Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 108:16

Διότι ούτε σπέρμα τους απέμεινε προς ενθύμησή τους. Επειδή δεν θυμήθηκε να πράξει έλεος. Το έλεος, λέγει, δεν θέλησε να το δεχθεί, αυτό το οποίο έδωσε ο Πατέρας στους ανθρώπους, και μάλιστα στα ίδια τα απολωλότα πρόβατα του Ισραήλ. Διότι το «να πράξει» το έχει θέσει αντί του «να δεχθεί».

Και κατεδίωξε άνθρωπο πένητα και πτωχό. Εννοεί τον ίδιο τον Κύριο, ο οποίος, αν και ήταν πλούσιος, έγινε πτωχός, για να πλουτίσουμε εμείς με τη δική του πτωχεία. Και τον συντετριμμένο στην καρδιά για να τον θανατώσει. Αντί του, τον λυπημένο· διότι λυπόταν βλέποντας την απώλειά τους.

Η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει. Καλή είναι λοιπόν η προσευχή μαζί με τη νηστεία. Αυτά όμως τα επισφραγίζει η ελεημοσύνη· διότι «έλεος θέλω και όχι θυσία», λέει. Δες και τον Προφήτη, πώς έλεγξε τους ανελέητους: «Επειδή δεν θυμήθηκε να δείξει έλεος, και καταδίωξε άνθρωπο πένητα και φτωχό και συντετριμμένο στην καρδιά για να τον θανατώσει, ας εξολοθρευτεί από τη γη η μνήμη του». Και: «Διότι αυτόν που εσύ χτύπησες, εκείνοι τον καταδίωξαν, και πρόσθεσαν πόνο στα τραύματά μου». Γι' αυτό μακαρίζει ο Σωτήρας τους ελεήμονές του, λέγοντας: «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν». Τι λέει άλλωστε ο Άγγελος προς τον Κορνήλιο; Είπε: «Όχι μόνο οι προσευχές σου, αλλά και οι ελεημοσύνες σου ανέβηκαν ως μνημόσυνο ενώπιον του Θεού». Δέξου, λοιπόν, αυτόν που πλανήθηκε και μετανοεί, αυτόν που αναστήθηκε από τους νεκρούς, από το βάθος της έλλειψης του φόβου του Θεού και της αμέλειας. Άκουσε τον Απόστολο που λέει: «Επικυρώστε απέναντί του την αγάπη, ώστε να μην καταποθεί ένας τέτοιος άνθρωπος από την υπερβολική λύπη». Και πάλι λέει: «Σας παρακαλούμε, αδελφοί, νουθετείτε τους άτακτους, παρηγορείτε τους ολιγόψυχους, στηρίζετε τους ασθενείς, να δείχνετε μακροθυμία προς όλους. Προσέχετε να μην ανταποδώσει κάποιος σε κάποιον κακό αντί για κακό, αλλά πάντοτε να επιδιώκετε το αγαθό και μεταξύ σας και προς όλους».

Και καταδίωξε άνθρωπο πένητα και φτωχό, και συντετριμμένο στην καρδιά, για να τον θανατώσει· δηλαδή, πληγωμένο εξαιτίας των παρανομιών που έβλεπε σε αυτούς. Γι' αυτό και προς την Ιερουσαλήμ έλεγε κλαίγοντας για αυτήν: Εάν γνώριζες και εσύ όσα συντελούν στην ειρήνη σου· τώρα όμως κρύφτηκαν από τα μάτια σου. Και τον θανάτωσε, επειδή έγινε ο αίτιος του να παραδοθεί σε θάνατο.

