Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 11:3

Όπως ακριβώς ένας είναι ο Χριστός και πολλοί οι χριστοί —«Μην αγγίζετε τους χριστούς μου»— και μία είναι η δικαιοσύνη και πολλές οι δικαιοσύνες —«Δίκαιος ο Κύριος και αγάπησε τις δικαιοσύνες»— έτσι, ενώ μία είναι η ενυπόστατη αλήθεια, λέγονται πολλές αλήθειες, και τα δόγματα της αλήθειας και τα ποικίλα θεσπίσματα της ορθής πολιτείας. «Διότι ελαττώθηκαν οι αλήθειες», επειδή «μάταια λόγια μίλησε ο καθένας προς τον πλησίον του». Έχει γραφτεί τόσο στον Ζαχαρία όσο και στον απόστολο: «Να λέτε αληθινά την αλήθεια ο καθένας προς τον πλησίον του». Όποιος δε δεν το κάνει αυτό, και τον προφήτη εξύβρισε και τον απόστολο λύπησε και τον Θεό αθέτησε, ο Οποίος μιλάει μέσω αυτών· «Διότι όποιος αθετεί εσάς, αθετεί εμένα. Να λέτε την αλήθεια με τον πλησίον». Αλλά αν μάταια τρέφεις έχθρα προς τον πλησίον και δεν του μιλάς, πώς θα του πεις την αλήθεια, εσύ που δεν του μιλάς καθόλου; Διότι ένα από τα δύο συμβαίνει: ή δεν του μιλάς ή του μιλάς μόνο τότε που τον υβρίζεις, που τον συκοφαντείς, που τον χτυπάς στο πρόσωπο. Μέσα, σαν αδελφός, τρως μαζί του τη σάρκα του Χριστού και έξω, σαν θηρίο, επιθυμείς τις δικές του σάρκες. Μέσα συνδειπνείς σαν απόστολος και έξω πολεμάς σαν προδότης.

Αλλά «μάταια μίλησε ο καθένας προς τον πλησίον του». Διότι αυτόν που ήθελαν να σκοτώσουν από φθόνο, αυτόν εξαιτίας της πείνας τον προσκύνησαν, όπως δεν το περίμεναν. Και γιατί «εξέλιπε ο όσιος; Διότι λιγόστεψαν οι αλήθειες», επειδή «μάταια μίλησε ο καθένας προς τον πλησίον του» λέγοντας: Τώρα δεν ωφελούνται καθόλου όσοι λένε την αλήθεια· τώρα αυτοί που ψεύδονται μπορούν να καταφέρουν μεγάλα πράγματα. Αν δεν είχε «μάταια μιλήσει ο καθένας προς τον πλησίον του», δεν θα είχαν «λιγοστέψει οι αλήθειες», ούτε θα είχε «εκλείψει ο όσιος». Όσιος δε είναι ο ευσεβής και αυτός που προσφέρει στον Θεό τα πρέποντα και με τον τρόπο που πρέπει, σαν τον Άβελ, και όχι αυτός που προσβάλλει σαν τον Κάιν. «Διότι εκείνοι που διαφύλαξαν οσίως τα όσια θα αγιαστούν», ώστε είναι δυνατόν να πράττει κανείς τα όσια και με ανόσιο τρόπο. «Αλίμονο ψυχή», έλεγε άλλος, «διότι χάθηκε ο ευσεβής από τη γη». Τι λες, Δαβίδ; «Εξέλιπε ο όσιος», και πώς ο κόσμος στέκεται όρθιος; Οι κίονες έπεσαν, και πώς το σπίτι δεν κατέρρευσε; Οι λαμπάδες έσβησαν, και πώς το σκοτάδι φωτίζεται;

