Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 110:10

Επομένως, υπάρχει ανάγκη μεγάλου αγώνα, και μάλιστα νόμιμου, ώστε αυτήν την τόσο σπουδαία και μεγάλη χάρη της αγάπης του Θεού εν Χριστώ να μην την δεχθούμε εις μάτην, καθώς λέει ο ίδιος ο Απόστολος: «Διότι εκείνον που δεν γνώρισε αμαρτία, τον έκανε για χάρη μας αμαρτία, ώστε εμείς να γίνουμε δικαιοσύνη του Θεού εν αυτώ. Ως συνεργάτες του, λοιπόν, σας παρακαλούμε να μη δεχθείτε τη χάρη του Θεού μάταια». Το ότι δε «σε όποιον εμπιστεύθηκαν πολλά, περισσότερα θα απαιτήσουν από αυτόν», το αποφάνθηκε κατηγορηματικά ο Κύριος. Πράγμα που επιτυγχάνεται και μάλιστα ακατηγόρητα, εάν όσα προστέθηκαν στα προηγούμενα και όσα ειπώθηκαν συναφώς για το ίδιο θέμα του βαπτίσματος τηρηθούν με ακρίβεια, και όσα συνδέονται με αυτά τα αποδεχθούμε πιστά, με τη δύναμη της ίδιας χάρης του Θεού διά του Ιησού Χριστού του Κυρίου μας εν Αγίω Πνεύματι, ώστε, αφού πιστέψουμε, να κατανοήσουμε με τη χάρη του Θεού. Και όσα αξιωθήκαμε να κατανοήσουμε, ας τα πράξουμε με την αγάπη του Χριστού, ο οποίος είπε: «Αν τα γνωρίζετε αυτά, μακάριοι είστε εάν τα πράττετε. —Διότι αγαθή σύνεση έχουν όλοι όσοι την εφαρμόζουν», μαρτυρεί ο προφήτης. Εφόσον και ο ίδιος ο μονογενής Υιός του ζώντος Θεού έθεσε μια φοβερή και απαράβατη κρίση λέγοντας: «Εκείνος που γνώρισε το θέλημα του Κυρίου του, και δεν το έπραξε, θα δεχθεί πολλά χτυπήματα»· αλλά δεν άφησε ατιμώρητο ούτε εκείνον που αμάρτησε από άγνοια.

Και έβαλε στο στόμα μου άσμα καινό, αντί για το παλαιό μέσω του Μωυσή· διότι για καινά κατορθώματα, καινό οπωσδήποτε θα ήταν και το άσμα, και δεν θα έμοιαζε με τους αρχαίους ύμνους. Και αντί του άσματος που προσφερόταν στους πονηρούς δαίμονες και στα είδωλα, διδαχθήκαμε να αναφωνούμε τους ύμνους δια του Αγίου Πνεύματος. <Θα δουν πολλοί και θα φοβηθούν, και θα ελπίσουν στον Κύριο.> (A f. 219 b, B f. 144 b, I f. 200 b) Θα γίνω, λέει, υπόδειγμα σε άλλους, ώστε κατά τον δικό μου ζήλο να παύσουν τα κακά, και να έχουν την ίδια ελπίδα προς το καλύτερο. Διότι πάντοτε, κατά κάποιον τρόπο, εκείνοι που δεν έχουν πιστέψει ακόμη, αναδεικνύονται ζηλωτές εκείνων που έχουν ήδη πιστέψει, και προσπαθώντας να βαδίσουν στα ίχνη της δικής τους πολιτείας και επιείκειας, ανανήφουν προς την αλήθεια και πορεύονται προς το φως της αλήθειας. Έπειτα τι ακολουθεί; Δέχονται στον νου τον θείο φόβο, για τον οποίο έχει λεχθεί: «Αρχή σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου»· και, «Με τον φόβο του Κυρίου ο καθένας απομακρύνεται από το κακό». Αυτοί λοιπόν, λέει, που έγιναν ζηλωτές αυτών που πίστεψαν, και αφού ήδη κυοφόρησαν τον θείο φόβο, θεμελιώνοντας τις ελπίδες τους στον Θεό, από Αυτόν και μόνο ζητούν τις χορηγίες των αγαθών, αν και παλαιότερα απέδιδαν τα ηνία των ανθρωπίνων πραγμάτων σε κάποια τύχη και στη γένεση και στην ειμαρμένη. Εξάλλου, το «όψονται» (θα δουν), έχει ειπωθεί αντί του «θα αναβλέψουν».

Τους συνετίζει δε με τον φόβο του Κυρίου, δηλαδή με την εφαρμογή των εντολών. «Διότι αρχή της σοφίας», λέει, «είναι ο φόβος του Κυρίου». Σε αυτόν ο Κύριος δίνει κατευόδωση για να Τον βρει, διδάσκοντας τους τρόπους των εντολών και αποκαλύπτοντας τους λόγους των όντων. Επομένως, όποιος αναζητά τον Θεό χωρίς την εφαρμογή των θείων εντολών, δεν Τον βρίσκει, επειδή δεν κατευοδώνεται σε αυτό.

Σοφία δε είναι η μυσταγωγία των υψηλότερων και θειότερων λόγων. Ο μεν Ησαΐας, αρχίζοντας από αυτό που βρίσκεται πιο κοντά στον Θεό και είναι για εμάς το τελευταίο, κατήλθε σε αυτό που βρίσκεται πιο κοντά σε εμάς και είναι τελευταίο για τον Θεό, δηλαδή τον φόβο. «Διότι αρχή της σοφίας», λέει, «είναι ο φόβος του Κυρίου». Εγώ, αντίθετα, ξεκινώντας μάλλον από τον φόβο, ανήλθα προς τη σοφία, η οποία βρίσκεται πιο κοντά στον Θεό και πολύ μακριά από εμάς.

Το καμίνι δοκιμάζει τον άργυρο και τον χρυσό, και ο φόβος του Κυρίου τους λογισμούς εκείνων που Τον αγαπούν. Όπως ακριβώς ο τεχνίτης που κάθεται δίπλα στο αμόνι και κατασκευάζει χρήσιμα σκεύη, έτσι και ο φόβος του Θεού καθαρίζει κάθε πονηρό ενθύμημα από την καρδιά, και παράγει λόγια με γνώση. Σε Αυτόν που δίνει τον φόβο Του στις καρδιές μας ας αποδώσουμε δόξα· διότι Αυτός είναι που διδάσκει στον άνθρωπο τη γνώση. Αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου, και αγαθή σύνεση χαρακτηρίζει όλους όσους την εφαρμόζουν. Η ευσέβεια προς τον Θεό είναι η αρχή της επίγνωσης. Ο σοφός θα τηρήσει τις εντολές του Χριστού, και εκείνος που πορεύεται σύμφωνα με αυτές δεν θα ντροπιαστεί ποτέ. Εκείνος όμως που τις εγκαταλείπει είναι άφρων, και μάταιη είναι η ελπίδα του· ενώ εκείνος που τις τηρεί αληθινά, έχει μεταβεί από τον θάνατο στη ζωή. Στον αιώνα δεν θα δει σκοτάδι, και την ημέρα του θανάτου του θα βρει χάρη. Πιστοί άγγελοι θα οδηγήσουν την ψυχή του, και πάνω στην ασάλευτη πέτρα θα βρίσκεται το θεμέλιό του, και θα γίνει κληρονόμος της αιώνιας ζωής.