Τα ακόλουθα, τα οποία λέγονται σαν να αναφέρονται σε κάποιους υιούς του Ιούδα, στο χωρίο «ας γίνουν τα παιδιά του ορφανά» και στα παρόμοια, θα μπορούσαν να αναχθούν πρωτίστως στον ίδιο τον Ιούδα, και μετά από αυτόν σε όλους τους ομοίους του που προδίδουν τον σωτήριο λόγο. Με ανάλογο τρόπο θα κατανοήσεις και τη γυναίκα του, καθώς και τις αμαρτίες των πατέρων του και της λεγόμενης μητέρας του, δηλαδή της συναγωγής του ιουδαϊκού έθνους· διότι θεωρώ ότι για αυτήν λέγεται το «και η αμαρτία της μητέρας του ας μην εξαλειφθεί». Εξάλλου, όπως ακριβώς στην προηγούμενη προφητεία ο Σωτήρας και Κύριός μας ονομαζόταν φτωχός και πένητας, καθώς αποδείξαμε στο «μακάριος όποιος δείχνει κατανόηση σε φτωχό και πένητα», με τον ίδιο τρόπο και στον παρόντα ψαλμό αποκαλείται με αυτά τα ονόματα. Διότι λέει, ας γίνουν αυτά κι αυτά στον Ιούδα και σε όσους μιμήθηκαν τις πράξεις του, εξαιτίας όσων εκείνος τόλμησε. Ποια είναι δε αυτά, τα προσθέτει λέγοντας: «Επειδή δεν θυμήθηκε να δείξει έλεος, και καταδίωξε άνθρωπο πένητα και φτωχό και συντετριμμένο στην καρδιά για να τον θανατώσει, και αγάπησε την κατάρα, και θα έρθει σε αυτόν· και δεν θέλησε την ευλογία, και αυτή θα απομακρυνθεί από αυτόν». Στη συνέχεια, προχωρώντας παρακάτω, ονομάζει και πάλι τον εαυτό του πένητα και φτωχό, λέγοντας: «Και εσύ, Κύριε, Κύριε, δείξε σε μένα έλεος ένεκα του ονόματός σου, διότι είναι αγαθό το έλεός σου, λύτρωσέ με· επειδή εγώ είμαι φτωχός και πένητας».

Γι' αυτό λέει: «Ανάμεσα σε πολλούς θα τον αινέσω, διότι στάθηκε στα δεξιά του πένητα». Και διδάσκει τη σωτηρία του μετά τον θάνατό του, λέγοντας: «για να σώσει την ψυχή μου από αυτούς που την καταδιώκουν». Αφού λοιπόν πρωτύτερα είπε το «κατεδίωξε άνθρωπο πένητα και φτωχό και συντετριμμένο στην καρδιά για να τον θανατώσει», και έχοντας δηλώσει σαφώς τον δικό του θάνατο, ολοκληρώνοντας την προφητεία, υπαινίχθηκε τη σωτηρία του μετά τον θάνατό του, λέγοντας: «διότι στάθηκε στα δεξιά του πένητα, για να σώσει την ψυχή μου από αυτούς που την καταδιώκουν». 〈Από τον Ζαχαρία〉. «Και θα πάρω για τον εαυτό μου δύο ράβδους, την πρώτη την ονόμασα Κάλλος, και τη δεύτερη την ονόμασα Σχοίνισμα, και θα ποιμάνω τα πρόβατά μου. Και θα εξολοθρεύσω τους τρεις ποιμένες σε έναν μήνα, και η ψυχή μου θα αγανακτήσει εναντίον τους, διότι και οι ψυχές τους ορύονταν εναντίον μου. Και είπα, δεν θα σας ποιμάνω· αυτό που πεθαίνει, ας πεθάνει, και αυτό που χάνεται, ας εκλείψει, και τα υπόλοιπα ας καταφάγουν, το καθένα τις σάρκες του πλησίον του. Και θα πάρω την καλή ράβδο και θα την απορρίψω, για να διαλύσω τη διαθήκη μου την οποία συνήψα με όλους τους λαούς· και θα διαλυθεί εκείνη την ημέρα, και θα γνωρίσουν οι Χαναναίοι, τα πρόβατα που φυλάσσονται για εμένα, ότι είναι λόγος Κυρίου. Και θα τους πω: αν είναι καλό ενώπιόν σας, δώστε τον μισθό μου ή αρνηθείτε τον· και όρισαν τον μισθό μου σε τριάντα αργύρια».