«Λιγόστεψαν οι αλήθειες.» Στις συναλλαγές λένε ψέματα για έναν οβολό. Στις συμφωνίες, στις συναναστροφές, στα δικαστήρια, δεν τηρούν το ναι, ναι, το όχι, όχι. Το ναι έγινε όχι και το όχι ναι, «διότι λιγόστεψαν οι αλήθειες». Και γιατί δεν είπε η αλήθεια, αλλά οι αλήθειες; Αφενός εξαιτίας των διαφόρων συμφωνιών, αυτών χωρίς όρκους και αυτών με όρκους, των άγραφων και των έγγραφων, και αυτών χωρίς μάρτυρες και αυτών με μάρτυρες· ή και εξαιτίας των πολλών κακόδοξων αιρέσεων που προβάλλουν διάφορα ψεύδη. Πολλές είναι οι αλήθειες, ώστε κάθε μία να σταλεί ως βέλος προς κάθε μία από αυτές· «διότι αλήθειες εκζητά ο Κύριος» ο Θεός. «Μάταια μίλησε ο καθένας προς τον πλησίον του»· όπως αυτοί στην κατασκευή του πύργου, και οι αδελφοί εναντίον του Ιωσήφ, και στην έρημο εναντίον του Μωυσή —«Σήκω και φτιάξε μας θεούς. Διότι αυτός ο Μωυσής δεν ξέρουμε τι του συνέβη»— και οι πρεσβύτεροι εναντίον της Σωσάννας, και οι Ιουδαίοι εναντίον του Χριστού. «Δόλια χείλη στην καρδιά, και με την καρδιά μίλησε κακά». Και βέβαια η καρδιά μιλά μέσω των χειλέων, αλλά όπως η καρδιά έχει μάτια, έτσι έχει και χείλη· ώστε να έχετε «πεφωτισμένους τους οφθαλμούς των καρδιών σας».

Με το στόμα τους ευλογούσαν και με την καρδιά τους καταριούνταν. Δόλια χείλη στην καρδιά.〉 Ο λόγος αφορά τους Ιουδαίους: 〈Ο λαός αυτός με τιμά με τα χείλη, αλλά η καρδιά τους απέχει πολύ από εμένα. Δόλια χείλη στην καρδιά,〉 ή και στην καρδιά εκείνου που μιλά και στην καρδιά εκείνου που ακούει, ή και με διπλή καρδιά, ή και στην καρδιά εκείνων που δεν έχουν ακόμη πλανηθεί και στην καρδιά εκείνων που έχουν ήδη πλανηθεί, προκειμένου τους μεν να εξαπατήσουν, τους δε να κάνουν πιο διεστραμμένους. Και οι δαίμονες: 〈Καθώς ο διάβολος είχε ήδη βάλει στην καρδιά του Ιούδα.〉 Στην καρδιά, εξάλλου, μιλά αυτός που μιλάει εσωτερικά και εγγράφει τους λόγους σαν σε πλάκα στην καρδιά του: 〈Ιερείς, μιλήστε στην καρδιά της Ιερουσαλήμ,〉 αντί του: Μην θέλγετε τις ακοές με απατηλά λόγια, ούτε να λέτε επιπόλαια πράγματα, αλλά εμβαθύνετε τα σπέρματα της καρδιάς, αγγίξτε τη συνείδηση, μαστιγώστε ως προφήτες, θεραπεύστε τα τραύματα των διαλογισμών ...

Χείλη δόλια στην καρδιά. Διότι, ενώ τον αποκαλούσαν διδάσκαλο και αγαθό, άλλα σχεδίαζαν για αυτόν. Θα εξολοθρεύσει ο Κύριος όλα τα δόλια χείλη, τη μεγαλόστομη γλώσσα. Διότι πώς να μην είναι μεγαλόστομη εκείνη η γλώσσα που τόλμησε να πει στον Σωτήρα: Με ποια εξουσία τα κάνεις αυτά; Και ποιος σου έδωσε αυτή την εξουσία;

Κατά δε τον μέγα Αθανάσιο, ο λόγος εδώ ελέγχει σαφώς την απιστία των Ιουδαίων. Γι' αυτό ο Μωυσής απευθύνθηκε προς αυτούς λέγοντας: «Υιοί ανθρώπων, στους οποίους δεν υπάρχει πίστη μέσα τους». Του Κυρίλλου και του Αθανασίου. Αυτό αληθεύει και στην περίπτωση των Ιουδαίων: Ο καθένας είπε μάταια λόγια προς τον πλησίον του, συγκεντρώνοντας τις επιβουλές κατά του Σωτήρα μας.