Το πώς, όμως, σαν γυναίκες οι Αιγύπτιοι δουλεύουν στους Ρωμαίους με φόβο και αγωνία, δεν χρειάζεται καθόλου να το αναφέρουμε. Αλλά και η χώρα των Ιουδαίων έχει γίνει φόβητρο στους Αιγυπτίους που έχουν αποδεχθεί την παρουσία του Κυρίου. Και δεν θα έσφαλλες αν ονόμαζες «χώρα των Ιουδαίων» τη θεία Γραφή, την οποία, λόγω υπερβολικής ευλάβειας και πίστης, όσοι έχουν επιγνώσει τον Κύριο την αποδέχονται «μετά φόβου και τρόμου» και ευλάβειας, χωρίς πλέον να τη βλασφημούν όπως πρώτα, αλλά τιμώντας και σεβόμενοι αυτήν εξαιτίας του Κυρίου που κηρύσσεται σε αυτήν. Γι' αυτό, καθένας που τους την αναφέρει, τους προκαλεί φόβο Θεού· «αρχή δε σοφίας φόβος Κυρίου». Κατά τον ίδιο δε χρόνο, κατά τον οποίο προφητεύεται ότι θα συμβούν αυτά, ο λόγος λέει ότι θα συσταθούν πέντε πόλεις στην Αίγυπτο, οι οποίες δεν θα χρησιμοποιούν τη γλώσσα των Αιγυπτίων αλλά τη Χανανιτική, και θα ορκίζονται όχι στους πατρώους θεούς, τους οποίους πίστευαν παλαιότερα, αλλά στο όνομα του Κυρίου Σαβαώθ, του Θεού που είναι γνωστός στους Ιουδαίους. Αυτός, άλλωστε, ήταν που τους επισκέφθηκε επιβαίνοντας «επί νεφέλης κούφης». Και είναι αξιοθαύμαστο να ακούει κανείς τους Αιγυπτίους να ομιλούν στην εβραϊκή γλώσσα, την οποία οι ίδιοι οι Αιγύπτιοι ονόμαζαν «Χανανιτική γλώσσα»· όταν μέσα στην εκκλησία του Θεού μνημονεύουν εβραϊκές λέξεις, όπως το «αλληλούια» και το «αμήν» και το «σαβαώθ» και τις άλλες που περιέχονται στη θεία Γραφή.

Και «αφού είδαν φοβήθηκαν», καθώς βρέθηκαν στην «αρχή» της «σοφίας»· «διότι αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου». Αλλά και «τα πέρατα της γης εξεπλάγησαν»· διότι το παράδοξο ήταν αυτό, ότι δηλαδή και τα βάρβαρα φύλα και εκείνα που είχαν αποικιστεί πάρα πολύ μακριά από την ιουδαϊκή χώρα, στην οποία και μόνο εθεωρείτο παλαιότερα ότι γινόταν γνωστός ο Θεός, απέκτησαν γνώση της θεοσέβειας, ώστε να «εκπλαγούν» για τη δικαιοσύνη του Θεού, να σπεύσουν προς τη χάρη και να έλθουν σύμφωνα με το κήρυγμα που έλεγε: «ας πλησιάσουν και ας μιλήσουν μαζί». Αλλά ενώ εκεί προστάζονταν να προσέλθουν και «να μιλήσουν», πράγμα που προφανώς σημαίνει το να δοξάσουν τον Θεό, εδώ ο λόγος λέει: «πλησίασαν και ήλθαν μαζί, κρίνοντας ο καθένας ότι πρέπει να βοηθήσει τον πλησίον». Διότι οι προσκεκλημένοι δεν ήλθαν μόνο για να σώσουν τους εαυτούς τους, αλλά και τους «πλησίον» τους, σύμφωνα με τους νόμους της φιλανθρωπίας. Γι' αυτό, επιθυμώντας να θεραπεύσουν τους «πλησίον», τους δικούς τους «αδελφούς» και τους γνωρίμους τους, οι οποίοι βρίσκονταν ακόμη στην πλάνη (σε ατοπία), τους έλεγαν τα εξής: Υπήρξε κάποτε καιρός που και σε εμάς τους ίδιους «υπερίσχυσε άνθρωπος τεχνίτης», αυτός που κατεργάστηκε την ειδωλολατρία, «και χαλκουργός που χτυπούσε με το σφυρί» τους θεούς του· αλλά τώρα γνωρίσαμε ότι εκείνοι είναι ένα τίποτα και απορρίψαμε την πατρική πλάνη, πράγμα το οποίο αρμόζει να διδαχθείτε και εσείς για να ωφεληθείτε.

Αφού ο προφητικός λόγος διεξήλθε τις ασέβειες του ιουδαϊκού λαού εναντίον του Σωτήρα, και μετά από όλες τις εναντίον τους κατηγορίες, έχοντας προαναγγείλει μέσα από τα προηγούμενα ότι ο ίδιος ο Θεός θα γίνει εχθρός τους, μεταβαίνει πάλι στην κλήση των εθνών, με την οποία συνδέει την παρουσία του Χριστού· διότι ήταν φυσικό επακόλουθο, μαζί με την προφητεία για τον Χριστό, να συμπεριληφθεί και η χάρη που παρασχέθηκε στα έθνη μέσω αυτού. Λέει λοιπόν ξεκινώντας: «και θα φοβηθούν αυτοί από τη δύση το όνομα του Κυρίου»· «αρχή δε σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου». Προφητεύει, λοιπόν, ότι δεν θα μεταλάβει ο Ισραήλ από αυτή τη σοφία, αλλά εκείνοι «από τη δύση», δηλαδή όσοι έλαχε να κατοικούν στα δυτικά μέρη, «και εκείνοι από την ανατολή του ηλίου». Ομοίως και αυτοί «θα φοβηθούν το ένδοξο όνομα». Και πιο πάνω, εξάλλου, ελέγετο: «Ιδού, αυτοί θα έρθουν από μακριά, αυτοί από τη δύση και αυτοί από τον βορρά, και άλλοι από τη γη των Περσών. Ευφραίνεσθε, ουρανοί». Σχετικά δε με αυτούς που «φοβούνται τον Κύριο» έχουν ειπωθεί πολλά, όπως: «Μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο», και: «Δεν υπάρχει υστέρημα σε εκείνους που τον φοβούνται», και: «Ο φόβος του Κυρίου είναι παιδεία και σοφία», και: «Ο φόβος του Κυρίου προσθέτει ημέρες». Όλα αυτά, λοιπόν, τα ευαγγελίζεται ο προφήτης στα έθνη λέγοντας: «Και θα φοβηθούν αυτοί από τη δύση το όνομα του Κυρίου και εκείνοι από την ανατολή του ηλίου το ένδοξο όνομα».

«Όπως ακριβώς μία μητέρα παρηγορεί τα δικά της τέκνα, έτσι κι εγώ ο ίδιος ο Κύριος, εφόσον βεβαίως είμαι πατέρας όλων αυτών, θα παρηγορήσω εκείνους που παρηγορούν τους πιο αδύναμους». Όταν αυτά πραγματοποιηθούν με αυτόν τον τρόπο, «θα δείτε», λέει, «και θα χαρεί η καρδιά σας». Τι όμως «θα δείτε», παρά δηλαδή τον Θεό; «Και τα οστά σας θα βλαστήσουν σαν χορτάρι», ή σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «σαν τη χλόη θα ανθίσουν, και θα γίνει γνωστό το χέρι του Κυρίου σε αυτούς που τον φοβούνται». Και αυτό θα είναι το επιστέγασμα των υποσχέσεων, το: «θα δείτε τον Θεό», γι' αυτό και ο Σωτήρας τούς μακάριζε λέγοντας: «μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό». Έτσι λοιπόν «και θα γίνει γνωστό» σε όλους, ότι δεν ήταν χέρι ανθρώπων ούτε ανθρώπινη δύναμη αυτή που ενέργησε τόσο σπουδαία έργα, αλλά αληθινά το «χέρι» του ίδιου του Θεού, το οποίο «θα γίνει γνωστό σε όσους τον φοβούνται». Διότι, έχοντας εγκολπωθεί τον «φόβο» που προέρχεται από τη «σοφία» του Θεού —καθώς «αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου»— θα κατανοήσουν ότι μια τέτοια παράδοξη χάρη δεν θα είχε φτάσει στους ανθρώπους χωρίς το χέρι του Θεού.

