς χρήματα, έστω και αν ακολουθούσαν αίρεση; Όλα αυτά ανήκει μόνο στον Θεό να τα γνωρίζει και δεν μπορεί ο άνθρωπος να τα διαβεβαιώσει, και για τον λόγο αυτό να θεωρεί τους πάντες καθαιρεμένους. Αλλά επειδή είμαστε άνθρωποι, ας εξετάσουμε, παρακαλώ, τα πράγματα ως άνθρωποι. Διότι ο άνθρωπος βλέπει το πρόσωπο, ενώ ο Θεός βλέπει την καρδιά, και ας απαιτείται μόνο η διά στόματος ομολογία, όταν αυτή δεν αποδεικνύεται προφανώς ψευδής. Σύμφωνα με αυτήν και ο Ταράσιος έλαβε τη χειροτονία, βάσει της οποίας και οι ζηλωτές και οι ακριβείς της εποχής εκείνης συμπορεύθηκαν με τον Ταράσιο και συμφώνησαν μαζί του, έστω κι αν αμέσως μετά τη σύνοδο διαφώνησαν ως προς την αποδοχή της χειροτονίας που γινόταν με χρήματα και για κάποια άλλα ζητήματα. Αν λοιπόν αυτό φαίνεται και σε εσάς ότι είναι σωστό, θα προχωρήσουμε και στα επόμενα, διότι τα ίδια θα ισχύσουν και για την περίοδο από τον Ταράσιο μέχρι σήμερα. Και ποιο είναι το συμπέρασμα; Το να κοινωνούμε από κάθε αδιάβλητο ιερέα, σύμφωνα με τον Θεολόγο και τον Χρυσόστομο.