Ελαττώθηκαν, λοιπόν, οι αλήθειες ανάμεσά τους. <Μάταια μίλησε ο καθένας προς τον πλησίον του.> (A f. 78.) Αυτό είναι αληθές και για τους Ιουδαίους· ο καθένας μίλησε μάταια προς τον πλησίον του, συγκεντρώνοντας τις επιβουλές εναντίον του Σωτήρα μας. Και οι ποιητές και οι λογογράφοι των Ελλήνων, χωρίς να φροντίσουν με κανέναν τρόπο να πουν την αλήθεια, συνέθεσαν αβασάνιστα ό,τι τους φαινόταν σωστό, έχοντας έναν μόνο σκοπό, να κάνουν επίδειξη γλώσσας. <Είθε να εξολοθρεύσει ο Κύριος όλα τα δόλια χείλη, την αλαζονική γλώσσα.> (A f. 79.) Κατά δε αναγωγή, πώς να μην είναι αλαζονική εκείνη η γλώσσα που τόλμησε να πει στον Σωτήρα: «Με ποια εξουσία τα κάνεις αυτά; Και ποιος σου έδωσε αυτή την εξουσία;» Δείγμα της τόλμης των Ιουδαίων είναι και το να λένε: «Τα χείλη μας είναι δικά μας· ποιος είναι Κύριός μας;», επειδή εκείνοι θεωρούσαν ότι έχουν την εξουσία να πουν ό,τι ήθελαν εναντίον του Σωτήρα. <Τα χείλη μας είναι δικά μας.> (E f. 19 b.) Δηλαδή, εμείς έχουμε γίνει εφευρέτες της καλλιέπειας. <Ένεκα της ταλαιπωρίας των φτωχών.> (A f. 79 b.) Αποσύρεται λοιπόν εδώ το πρόσωπο αυτών που ικετεύουν· και ο ίδιος, που δέχεται τις δεήσεις, αποκρίνεται, υποσχόμενος σε αυτούς που ζητούν την έλευσή του και την παροχή της βοήθειάς του.

Μάταια μίλησε ο καθένας προς τον πλησίον του· με χείλη δόλια, με διπλή καρδιά μίλησαν. Κατακρίνει ολόκληρη τη γενεά της εποχής του· διότι θα πει παρακάτω: «Εσύ, Κύριε, θα μας φυλάξεις και θα μας διατηρήσεις από τη γενεά αυτή και εις τον αιώνα». Διότι τέτοια ήταν η προηγούμενη γενεά, για την οποία είπε και ο Σωτήρας: «Οι άνδρες της Νινευή θα αναστηθούν κατά την κρίση μαζί με αυτή τη γενεά και θα την καταδικάσουν· το ίδιο και η βασίλισσα του Νότου», και τα εξής· και πάλι ως εξής: «Έτσι θα συμβεί σε αυτήν την πονηρή γενεά». Δεν την κατηγορώ όμως άδικα, λέει ο Προφήτης, αλλά διότι κανένας δεν είναι όσιος σε αυτήν, κανένας αληθινός. Επειδή, λοιπόν, δεν βρίσκω κανέναν ως αίτιο της σωτηρίας μου, γίνε Εσύ, Κύριε, αυτό για εμένα. Ελέγχει δε την απιστία των Ιουδαίων, για τους οποίους λέει και ο Μωυσής: «Υιοί, στους οποίους δεν υπάρχει πίστη». Και το ότι μιλούσαν μάταια συνωμοτώντας εναντίον του Σωτήρα και πλησιάζοντάς Τον με δόλο, το διδάσκει σαφώς η γραφή των Ευαγγελίων.