Διότι, εφόσον δεν απείχαν από καμία ασέλγεια και διέφθειραν με κάθε τρόπο τον βίο τους, έστω και αν ομολογούσαν αναρίθμητους θεούς, ήταν φανερό ότι δεν φρονούσαν τίποτε το υγιές περί Θεού. Πραγματικά άφρων, λοιπόν, ήταν ο βίος πριν από την έλευση του Σωτήρος. Εάν βέβαια αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου, επομένως η σοφία αντιτίθεται στο να μη φοβάται κανείς και να αθετεί.

Και ο Ησαΐας συμφωνεί για τα ίδια πράγματα, προφητεύοντας και λέγοντας: «Εκείνοι στους οποίους δεν αναγγέλθηκε κάτι γι' αυτόν, θα τον δουν· και εκείνοι που δεν έχουν ακούσει, θα κατανοήσουν». Εκεί τους κατέλαβε φόβος, όπου δεν υπήρχε φόβος. Διότι ο Θεός βρίσκεται σε γενεά δίκαιη. Και ποιοι άλλοι είναι αυτοί, παρά εκείνοι που εργάζονται την ανομία, και εκείνοι που προηγουμένως δεν επικαλούνταν τον Κύριο; Διότι θα έρθει κάποτε ο καιρός που θα τον επιγνώσουν, κατά τον οποίο θα αναλάβουν τον φόβο του Θεού και τον αγαθό τρόμο. Ότι δε το να αναλάβει κανείς τον φόβο του Κυρίου είναι αγαθό, είναι φανερό από αυτό που λέγεται: «Αρχή σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου». Αυτοί, λοιπόν, που υποδηλώνονται θα φοβηθούν εκεί με φόβο· δηλαδή «τότε». Και ποιον θα φοβηθούν παρά τον Κύριο; Και το «εκεί», πού αλλού αναφέρεται παρά στη γενεά που πρόκειται να συγκροτηθεί; Γι' αυτό προσθέτει: «Διότι ο Θεός βρίσκεται σε γενεά δίκαιη. Ντροπιάσατε τη βουλή του φτωχού, αλλά ο Κύριος είναι η ελπίδα του». Όπως ακριβώς στις άλλες κρίσεις που αφορούν συναλλαγές και κοινωνικές σχέσεις δεν πρέπει να προσωποληπτούμε, έτσι και στην περίπτωση όσων συμβουλεύονται δεν πρέπει να αποβλέπει κανείς στην εξουσία και τον πλούτο, αλλά στον συγκροτημένο νου και σε αυτόν που έχει αγαθή συνείδηση. Πρέπει να εκλάβουμε, αν είναι δυνατόν, τα όσα προαναφέρθηκαν ως αναφερόμενα στους Ιουδαίους, οι οποίοι έσπευσαν να ντροπιάσουν τη βουλή του Σωτήρα, επειδή τον θεωρούσαν ως κάποιον φτωχό και όχι ως τον πλούτο της θεότητας. Διαρκώς, άλλωστε, αντιλέγουν στη διδασκαλία του και κακολογούν τις θαυματουργικές του δυνάμεις, ισχυριζόμενοι ότι δεν έγιναν με θεϊκή δύναμη, αλλά από κάπου αλλού.

Επομένως, προφητευόταν ότι το σωτήριο τούτο επρόκειτο να αποκαλυφθεί σε όλους τους ανθρώπους που άλλοτε ήταν σαρκικοί. Εύλογα λοιπόν και ο προκείμενος ψαλμός, υποδηλώνοντας ακριβώς αυτό, επισφραγίζει την υπόσχεση λέγοντας: «Προς εσένα θα έλθει κάθε σάρκα». Προχωρώντας δε παρακάτω, ερμηνεύει σαφέστερα το νόημα προσθέτοντας: «Εισάκουσέ μας, Θεέ ο Σωτήρας μας, η ελπίδα όλων των περάτων της γης και εκείνων που βρίσκονται μακριά στη θάλασσα»· και ακόμη πιο καθαρά λέει στη συνέχεια: «Και θα φοβηθούν εκείνοι που κατοικούν στα πέρατα από τα σημεία σου». Διότι το να φοβηθούν όλοι όσοι κατοικούν στα πέρατα από τα σημεία του Θεού αποτελούσε χαρακτηριστικό των αγαθών και αρχή σοφίας· επειδή «αρχή σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου». Για αυτούς ακριβώς τους λόγους ο ψαλμός φέρει την επιγραφή «Εις το τέλος»· και πρόκειται για ψαλμό ωδής, ο οποίος περιέχει επινίκιο ύμνο προς τον Σωτήρα των εθνών. Για τα οποία το Άγιο Πνεύμα ανυμνεί τον επί πάντων Θεό λέγοντας: «Σε εσένα πρέπει ύμνος, Θεέ, στη Σιών». Διότι ποιον άλλον έπρεπε να υμνούν για τη σωτηρία όλων των ανθρώπων παρά τον αίτιο κάθε αγαθού; Διδάσκει δε το ίδιο Πνεύμα εκείνους που προσέρχονται από τα έθνη να λένε μόνο προς τον Θεό: «Σε εσένα πρέπει ύμνος»· σαν να καταδικάζουν έτσι τους εαυτούς τους, για την εποχή που ανέπεμπαν απρεπείς ύμνους στην πολυθεϊστική πλάνη. Πρέπει δε στον Θεό όχι οποιοσδήποτε ύμνος, αλλά εκείνος που αναπέμπεται στη Σιών, δηλαδή μέσα στην Εκκλησία Του.

Είναι δυνατόν, λοιπόν, να διαπιστώσει κανείς στην πράξη ότι ολόκληρη η γη γέμισε από τη διαδοχή τους. Και οι Εκκλησίες του Σωτήρα μας που έχουν ιδρυθεί σε όλη την οικουμένη, και τα αναρίθμητα πλήθη των λαών σε καθεμία από αυτές, φανερώνουν τα αποτελέσματα της ευλογίας τους. Ταιριαστά δε λέγεται για αυτούς το «Ο Θεός μας», στη φράση «Είθε να μας ευλογήσει ο Θεός, ο Θεός μας», επειδή κατέχουν ως πατροπαράδοτη την επίγνωση του Θεού τους. Αλλά στη συνέχεια προσθέτουν αόριστα, λέγοντας το «Είθε να μας ευλογήσει ο Θεός», με την έννοια ότι δεν είναι πλέον Θεός μόνο δικός τους, αλλά και όλων εκείνων που πρόκειται να σωθούν μέσω αυτών. Και έπειτα από όλα αυτά επισφραγίζουν το συμπέρασμα ολόκληρης της προφητείας λέγοντας: «Και ας τον φοβηθούν όλα τα πέρατα της γης». Διότι, επειδή «αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου», κατ' ανάγκην εύχονται, σαν εισαγωγή στη θεοσέβεια, να γεννηθεί ο φόβος του Θεού σε όλους τους ανθρώπους που κατοικούν μέχρι και τα έσχατα της γης· πράγμα το οποίο ακριβώς εκπληρώθηκε μετά τη θεοφάνεια του Σωτήρα μας, μετά την οποία σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος των αποστόλων του, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους. Για αυτά δε τα πέρατα της γης λεγόταν και στα προηγούμενα: «Εισάκουσέ μας, Θεέ, ο Σωτήρας μας, η ελπίδα όλων των περάτων της γης και εκείνων που βρίσκονται μακριά στη θάλασσα».