Διότι, εάν κάποιος ερμηνεύει το «οπωσδήποτε θα γίνει» με τέτοιον τρόπο, ώστε να θεωρεί ότι είναι αναγκαίο να συμβεί αυτό που έχει προγνωσθεί, δεν συμφωνούμε μαζί του. Διότι δεν θα πούμε ότι, επειδή είχε προγνωσθεί πως ο Ιούδας θα γίνει προδότης, υπήρχε απόλυτη ανάγκη να γίνει ο Ιούδας προδότης. Τουλάχιστον στις προφητείες σχετικά με τον Ιούδα έχουν καταγραφεί μομφές και κατηγορίες εναντίον του, οι οποίες φανερώνουν στον καθένα το αξιοκατάκριτο του προσώπου του. Δεν θα του αποδιδόταν όμως καμία μομφή, εάν ήταν κατ' ανάγκην προδότης και δεν ήταν ενδεχόμενο να γίνει όμοιος με τους υπόλοιπους αποστόλους. Πρόσεξε, λοιπόν, μήπως αυτά ακριβώς δηλώνονται μέσα από τα χωρία που θα παραθέσουμε, τα οποία έχουν ως εξής: «Ας μην υπάρξει κανείς που να σπλαχνισθεί τα ορφανά του, επειδή δεν θυμήθηκε να δείξει έλεος· και καταδίωξε άνθρωπο πένητα και φτωχό και με συντετριμμένη καρδιά, για να τον θανατώσει. Και αγάπησε την κατάρα, και θα έλθει σε αυτόν, και δεν θέλησε την ευλογία, και θα απομακρυνθεί από αυτόν». Εάν, όμως, κάποιος ερμηνεύσει το «οπωσδήποτε θα γίνει» υποστηρίζοντας ότι σημαίνει πως θα συμβούν μεν ορισμένα πράγματα, αλλά ήταν ενδεχόμενο να γίνουν και διαφορετικά, αυτό το αποδεχόμαστε ως αληθές. Διότι, από τη μία, δεν ενδέχεται ο Θεός να ψευσθεί, ενδέχεται όμως, σχετικά με τα όσα είναι ενδεχόμενο να συμβούν και να μη συμβούν, να γνωρίζει προκαταβολικά τόσο την πραγματοποίησή τους όσο και τη μη πραγματοποίησή τους.

"Αντί αυτών"· Αλλά παρέδιδε στον θάνατο τον Διδάσκαλο και δεν θυμήθηκε πώς τον εξέλεξε. "Και κατεδίωξε"· Τον Χριστό, ο οποίος εκούσια έγινε φτωχός και παρομοίως, επειδή το θέλησε, αποδέχθηκε εκούσια την πενία. "Και τον κατανενυγμένο"· Τον Χριστό, ο οποίος συνετρίβη για τον άνθρωπο, για να τον σώσει· ο Ιούδας όμως τον παρέδωσε στον θάνατο. "Και αγάπησε"· Ποιαν; Αυτήν που λέει: αλίμονο σε αυτούς, διότι αποσκίρτησαν από εμένα. "Και δεν θέλησε"· Διότι μίσησε την ευλογία της αποστολικής ιδιότητας και της μαθητείας και αποβλήθηκε από αυτήν. "Και ενδύθηκε"· Δηλαδή, δέχθηκε την κατάρα σε όλο του το σώμα· όχι μόνο τον περιέβαλε εξωτερικά η κατάρα, αλλά τον γέμισε και εσωτερικά σαν νερό. "Και σαν λάδι"· Δηλαδή όχι μόνο περιέβαλε τις σάρκες του και τα σπλάγχνα του, αλλά πότισε και τα οστά του και από παντού τον κυρίευσε η κατάρα. "Ας γίνει"· Δηλαδή ώστε να τον περιβάλλει η κατάρα αδιάλειπτα, επειδή την αγάπησε ως προδότης. "Και σαν"· Για να μην τον περιβάλλει απλώς, αλλά και να σφίγγεται από την κατάρα. "Αυτό το έργο"· Με αυτά τα κακά, λέει, σφίγγονται όσοι επιχειρούν να πολεμούν ή (και) να βλασφημούν τον Θεό [τον πιστό λαό από την καταδυναστεία του διαβόλου]. "Και αυτών που λαλούν"· Ο λόγος αναφέρεται στους Ιουδαίους· διότι αυτοί μίλησαν πονηρά εναντίον του Χριστού και της θεότητάς Του. "Και εσύ, Κύριε"· Ο Υιός φωνάζει προς τον Πατέρα, επιβεβαιώνοντας την ενανθρώπηση.