Και η μεν έννοια του ρητού θα μπορούσε να είναι τέτοια. Τα πρώτα λόγια όμως του Ψαλμού, που περιέχουν το «Σῶσόν με, ὁ Θεός, ὅτι ἐκλέλοιπεν ὅσιος» και τα εξής, δηλώνουν πώς ακριβώς ήταν ο καιρός κατά τον οποίο έπαθε. Διότι τότε είχε εκλείψει ο όσιος και ελαττώθηκαν οι αλήθειες από τους υιούς των ανθρώπων· μάταια μίλησε ο καθένας προς τον πλησίον του. Και όλα όσα ακολουθούν αυτά, είχαν εκπληρωθεί κατά τον χρόνο εκείνο.

«Εις το τέλος, υπέρ της ογδόης». Κατά τη συντέλεια των αιώνων, υπέρ του μέλλοντος αιώνος, η προφητεία φανερώθηκε στον Δαβίδ (φανέρωσε την ωδή), ώστε ο καθένας να ετοιμάζεται για το μέλλον. διότι έβδομος είναι ο παρών αιώνας και όγδοος ο μέλλων. Αλλά αναφέρεται και στην ανάσταση του Χριστού. διότι τυγχάνει να είναι η όγδοη ημέρα, και ταυτόχρονα όγδοη και πρώτη. «Σώσον με, Κύριε». Ο Χριστός αναφωνεί για τον λαό των Ιουδαίων, ότι δεν υπήρχε ανάμεσά τους κανείς που να έχει σύνεση προς τον Θεό. υπαινίσσεται επίσης και τον ένδοξο θάνατο του Κυρίου (του Θεού) ημών. «Επειδή λιγόστεψαν». Διότι, αφού εγκατέλειψαν την αλήθεια οι Ιουδαίοι, μηχανεύτηκαν ψεύδη εναντίον του Χριστού. «Μάταια μίλησε». Δηλαδή μάταια συσκέφθηκαν (μίλησαν) μεταξύ τους εναντίον του Χριστού, [σπεύδοντας να βλάψουν την αλήθεια]. «Χείλη δόλια». Διότι και μεταξύ τους μιλούσαν με δόλο. και ο καθένας μέσα του απεργαζόταν το κακό. «Θα εξολοθρεύσει». Διότι έκρινε τους λογισμούς τους, εμβατεύοντας στις σκέψεις τους ως Θεός. «Και γλώσσα». Δηλαδή αλαζονική. διότι την κινούσαν εναντίον του Θεού. «Εκείνους που είπαν». Δηλαδή, ας την υψώσουμε. «Τα χείλη ημών». Μέμφεται εδώ τους άρπαγες και τους πλεονέκτες, οι οποίοι ούτε την πτώση των φτωχών ούτε τον στεναγμό των πενήτων σπλαχνίζονται (σπλαχνιζόμενοι).

«Η γλώσσα τους είναι μάχαιρα οξεία»· και πάλι: «Χείλη δόλια στην καρδιά, και μέσα από την καρδιά μίλησε κακά»· δεν αναφέρεται στο μέλος του σώματος, αλλά στα ύπουλα λόγια. Έτσι και εδώ, λέγοντας, «Και ήταν όλη η γη ένα χείλος», δεν δίδαξε τούτο, ότι δηλαδή όλοι οι άνθρωποι είχαν ένα χείλος, αλλά με τη λέξη χείλος ονόμασε τη φωνή. Διότι, αφού είπε, «Ήταν όλη η γη ένα χείλος», πρόσθεσε, «Και μία φωνή σε όλους». Έτσι, όταν λέει, «Τάφος ανοιγμένος είναι ο λάρυγγάς τους», δεν κατηγορεί τον λάρυγγα, αλλά τα κακά λόγια που ανεβαίνουν από εκεί, τα νεκρά δόγματα.

Να λέτε την αλήθεια ο καθένας στον πλησίον του. Έπειτα προσθέτει και το πλέον αποτρεπτικό: Επειδή είμαστε μέλη ο ένας του άλλου, κανείς ας μην εξαπατά τον πλησίον του· πράγμα που λέει συνεχώς και ο Ψαλμωδός: «Χείλη δόλια στην καρδιά, και με την καρδιά μίλησε κακά». Διότι δεν υπάρχει, δεν υπάρχει τίποτε που να προκαλεί τόση έχθρα, όσο η εξαπάτηση και η παραπλάνηση. Πρόσεξε πώς παντού τους νουθετεί μέσα από το παράδειγμα του σώματος. Ας μην εξαπατά, λέει, ο οφθαλμός το πόδι, ούτε το πόδι τον οφθαλμό.