Αλλά βεβαίως και τα πλήθη των λαών που συγκροτούνται στις Εκκλησίες του Θεού, τα οποία παρομοιάζονται με ύδατα σύμφωνα με τον προφητικό λόγο που αναφέρει: «Φωνή πολλών εθνών όμοια με φωνή πολλών υδάτων»· αφού είδαν με τα μάτια της ψυχής τον Θεό που επιδήμησε στους ανθρώπους, έλαβαν σωτήριο φόβο, για τον οποίο έχει ειπωθεί: «Αρχή σοφίας ο φόβος του Θεού». Διότι, όσο καιρό βρίσκονταν σε τυφλότητα αυτά τα ύδατα, δεν έβλεπαν τον Θεό, ούτε είχαν τον φόβο Του· τώρα όμως ωφελήθηκαν τα μέγιστα από τη θέα και τη γνώση του Λόγου που επιδήμησε σε αυτά. Και πάλι, σύμφωνα με την ιστορική διήγηση, όταν ο Σωτήρας ανάγκασε τους μαθητές να επιβιβαστούν στο πλοίο και να προπορευθούν στην απέναντι όχθη· έπειτα, κατά την τέταρτη φυλακή της νύχτας, ερχόταν προς αυτούς περπατώντας πάνω στη θάλασσα· και τότε Τον είδαν τα ύδατα και φοβήθηκαν. Αλλά και όταν επιτίμησε τους ανέμους και τη θάλασσα, και έγινε μεγάλη γαλήνη, ταράχτηκαν οι άβυσσοι και το πλήθος του ήχου των υδάτων. Και αυτά μεν εκπληρώνονταν σύμφωνα με την προφητεία κατά λέξη· κατά την πνευματική διάνοια όμως, τα μεν ύδατα, εννοώ τα εκκλησιαστικά πλήθη που έχουν συγκεντρωθεί από όλα τα έθνη, έγιναν αρχή σοφίας, επειδή έλαβαν τον θείο φόβο, σύμφωνα με το «Αρχή σοφίας ο φόβος του Κυρίου»· ενώ οι άβυσσοι, ούσες διαφορετικές από τα ύδατα, ταράχτηκαν, προκαλώντας ήχο και θόρυβο.

Δοξολογία και μεγαλοπρέπεια είναι το έργο του, και η δικαιοσύνη του παραμένει στους αιώνες των αιώνων. Κατέστησε αλησμόνητα τα θαυμάσιά του· ελεήμων και οικτίρμων είναι ο Κύριος, έδωσε τροφή σε όσους τον φοβούνται. Θα ενθυμείται αιώνια τη διαθήκη του· φανέρωσε στον λαό του τη δύναμη των έργων του, για να τους δώσει την κληρονομιά των εθνών· τα έργα των χεριών του είναι αλήθεια και δικαιοσύνη. Αξιόπιστες είναι όλες οι εντολές του, εδραιωμένες στους αιώνες των αιώνων, καμωμένες με αλήθεια και ευθύτητα. Απέστειλε λύτρωση στον λαό του, ενετείλατο αιώνια τη διαθήκη του. Άγιο και φοβερό είναι το όνομά του· αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου. Μήπως άραγε, επειδή αυτός που φοβάται δεν έχει ακόμη τελειωθεί, η μεν εισαγωγή επιτυγχάνεται μέσω του φόβου, ενώ το τέλος κατορθώνεται μέσω της αγάπης; Διότι η τέλεια αγάπη διώχνει έξω τον φόβο. Τέτοιος θα ήταν εκείνος που αγαπά τον Κύριο τον Θεό με όλη του την καρδιά και την ψυχή και τη δύναμη. Και καλή σύνεση διαθέτουν όλοι όσοι την εφαρμόζουν.

Η αίνεσή του παραμένει εις τον αιώνα του αιώνος. Και η σύνεση τότε είναι αγαθή, όταν επιτελείται με έργα· γι' αυτό δεν είπε ότι η σύνεση είναι απλώς αγαθή, αλλά σε όλους όσοι την εφαρμόζουν. Η αίνεσή του παραμένει εις τον αιώνα του αιώνος. Διότι σκοπός των μακαρίων είναι το να βρίσκονται κοντά στον Θεό, και να παρίστανται ενώπιόν του, και να αφιερώνονται μόνο στη θεολογία και την αίνεσή του.

Και αφού μελέτησε εις βάθος κάθε βιβλίο της Παλαιάς και κάθε βιβλίο της Νέας Διαθήκης, όσο κανένας άλλος δεν μελέτησε ούτε καν ένα, πλουτεί σε θεωρία, πλουτεί και σε λαμπρότητα βίου, και συμπλέκει θαυμαστά και τα δύο, δημιουργώντας την όντως χρυσή αλυσίδα, η οποία για τους πολλούς είναι αδύνατον να πλεχθεί· χρησιμοποιώντας τον μεν βίο ως οδηγό της θεωρίας, τη δε θεωρία ως σφραγίδα του βίου. Διότι αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου, ως ένα είδος πρώτου σπαργάνου· και η σοφία, αφού υπερβεί τον φόβο και μας ανυψώσει στην αγάπη, μας καθιστά φίλους και υιούς του Θεού αντί για δούλους.

Γ΄. Προτιμότερη είναι για μένα η ομορφιά που γίνεται ορατή στην πράξη παρά εκείνη που ζωγραφίζεται με τα λόγια· και ο πλούτος που κρατούν τα χέρια, παρά εκείνος που πλάθουν τα όνειρα· και η σοφία, όχι αυτή που λαμπρύνεται με τον λόγο, αλλά εκείνη που αποδεικνύεται μέσα από τα έργα. Διότι «καλή είναι η σύνεση για όλους όσοι την εφαρμόζουν», λέει, και όχι για εκείνους που την κηρύττουν· και η πιο ακριβής δοκιμασία αυτής της σοφίας είναι ο χρόνος, και το πραγματικό στεφάνι της καυχήσεως είναι τα γηρατειά. Διότι, εάν δεν πρέπει να μακαρίζουμε κανέναν άνθρωπο πριν από τον θάνατό του, όπως νομίζει ο Σολομών αλλά κι εγώ, και αν είναι άδηλο το τι θα γεννήσει η αυριανή ημέρα, αφού η επίγεια ζωή μας έχει πολλές ανατροπές και το σώμα της ταπεινώσεώς μας κινείται πάνω-κάτω και μεταβάλλεται διαρκώς, πώς να μην είναι εκείνος που ανάλωσε το μεγαλύτερο μέρος του βίου του άμεμπτα, και ο οποίος βρίσκεται πλέον σαν σε λιμάνι μακριά από το κοινό πέλαγος της ζωής, πιο ασφαλής από εκείνον που έχει ακόμη μακρύ πλου μπροστά του, και για τον λόγο αυτόν πιο μακάριος;