Ιδού, αφήνεται ο οίκος σας έρημος. Ποιος επρόκειτο να τους σπλαχνιστεί πλέον, ποιος να συμπάσχει; «Και ας εξολοθρευτεί από τη γη.» Ποιας γης; Της γης των ζώντων· για την οποία ο ίδιος ο Δαβίδ έλεγε: Πιστεύω ότι θα δω τα αγαθά του Κυρίου στη γη των ζώντων. «Επειδή δεν θυμήθηκε να κάνει έλεος.» Σε ποιον; Είναι φανερό, στον εαυτό του· διότι ούτε καν απέβλεψε στη μετάνοια, από την οποία θα μπορούσε να τύχει ελέους και να απολαύσει τη φιλανθρωπία. Αυτός, όμως, που δεν ελέησε τον εαυτό του, πώς μπορεί να ελεηθεί από τον Κριτή; «Και καταδίωξε άνθρωπο πένητα.» Πένης και φτωχός είναι ο Κύριος· επειδή, ενώ ήταν πλούσιος, έγινε φτωχός για εμάς· και όχι μόνο έγινε φτωχός, αλλά, εξαιτίας της ανυπακοής των Ιουδαίων, έγινε τόσο πένης, ώστε να λέει: Οι αλεπούδες έχουν φωλιές και τα πετεινά του ουρανού κατοικίες, αλλά ο Υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι του. Πράγμα που αποτελεί απόδειξη υπερβολικής πενίας. «Και τον συντετριμμένο στην καρδιά.» Ο ίδιος, επίσης, ήταν συντετριμμένος στην καρδιά για χάρη μας· γι' αυτό έλεγε: Περίλυπη είναι η ψυχή μου έως θανάτου. «Και αγάπησε την κατάρα.» Ποια κατάρα; Αυτήν που άκουσε από τον Μονογενή, όταν μελέτησε την προδοσία, ο οποίος έλεγε: Ο μεν Υιός του ανθρώπου παραδίδεται· καλό θα ήταν γι' αυτόν, αν δεν είχε γεννηθεί εκείνος ο άνθρωπος. «Και δεν θέλησε την ευλογία.»

Αυτά δε, όπως προείπα και δεν θα πάψω να λέω συνεχώς, φαίνεται μεν ότι αποτελούν κατάρα· είναι όμως προφητεία, η οποία δείχνει πώς παροργίζεται ο Θεός, όταν επιβουλεύονται την ιερωσύνη. Έπειτα αναφέρει λεπτομερώς, λέξη προς λέξη, τις συμφορές και λέει: «Επειδή δεν θυμήθηκε να κάνει έλεος. Και καταδίωξε άνθρωπο πένητα και πτωχό, και συντετριμμένο στην καρδιά, για να τον θανατώσει».

Και όχι μόνο αυτό, αλλά «και να εκδιωχθούν από τις κατοικίες τους». Και δικαίως καταδικάστηκαν να επαιτούν, και όλα τα υπάρχοντά τους τα άρπαξαν ξένοι και δανειστές, «και να μη βρεθεί κανείς να τον βοηθήσει, ούτε κάποιος να σπλαχνιστεί τα ορφανά του». «Τα παιδιά του να οδηγηθούν σε εξολόθρευση και σε μία γενιά να εξαλειφθεί το όνομά του». Διότι τέτοιου μεγέθους αποδείχθηκε η αμαρτία του προδότη Ιούδα, ώστε δεν κατέστρεψε ολοσχερώς μόνο τον ίδιο, αλλά μαζί και τη γυναίκα του, τα παιδιά του, την οικία του και τα υπάρχοντά του. Και όχι μόνο αυτούς, αλλά και εκείνους που τον γέννησαν. «Ας μνημονευθεί», λέει, «η ανομία των πατέρων του ενώπιον του Κυρίου, και η αμαρτία της μητέρας του να μην εξαλειφθεί». Ίσως επειδή, ως αίτιοι ενός πονηρού καρπού, καταστρέφονται μαζί και οι ρίζες με τον καρπό. «Και επειδή δεν θέλησε την ευλογία, ντύθηκε την κατάρα σαν ένδυμα, και αυτή εισήλθε σαν νερό στα σωθικά του, σαν λάδι στα οστά του». «Και σαν ένδυμα και σαν ζώνη του». Έτσι αυτήν την φοβερή κατάρα «ντύθηκε και ζώστηκε», και η αιτία είναι ασυγχώρητη και πάρα πολύ μεγάλη. «Επειδή», λέει, «δεν θυμήθηκε να δείξει έλεος και καταδίωξε άνθρωπο πένητα και φτωχό και συντετριμμένο στην καρδιά, για να τον θανατώσει».