βʹ. Μάταια μίλησε ο καθένας προς τον πλησίον του. Δόλια χείλη, με καρδιά και με καρδιά, μίλησαν κακά. Κάποιος άλλος αναφέρει: «Μιλάει με άλλη και με άλλη καρδιά». Δύο κακίες αναφέρει εδώ: και ότι μίλησαν μάταια, και ότι μίλησαν προς τον πλησίον· αποκαλεί δε μάταια, είτε τα ψευδή, είτε τα περιττά και ανώφελα.

Κάτι τέτοιο αναφέρει και ο Παύλος, λέγοντας: «Μη λέτε ψέματα ο ένας στον άλλον». Και το πιο φοβερό βέβαια είναι ότι όλοι ήταν διεφθαρμένοι. Γι' αυτό δεν είπε «ο τάδε και ο τάδε», αλλά «ο καθένας». Διότι η κακία δεν ήταν απλώς επιφανειακή, αλλά προερχόταν από βαθιά και από την καρδιά. Η φράση «με καρδιά και με καρδιά», την οποία ένας άλλος ερμηνευτής απέδωσε «με διαφορετική και διαφορετική καρδιά», ειπώθηκε για να διδάξει ότι υπάρχει πολλή διπροσωπία στην καρδιά τους. Αυτό είναι πιο οδυνηρό από όλους τους εχθρούς. Διότι οι μεν εχθροί είναι φανεροί και γνωστοί, γι' αυτό και μπορεί κανείς να φυλαχθεί εύκολα από αυτούς· αυτοί όμως, επειδή προβάλλουν άλλο προσωπείο ενώ στην πραγματικότητα είναι κάτι άλλο, γίνονται δύσκολα αντιληπτοί από τα θύματα της επιβουλής τους, και είναι πολύ πιο επικίνδυνοι από εκείνους που κρύβουν τα ξίφη τους. Θα εξολοθρεύσει ο Κύριος όλα τα δόλια χείλη και την αλαζονική γλώσσα, εκείνους που είπαν: «Τη γλώσσα μας θα τη μεγαλύνουμε». Άλλος ερμηνευτής λέει: «Θα επιβληθούμε». «Τα χείλη μας είναι στην εξουσία μας». Άλλος λέει: «Είναι μαζί μας. Ποιος είναι κύριός μας;» Και άλλος λέει: «Ποιος θα μας εξουσιάσει;» Είδες τη στοργή του Προφήτη, πώς προσεύχεται υπέρ αυτών; Διότι τα λόγια του δεν στρέφονται εναντίον τους, αλλά είναι υπέρ αυτών. Επειδή δεν ζήτησε να καταστραφούν εκείνοι, αλλά να αφανιστεί η κακία. Διότι δεν είπε «Θα εξολοθρεύσει ο Κύριος αυτούς», αλλά «Τα χείλη τα δόλια».

Ψαλμός ια'. Εις το τέλος, υπέρ της ογδόης. «Σώσε με, Κύριε, διότι εξέλιπε ο όσιος, διότι ελαττώθηκαν οι αλήθειες από τους υιούς των ανθρώπων». Αυτά τα λέει ο Χριστός προς τον Πατέρα δια στόματος του Δαβίδ. Διότι αυτό δηλώνει και η επιγραφή «Υπέρ της ογδόης», δηλαδή της Κυριακής, κατά την οποία αναστήθηκε ο Χριστός εκ νεκρών. Διότι έβδομη ημέρα είναι το Σάββατο, και όγδοη η Κυριακή. Λέγοντας «Σώσε με», Πατέρα, σύμφωνα με την ανθρώπινη φύση, επειδή εξέλιπε η οσιότητα από τους Ιουδαίους, επειδή εξαλείφθηκαν «οι αλήθειες από τους υιούς των ανθρώπων», δηλαδή των Ιουδαίων. «Μάταια λόγια μίλησε ο καθένας προς τον πλησίον του» εναντίον μου. «Με χείλη δόλια μίλησαν από την καρδιά τους, και με την καρδιά τους μίλησαν κακά», μελετώντας σφαγή. «Είθε να εξολοθρεύσει ο Κύριος όλα τα δόλια χείλη και την αλαζονική γλώσσα», «αυτούς που είπαν: Τη γλώσσα μας θα την κάνουμε μεγάλη, τα χείλη μας είναι δικά μας», ώστε με τα δικά μας λόγια να κυριαρχούμε λέγοντας αυτά που εμείς νομίζουμε.