Αν λοιπόν βλέπαμε τους ανθρώπους να παραμένουν σταθεροί στα καλά που γνωρίζουν, να τα κάνουν πράξη και να γίνονται αγαθοί μέσω των έργων τους, και όχι να σφάλλουν αντίθετα προς τον ορθό λόγο που έχουν μέσα στις ψυχές τους, δεν θα κάναμε εμείς εκτενή λόγο περί δικαιοσύνης, περί σωφροσύνης, περί εγκράτειας και περί των παρόμοιων. Διότι ποιος δεν γνωρίζει ότι το καθένα από αυτά είναι καλό, και μάλιστα ο εγκρατής βίος, ο οποίος αποδεικνύεται εμπράκτως κάθε φορά ότι είναι ωφελιμότατος και για τις ψυχές και για τα σώματα; Επειδή όμως οι περισσότεροι γνωρίζουν, και γνωρίζουν καλά, αλλά η επιθυμία και ο θυμός επικρατούν της καλής γνώσης («διότι βλέπω», λέει ο απόστολος, «άλλον νόμο να αντιστρατεύεται τον νόμο της αμαρτίας που υπάρχει στα μέλη μου»), γι' αυτό συνεχώς σας απευθύνουμε την προτροπή του λόγου, αδελφοί, ώστε να αφυπνίσουμε τον αδιάστροφο και ορθό λογισμό προκειμένου να εφαρμόζει την πράξη του αγαθού, επειδή αυτή αποφέρει αγαθό τον σκοπό της γνώσης σε τέτοιου είδους ζητήματα. «Καλή σύνεση», λέει ο Δαβίδ, «έχουν όλοι όσοι την εφαρμόζουν». Και «η δικαιοσύνη του παραμένει σε υιούς υιών, σε αυτούς που τηρούν τη διαθήκη του και θυμούνται τις εντολές του για να τις εφαρμόζουν». Επίσης ο Παύλος λέει: «δεν είναι δίκαιοι ενώπιον του Θεού οι ακροατές του νόμου, αλλά οι εκτελεστές του νόμου θα δικαιωθούν». Και ο Κύριος και των δύο λέει: «Αν τα γνωρίζετε αυτά, είστε μακάριοι εάν τα πράττετε».

Αλλά «λέγοντας αυτά ο Κύριος φώναζε», αναφέρει, «όποιος έχει αυτιά για να ακούει, ας ακούει». Όχι επειδή δεν έχουν όλοι οι άνθρωποι αυτιά, αλλά επειδή δεν τα έχουν όλοι για να ακούν τον λόγο της σωτηρίας. Επειδή, λοιπόν, σύμφωνα με το ρητό «ο νους βλέπει και ο νους ακούει», όσοι ακούν με τον νου και με σύνεση, εκείνοι έχουν αυτιά για να ακούν. Αν όμως «είναι αγαθή η σύνεση σε όσους την κάνουν πράξη» και ο λόγος αναγνωρίζεται μέσα από τις πράξεις, τότε έχει αυτιά για να ακούει όχι αυτός που απλώς ακούει, αλλά εκείνος που υπακούει και κάνει πράξη αυτό που άκουσε.

Επειδή όμως γνώση είναι και η διάγνωση του τι πρέπει να πράξουμε, και αυτήν την έχουμε ανάγκη όταν ενεργούμε, είναι αναγκαίο να την έχει αποκτήσει ο εξομοιωμένος με τον Θεό και τέλειος άνθρωπος. Καθοδηγώντας μας λοιπόν προς αυτή τη γνώση ο Κύριος, έδωσε πάλι εντολή λέγοντας: «Να γίνεστε φρόνιμοι σαν τα φίδια και ακέραιοι σαν τα περιστέρια», εισάγοντας το άκακο του ήθους μαζί με τη σύνεση, και τις φρόνιμες παρθένους αξίωσε του νυμφώνα, εφόσον δεν διαχώρισε τα έργα της αγάπης από την εγκράτεια. Αλλά αυτή η γνώση χωρίς την πράξη σε κανέναν δεν θα ήταν ωφέλιμη. Διότι «αγαθή είναι η σύνεση σε όσους την εφαρμόζουν».

Πιστές: Τις οποίες ενετείλατο στον σωσμένο άνθρωπο. Διότι αυτές είναι όντως πίστη και αλήθεια. Στηριγμένες: Διότι αμετακίνητες και ασάλευτες είναι οι εντολές του Θεού, τις οποίες έδωσε στους πιστούς για βοήθεια, θεμελιωμένες εις τον αιώνα του αιώνος. Εκτελεσμένες: Διότι δεν προέρχεται ψεύδος από τον Θεό, αλλά αλήθεια και ευθύτητα. Λύτρωση: Ο Πατέρας έστειλε τον Υιό του· διότι αυτός λύτρωσε τον πιστό λαό από την καταδυνάστευση του διαβόλου. Ενετείλατο: Διότι παρήγγειλε στον πιστό λαό τη διαθήκη του Ευαγγελίου και παραμένει εις τον αιώνα του αιώνος. Άγιο: Διότι άγιο και φοβερό είναι το όνομα του Θεού σε όλους τους πιστούς, ως ασάλευτη σφραγίδα για όσους δέχτηκαν τη χάρη. Αρχή: Διότι όσοι αρχίζουν τον εν φιλοσοφία βίο, καρτερούν τον Θεό με πολύ φόβο. Σύνεση: Διότι όσοι καλλιεργούν τον εν φιλοσοφία βίο, αυτοί τυγχάνουν πλήρεις σοφίας και συνέσεως. Η αίνεση: Διότι η δόξα και η αίνεση του Θεού είναι ατελεύτητη, και για όλους όσους άγονται από τον φόβο του Θεού, ο έπαινός τους είναι ατελεύτητος.

Αφού βγήκε λοιπόν έξω από το πλήρωμα ο κοινός του πληρώματος Καρπός και τη βρήκε στα τέσσερα πρώτα πάθη -τον φόβο, τη λύπη, την απορία και τη δέηση-, διόρθωσε τα πάθη της. Καθώς τα διόρθωνε, έκρινε ότι δεν ήταν καλό να χαθούν, εφόσον ήταν αιώνια και προσιδιάζοντα στη Σοφία, ούτε πάλι η Σοφία να βρίσκεται σε τέτοιου είδους πάθη -σε φόβο, λύπη, απορία και ικεσία. Έκανε λοιπόν, ως ένας τόσο μεγάλος αιώνας και γέννημα ολόκληρου του πληρώματος, να αποχωριστούν τα πάθη από αυτήν, και τα μετέτρεψε σε υποστατές ουσίες. Τον μεν φόβο τον έκανε ψυχική ουσία, τη λύπη υλική, και την απορία ουσία των δαιμόνων. Την επιθυμία της επιστροφής, τη δέηση, την ικεσία, την επάνοδο και τη μετάνοια, τις έκανε δύναμη της ψυχικής ουσίας, η οποία ονομάζεται δεξιά. Η ψυχή και ο δημιουργός έχουν την αρχή τους από τον φόβο. Αυτό εννοεί, λέει, η Γραφή: «αρχή σοφίας φόβος Κυρίου». Διότι αυτή είναι η αρχή των παθών της Σοφίας: πρώτα φοβήθηκε, έπειτα λυπήθηκε, έπειτα βρέθηκε σε απορία, και έτσι κατέφυγε στη δέηση και την ικεσία. Είναι δε πυρώδης, προσθέτει, η ψυχική ουσία. Ονομάζεται επίσης από αυτούς Τόπος, Εβδομάδα, και «παλαιός των ημερών».