Έτσι μεν κατέληξαν αυτά. Κάποιος όμως από τους αιχμάλωτους ιερείς, ο οποίος οδηγούνταν αιχμάλωτος στον Αίμο, ικέτευε τον Ασάν να τον απελευθερώσει, επικαλούμενος το έλεός του απευθυνόμενος σε αυτόν στην ίδια γλώσσα, αφού γνώριζε τη διάλεκτο των Βλάχων. Εκείνος όμως αρνήθηκε και δήλωσε ότι ποτέ δεν είχε πρόθεση να απελευθερώνει Ρωμαίους, αλλά να τους εξολοθρεύει· διότι αυτό επιθυμεί ο Θεός και γι' αυτό τον είχε διασώσει από παλιά. Σε αυτό λέγεται ότι ο ιερέας του ανταπάντησε, αναστενάζοντας βαθιά και βρέχοντας τα μάτια του με δάκρυα, πως ούτε για τον ίδιο δεν επρόκειτο να υπάρξει οίκτος, επειδή δεν σκέφτηκε να δείξει έλεος σε έναν φτωχό άνδρα που πλησιάζει τον Θεό μέσω της ιεροσύνης, και ότι το τέλος της ζωής του βρίσκεται κοντά, και μάλιστα δεν θα επέλθει ως γλυκός ύπνος με φυσικό θάνατο, αλλά όπως συνηθίζει τις περισσότερες φορές να έρχεται σε αυτούς που προτιμούν να σφάζουν με το μαχαίρι. Και δεν διαψεύστηκε η προφητεία του ιερέα· διότι, λίγο αργότερα, αφού επέστρεψε στη Μυσία, δολοφονήθηκε από κάποιον από τους οικείους του.

Και αλλού, ο ίδιος ο Δαβίδ έλεγε για τον Κύριο: «Και καταδίωξε (ο Ιούδας δηλαδή) άνθρωπο πένητα και φτωχό, και συντετριμμένο στην καρδιά για να τον θανατώσει»· πράγμα το οποίο ερμηνεύοντας ο θείος Ησύχιος λέει: «Πένητας και φτωχός ήταν ο Κύριος, επειδή, ενώ ήταν πλούσιος, για χάρη μας φτώχυνε· αλλά έφτασε σε τέτοιο βαθμό πενίας, ώστε να λέει: ‘Οι αλεπούδες έχουν φωλιές, και τα πουλιά του ουρανού κατοικίες, ο δε Υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι’, το οποίο αποτελεί γνώρισμα υπερβολικής πενίας».

«Οι δε Ιουδαίοι κραύγαζαν, λέγοντας: Εάν τον απολύσεις, δεν είσαι φίλος του Καίσαρα. Καθένας που κάνει τον εαυτό του βασιλιά, εναντιώνεται στον Καίσαρα. Ο Πιλάτος, λοιπόν, ακούγοντας αυτόν τον λόγο, οδήγησε έξω τον Ιησού, και κάθισε στο βήμα σε έναν τόπο που λέγεται Λιθόστρωτο, στα εβραϊκά δε Γαββαθά. Ήταν δε Παρασκευή του Πάσχα, και η ώρα περίπου έκτη.» Επειδή ο Κύριος κατέπληξε τον Πιλάτο με τα λόγια του, και του παρέσχε σαφή απολογία, ότι δηλαδή Αν δεν παρέδιδα εγώ με τη θέλησή μου τον εαυτό μου και δεν το επέτρεπε ο Πατέρας, δεν θα είχες καμία εξουσία εναντίον μου, και ότι αμαρτία έχεις και εσύ, αλλά μεγαλύτερη ο Ιούδας που με παρέδωσε ή και ο λαός, διότι «πρόσθεσε πόνο στις πληγές μου, και δεν θυμήθηκε να δείξει έλεος», αλλά βρίσκοντάς με χωρίς συνήγορο και αβοήθητο με παρέδωσε στον σταυρό, και ούτε δυσώπησε με τόσα δικαστήρια από τα οποία βγήκα αθώος, αλλά φώναζε «Σταύρωσε, σταύρωσε»· επειδή, λοιπόν, λέγοντας αυτά ο Κύριος κατέπληξε τον Πιλάτο, από τότε «ζητούσε» περισσότερο «να τον απολύσει». Οι Ιουδαίοι, όμως, επειδή, διαβάλλοντάς τον ότι κάνει τον εαυτό του Θεό και προβάλλοντας τον νόμο, διαψεύστηκαν (διότι ο Πιλάτος εξαιτίας αυτού φοβήθηκε περισσότερο και ήθελε να τον απολύσει, μήπως και προσκρούσει στον Θεό), καταφεύγουν πάλι στους εξωτερικούς νόμους και εκφοβίζουν τον Πιλάτο θεωρώντας τον δειλό.