Και ο μεν βασιλιάς για όσα συνέβαιναν παραλίγο να εκφράσει την ευγνωμοσύνη του στον Δούκα και του έψαλλε απευθείας τα λόγια του Δαβίδ: «με έκρυψε στη σκηνή του την ημέρα των συμφορών μου· με σκέπασε στο απόκρυφο της σκηνής του». Ο άλλος όμως, σύμφωνα με άλλους ψαλμούς του Δαβίδ, που λένε «με χείλη δόλια στην καρδιά, και μες στην καρδιά μίλησε με κακία» και «σε μένα μιλούσαν ειρηνικά, αλλά με οργή μηχανεύονταν δόλους», αυτά ακριβώς έπραττε. Και αμέσως ο μεν πρώτος, αφού δέθηκαν τα πόδια του με σίδερα και ρίχτηκε στην πιο φοβερή από όλες τις φυλακές, έκανε έτσι το σκοτάδι κρησφύγετό του, ενώ ο άλλος στολίζεται με τα βασιλικά σύμβολα.

Στον Σάββα, ηγούμενο των Πισσάδων. Δεν γνωρίζω τι να πω για τη διάθεσή σας. Διότι εγώ είδα ότι φορούσες δέρμα προβάτου, και νόμιζα ότι αυτός που καλυπτόταν από αυτό ήταν απλός και άκακος και άξιος του ποιμνίου του Χριστού. Άλλοι όμως λένε ότι το δέρμα αυτό κρύβει αλεπού, την οποία τρέφουν σώματα νεκρά και δυσώδη, όσα δηλαδή σαπίζουν αποκομμένα από το εκκλησιαστικό πλήρωμα και γίνονται τροφή για τους δαίμονες και τους υπηρέτες τους. Και εγώ μεν σε άκουγα να μιλάς για μεγάλη πλάνη και να θρηνείς για τη μάταιη πλάνη, την παλιά σου πλάνη. Άλλοι όμως λένε ότι εσύ ακόμη περιπλανιέσαι σε αυτήν, βρισκόμενος σε κατάσταση διόλου κατώτερη από εκείνους που κορυβαντιούν. Και εσύ μεν κατά πρόσωπο μας ευλογούσες και μας ομολογούσες ως σωτήρες, επειδή σε ανασύραμε από τον βούρκο εκείνης της εκτροπής και της απάτης. Άλλοι όμως λένε ότι, όταν απουσιάζουμε, γογγύζεις εναντίον μας, ασχημονούντας όπως οι ηθοποιοί επί σκηνής. Σκέψου λοιπόν αν αυτά μπορούν να ταιριάζουν καθόλου σε Χριστιανούς, πόσο μάλλον σε μοναχούς. Αλλά αν μεν τα έπλασαν αυτά, πρέπει να οδύρομαι για αυτούς που σε κατηγόρησαν, «διότι εξέλιπε ο όσιος, διότι ελαττώθηκαν οι αλήθειες από τους υιούς των ανθρώπων». Αν όμως είναι αληθινά όσα αναφέρθηκαν, πρέπει να θρηνούμε για αυτούς που έχουν αμαρτήσει, «διότι μάταια πράγματα λαλεί ο καθένας προς τον πλησίον του» και τον περιπτύσσεται με δόλια χείλη.