Για να μάθεις δε και από τα ίδια του τα λόγια τη μωρία του, άκου τι λέει: «Πάνω από τα άστρα του ουρανού θα τοποθετήσω τον θρόνο μου, και θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο. Θα συλλάβω με το χέρι μου την οικουμένη σαν φωλιά, και θα τη μαζέψω σαν εγκαταλελειμμένα αυγά». Από αυτά λοιπόν τα λόγια τι θα μπορούσε να είναι πιο μωρό; Και κάθε μεγαλορρημοσύνη επισύρει αμέσως αυτό το όνειδος. Και αν παρουσιάσω τον κάθε λόγο των παραφρόνων, δεν θα μπορέσεις να διακρίνεις αν τα λόγια ανήκουν σε παράφρονα ή σε μωρό· τόσο ταυτίζεται τούτο το ελάττωμα. Διότι και κάποιος άλλος βάρβαρος πάλι λέει: «Εγώ είμαι θεός, και όχι άνθρωπος»· και άλλος πάλι: «Μήπως θα μπορέσει ο Θεός να σας σώσει, ή να σας ελευθερώσει από τα χέρια μου;»· και ο Αιγύπτιος επίσης: «Δεν γνωρίζω τον Κύριο, και δεν θα αφήσω τον Ισραήλ να φύγει»· και ο άφρων στο βιβλίο του προφήτη κάπως έτσι είναι, λέγοντας μέσα στην καρδιά του: «Δεν υπάρχει Θεός»· και ο Κάιν επίσης: «Μήπως είμαι εγώ φύλακας του αδελφού μου;». Άραγε μπορείς να διακρίνεις αν αυτά τα λόγια είναι παραφρόνων ή μωρών; Διότι η απόνοια, επειδή εκπίπτει από το ορθό μέτρο και απομακρύνεται από τον νου (γι' αυτό άλλωστε λέγεται και απόνοια), καθιστά τους ανθρώπους και μωρούς και αλαζόνες. Και αν αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου, επομένως αρχή της μωρίας είναι το να μη γνωρίζει κανείς τον Κύριο. Αν λοιπόν η γνώση είναι σοφία και η άγνοια μωρία, και η άγνοια προέρχεται από την υπερηφάνεια (διότι αρχή της υπερηφάνειας είναι το να μη γνωρίζει κανείς τον Κύριο), άρα η υπερηφάνεια είναι η έσχατη μωρία.

Ή ότι τα μεν άλλα είναι φανερά, ενώ η οικονομία του Θεού είναι άδηλη. Διότι το ασήμι και ο χαλκός έχουν τον τόπο τους, αλλά τον τόπο της σοφίας κανείς δεν τον γνώρισε, παρά μόνος Αυτός γνωρίζει τη σοφία. Στους ανθρώπους όμως είπε, ότι η θεοσέβεια είναι σοφία και το να πράττει κανείς τα καλά, επιστήμη. «Έθεσε τάξη στο σκοτάδι», λέει. Ορθώς είπε τάξη. Γνωρίζει να παραχωρεί τη θέση του και να υποχωρεί. Ποιος απομακρύνει τον ζόφο εκείνο; Από πού προκύπτει τέτοια ευταξία σε ένα τέτοιο πράγμα; Έπειτα διηγείται τη δύναμή Του, έπειτα τη σοφία Του, πείθοντας τον άνθρωπο να μην επιθυμεί να Του ζητά ευθύνες. «Το γιατί υπάρχει το σκοτάδι», λέει, «δεν το γνωρίζουμε. Τα πάντα τα δύναται, τα πάντα τα ποιεί με σοφία.» Έπειτα, αφού είπε πολλά ενδιάμεσα, λέει: 28,28α 〈ιδού, η θεοσέβεια είναι σοφία,〉 28β 〈και η αποχή από τα κακά είναι επιστήμη.〉 Τίποτα δεν είναι ίσο με αυτή την τέχνη, τίποτα δεν είναι ισχυρότερο από αυτή τη σοφία. Αρχή σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου, και αγαθή σύνεση υπάρχει σε όλους όσους την εφαρμόζουν. Αυτό είναι το μέγιστο αγαθό, αυτό είναι η μέγιστη σοφία: το να είναι κανείς θεοσεβής, και όχι το να περιεργάζεται και να κρίνει και να ζητά εξηγήσεις για όσα συμβαίνουν. Μη νομίζετε, λοιπόν, ότι θα βρείτε άλλη σοφία. 29,1 ΠΡΟΣΘΕΤΟΝΤΑΣ ΔΕ Ο ΙΩΒ ΛΕΓΕΙ ΣΤΟ ΠΡΟΟΙΜΙΟ: 29,2α 〈Ποιος θα μπορούσε να με επαναφέρει, μήνα με τον μήνα, στις ημέρες του παρελθόντος;〉 Τι σημαίνει «προσθέτοντας στο προοίμιο»; Δεν ολοκληρώνει τους λόγους του, αλλά τους επανέφερε πάλι στην αρχή, μη επιτρέποντας σε εκείνους να τον διακόψουν ούτε να περιπέσουν σε αντιλογία. Τι λέει λοιπόν; «

Αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου. Σύνεση δε αγαθή υπάρχει σε όλους όσοι την εφαρμόζουν. Τι σημαίνει «αρχή»; Πηγή, ρίζα, προϋπόθεση. Διότι, επειδή είπε τόσα και τόσο σπουδαία για τον Δεσπότη της οικουμένης και πλημμύρισε από τόσο μεγάλο δέος, προσθέτει αυτό στη συνέχεια, δείχνοντας πλέον ότι εκείνος που Τον φοβάται γεμίζει από κάθε είδους σοφία και γίνεται συνετός. Έπειτα, για να μη νομίσει κανείς ότι η σοφία περιορίζεται μόνο στη γνώση, πρόσθεσε: Σύνεση δε αγαθή υπάρχει σε όλους όσοι την εφαρμόζουν. Διότι δεν αρκεί η πίστη, εάν δεν προστίθεται και τρόπος ζωής που να συμφωνεί με την πίστη. Αλλά πώς ο φόβος του Κυρίου είναι αρχή της σοφίας; Επειδή απαλλάσσει από κάθε πονηρία και κατορθώνει κάθε αρετή. Και με τον όρο σοφία δεν εννοεί αυτήν που εξαντλείται στα λόγια, αλλά εκείνη που αποδεικνύεται στα έργα. Διότι και οι έξω έτσι όρισαν τη σοφία, ως επίγνωση δηλαδή των θείων και των ανθρώπινων πραγμάτων. Αυτήν λοιπόν την τέχνη διδάσκει ο φόβος του Θεού, εξαλείφοντας την πονηρία, φυτεύοντας την αρετή, προετοιμάζοντας τον άνθρωπο να περιφρονεί τα παρόντα και μεταθέτοντάς τον προς τον ουρανό. Και τι υπάρχει σοφότερο από μια τέτοια ψυχή;

Δεν αναζητεί, όμως, εδώ μόνο τον ακροατή, αλλά και τον πράττοντα. «Σύνεση αγαθή έχουν όλοι όσοι την πράττουν»· δηλαδή, σε αυτούς που εφαρμόζουν τη σοφία και την επιδεικνύουν διά των έργων τους, υπάρχει αγαθή σύνεση. Είπε «σύνεση αγαθή», διότι υπάρχει και σύνεση πονηρή, όπως όταν λέει: «Είναι σοφοί στο να πράττουν το κακό, το δε καλό δεν γνώρισαν να το πράξουν». Αλλά αυτός αναζητεί τη σύνεση που αφορά την αρετή.

Η αίνεσή του παραμένει εις τον αιώνα του αιώνος. Ποια αίνεση; πες μου. Η ευχαριστία, η δοξολογία, εκείνη που μέσω των έργων καθίσταται αθάνατη, και πριν από αυτά, αυτή που είναι σύμφυτη με την ίδια την ουσία του. Διότι ο Θεός είναι αθάνατος, και καθ' εαυτόν απολύτως άξιος αίνου· άξιος αίνου είναι και όταν αναλογιστείς τη μεγαλωσύνη του και όλα τα άλλα· άξιος αίνου είναι και μέσω των έργων, όταν διακρίνεις τη σοφία του μέσα από τα ορατά δημιουργήματα.

Εις τον ΡΙΑ΄ Ψαλμό. Μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο. α΄. Μου φαίνεται ότι το προοίμιο αυτό ακολουθεί πολύ στενά το τέλος του προηγούμενου ψαλμού, και ότι αποτελούν σαν ένα σώμα, συνεχές και ενωμένο. Διότι εκεί μεν λέει, «Αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου»· εδώ δε, «Μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο», διδάσκοντας τον φόβο του Θεού με διαφορετικά μεν λόγια, αλλά με τα ίδια νοήματα.

Διότι εκεί μεν είπε ότι αυτός είναι σοφός, εδώ όμως τον ονομάζει μακάριο. Και αυτό είναι το αληθινά μακάριο, καθώς όλα τα άλλα είναι ματαιότητα, σκιά και κενά πράγματα· είτε τον πλούτο αναφέρεις, είτε την εξουσία, είτε τη σωματική ομορφιά, είτε την αφθονία των χρημάτων. Διότι μοιάζουν με φύλλα που καταπίπτουν, με σκιές που προσπερνούν και με όνειρα που εξανεμίζονται. Το πραγματικά μακάριο είναι τούτο. Έπειτα, επειδή και οι δαίμονες Τον φοβούνται και φρίττουν, για να μη νομίσεις ότι αυτό και μόνο αρκεί για τη σωτηρία, ό,τι ακριβώς έπραξε προηγουμένως, το πράττει και εδώ. Διότι, όπως ακριβώς εκεί, αφού είπε «Αρχή σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου», συμπλήρωσε: «Αγαθή σύνεση χαρακτηρίζει όλους όσοι την εφαρμόζουν», συνδέοντας με τα δόγματα τον αντίστοιχο ορθό βίο· έτσι ακριβώς και εδώ, αφού έκανε λόγο για τον φόβο, δεν εννοεί μόνο εκείνον που προέρχεται από τη γνώση, τον οποίο κατέχουν και οι δαίμονες, αλλά προσθέτει και τούτο λέγοντας: «Τις εντολές Του θα επιθυμήσει σφόδρα».

Υπάρχει και κάτι άλλο· ας προχωρήσουμε λοιπόν στο κυριότερο από όλα, το οποίο συγκρατεί τα πάντα. Ποιο είναι άραγε αυτό; Εννοώ τη φρόνηση. Εδώ υπάρχει ανάγκη από πολύ κόπο, ώστε να τον κάνουμε συνετό και να αποδιώξουμε κάθε ανοησία. Αυτό μάλιστα το μέρος της φιλοσοφίας είναι μεγάλο και θαυμαστό, το να γνωρίζει δηλαδή τα περί του Θεού, τα περί όλων όσων βρίσκονται αποταμιευμένα εκεί, τα περί της γέεννας, τα περί της βασιλείας· «Αρχή σοφίας φόβος Κυρίου». Αυτήν λοιπόν τη φρόνηση ας του εμφυτεύσουμε και ας την καλλιεργήσουμε, ώστε να γνωρίζει τα ανθρώπινα πράγματα, τι είναι επιτέλους ο πλούτος, η δόξα, η εξουσία, και έτσι να τα περιφρονεί και να επιθυμεί τα μέγιστα. Και ας του υπενθυμίζουμε τα παραινετικά λόγια: «Τέκνο μου, τον Θεό να φοβάσαι μόνο και εκτός από αυτόν κανέναν άλλον να μη φοβάσαι». Από αυτά θα αναδειχθεί άνδρας συνετός και ευχάριστος· διότι τίποτε δεν κάνει τον άνθρωπο τόσο ανόητο όσο αυτά τα πάθη. Αρκεί για τη σοφία ο φόβος του Θεού και το να έχει κανείς ορθή κρίση για τα ανθρώπινα πράγματα, τέτοια που του αρμόζει να έχει. Διότι η κορυφή της σοφίας είναι αυτή: το να μην παρασύρεται κανείς από τα παιδαριώδη πράγματα.

Αν αναζητάς τον Θεό, ω διάνοια, βγες έξω από τον εαυτό σου και αναζήτησέ τον. Τίτλος Δ'. — Περί αγάπης και φόβου Θεού· και ότι υπερέχουν από κάθε αγαθό. «Κάλεσε άγγελος Κυρίου τον Αβραάμ από τον ουρανό, και του είπε: Αβραάμ. Και εκείνος είπε: Ιδού εγώ. Και του είπε: Μην απλώσεις το χέρι σου επάνω στο παιδί σου, και μην του κάνεις τίποτα. Διότι τώρα γνώρισα ότι εσύ φοβάσαι τον Θεό, και δεν λυπήθηκες τον αγαπημένο σου γιο για χάρη μου.» «Και τώρα, Ισραήλ, τι απαιτεί από εσένα Κύριος ο Θεός, παρά μόνο να τον φοβάσαι, και να πορεύεσαι σε όλες τις οδούς του;» «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη σου τη δύναμη.» «Στήριγμα είναι ο Κύριος για εκείνους που τον φοβούνται.» «Ας φοβηθεί τον Κύριο όλη η γη. Ιδού οι οφθαλμοί του Κυρίου είναι στραμμένοι προς εκείνους που τον φοβούνται.» «Θα στρατοπεδεύσει άγγελος Κυρίου γύρω από εκείνους που τον φοβούνται, και θα τους γλιτώσει. Φοβηθείτε τον Κύριο, όλοι οι άγιοί του.» «Αρχή σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου.» «Μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο.» «Καθήλωσε από τον φόβο σου τις σάρκες μου.» «Μακάριοι είναι όλοι όσοι φοβούνται τον Κύριο.» «Δεν βρίσκεις ευχαρίστηση στη δύναμη του αλόγου, ούτε ευαρεστείσαι στις κνήμες του ανδρός,» και τα λοιπά. «Ο Κύριος θα δώσει σοφία, και θα διαφυλάξει την οδό εκείνων που τον ευλαβούνται.» «Ο φόβος του Κυρίου είναι πηγή ζωής· και σε κάνει να ξεφεύγεις από την παγίδα του θανάτου.» «Ο φόβος του Κυρίου μισεί την κακία.» «Ο φόβος του Κυρίου προσθέτει ημέρες. Οχύρωμα των οσίων είναι ο φόβος του Κυρίου.» «

«Ελάτε, ας αγαλλιάσουμε στον Κύριο, ας αλαλάξουμε στον Θεό.» «Ψάλτε στον Κύριο άσμα καινούργιο. Ψάλτε στον Κύριο, όλη η γη. Αποδώστε στον Κύριο, οι πατριές των εθνών, αποδώστε στον Κύριο δόξα και τιμή.» «Υψώνετε τον Κύριο τον Θεό μας, και προσκυνείτε.» «Αλαλάξτε στον Θεό, όλη η γη· υπηρετήστε τον Κύριο με ευφροσύνη.» «Ευλόγει, η ψυχή μου, τον Κύριο, και όλα τα εσωτερικά μου. Ευλογείτε τον Κύριο, όλα τα έργα του, σε κάθε τόπο της κυριαρχίας του.» «Ας του είναι ευχάριστος ο στοχασμός μου.» «Δοξολογείτε τον Κύριο, και επικαλεστείτε το όνομά του.» «Ποιος θα εξιστορήσει τα μεγαλεία του Κυρίου; Ποιος θα τα κάνει ακουστά;» «Η αίνεσή του παραμένει στον αιώνα του αιώνα.» «Αινείτε, δούλοι, τον Κύριο, αινείτε το όνομα του Κυρίου.»

Για μένα δεν είναι σοφός αυτός που είναι σοφός στα λόγια, ούτε εκείνος που έχει εύστροφη γλώσσα αλλά απαίδευτη ψυχή. Όπως ακριβώς οι τάφοι, όσοι εξωτερικά είναι ευπρεπείς και ωραίοι, ενώ εσωτερικά σαπίζουν από τους νεκρούς και περικαλύπτουν πολλή δυσοσμία· αλλά σοφός είναι εκείνος που λίγα μεν λέει για την αρετή, πολλά δε αποδεικνύει με τις πράξεις του, και προσδίδει αξιοπιστία στον λόγο του μέσα από τον βίο του. Ανώτερη είναι για μένα η ομορφιά που βλέπει κανείς, παρά εκείνη που ζωγραφίζεται με τα λόγια· και ο πλούτος που κρατούν τα χέρια, παρά αυτός που πλάθουν τα όνειρα· και η σοφία, όχι εκείνη που λαμπρύνεται με τα λόγια, αλλά εκείνη που επιβεβαιώνεται μέσα από τα έργα· διότι «αγαθή σύνεση έχουν όλοι όσοι τα πράττουν», λέει, και όχι όσοι τα κηρύττουν.

Αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου· αγαθή δε σύνεση έχουν όλοι όσοι την εφαρμόζουν. Εάν λοιπόν ο φόβος καθίσταται αρχή της σοφίας, τότε προφανώς το τέλος της σοφίας είναι εκ φύσεως η αγαθή σύνεση, για όσους την εφαρμόζουν. Εάν λοιπόν αυτά έχουν με αυτόν τον τρόπο, ας αγωνιστούμε με όση δύναμη διαθέτουμε να αποκτήσουμε τον φόβο του Θεού, καθώς και την αγαθή σύνεση. Τον μεν φόβο, για να αποφύγουμε τους μολυσμούς της αμαρτίας, αποτινάσσοντάς τους από την ψυχή μας με την προσδοκία των αιώνιων κολάσεων· την δε σύνεση, για να αναδειχθούμε ενσυνείδητοι εκτελεστές όλων των θείων θελημάτων. Διότι εκείνος που φοβάται τις τιμωρίες που ακολουθούν τις παραβάσεις των θείων εντολών, δεν αιχμαλωτίζεται από τα πάθη που μολύνουν την ψυχή του· και εκείνος που έχει ριζωμένη μέσα του την αγαθή σύνεση, η οποία διακρίνει με τον ορθό λόγο τα πρόσκαιρα από τα αιώνια, καταστολίζεται με όλα τα θεία αγαθά, μη επιτρέποντας με κανέναν τρόπο να αποδειχθεί αδρανής η γνώση που υπάρχει μέσα του. Διότι, όπως ακριβώς ο φόβος, σε όσους πραγματικά φοβούνται τον Θεό, γίνεται εξολοθρευτής των ακάθαρτων παθών· έτσι και η σύνεση των πραγματικά συνετών γίνεται δημιουργός όλων των αρετών. Ας φοβηθούμε λοιπόν τον Θεό, και ας μην πράξουμε τίποτα από όσα δεν θέλει· και ας αγαπήσουμε τη δική Του σύνεση· και ας μην αμελήσουμε να πράξουμε τίποτα από όσα θέλει. Διότι εκείνος που φοβάται τον Θεό μισεί κάθε ανομία, και εκείνος που έχει εγκολπωθεί την αγαθή σύνεση, αγαπά κάθε δικαιοσύνη.

Ψαλμός 110. Αλληλούια. «Θα σε δοξάσω, Κύριε, με όλη μου την καρδιά». Διότι είναι καλό να απευθύνεται κανείς στον Θεό με όλη του την καρδιά. «Στη βουλή των ευθέων και στη συναγωγή μεγάλα είναι τα έργα του Κυρίου». Όχι όμως και στη συναγωγή των πονηρών και των αθέων, διότι σε αυτούς δεν υπάρχει σύνεση. «Μεγαλύνετε τα έργα του Κυρίου, ελεήμων και οικτίρμων είναι ο Κύριος· έδωσε τροφή σε εκείνους που τον φοβούνται», όχι μόνο τη φθαρτή και παροδική, διότι αυτήν την απολαμβάνουν μέσω των οικτιρμών του και εκείνοι που δεν τον φοβούνται, αλλά και την άφθαρτη και πνευματική τροφή, την οποία απολαμβάνουν μυστικώς εκείνοι που τον φοβούνται. «Αξιόπιστες είναι όλες οι εντολές του», πρόξενοι σωτηρίας για όσους τις τηρούν, «στηριγμένες στον αιώνα του αιώνος». Και δεν καταλύονται ούτε εξαφανίζονται απλώς, αλλά· «είναι φτιαγμένες με αλήθεια και ευθύτητα» μη έχοντας τίποτε περισσότερο ή λιγότερο από το πρέπον. «Λύτρωση απέστειλε στον λαό του», ο Πατέρας τον Υιό, «άγιο και φοβερό είναι το όνομά του. Αρχή σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου». Χωρίς όμως τον φόβο του Κυρίου, δεν πρόκειται να ωφελήσει τους σοφούς η σοφία του κόσμου. «Αγαθή σύνεση υπάρχει σε όλους όσοι πράττουν» έργα άξια συνέσεως. «Η αίνεσή του μένει στον αιώνα του αιώνος», μη έχοντας τέλος, όπως ακριβώς δεν έχει ούτε αρχή.

Αλλά αυτά αρκούν και για τον έπαινο του νέου, και για να παρακινήσουν εσάς σε πόθο και μίμησή του, ή μήπως θέλετε να πω κι άλλα μεγαλύτερα, τα οποία ίσως ούτε η ακοή σας δεν θα μπορέσει να δεχθεί; Όμως τι μεγαλύτερο θα βρεθεί από αυτό ή τι τελειότερο; Πάντως, δεν υπάρχει τίποτα άλλο μεγαλύτερο, όπως είπε ο Γρηγόριος ο Θεολόγος: «Αρχή σοφίας», λέει, «είναι ο φόβος του Κυρίου. Διότι όπου υπάρχει φόβος, εκεί υπάρχει τήρηση των εντολών. Και όπου υπάρχει τήρηση των εντολών, εκεί υπάρχει κάθαρση της σάρκας, δηλαδή του νέφους που καλύπτει την ψυχή και δεν την αφήνει να δει καθαρά τη θεία ακτίνα».

Γ'. Πώς νοείται το «αρχή σοφίας φόβος Κυρίου»· και ποια είναι τα σημεία και οι πράξεις των πιστών ανθρώπων και εκείνων που φοβούνται τον Θεό, και ποια των απίστων και όσων δεν τον φοβούνται. Πώς επίσης αυτός που δεν πολιτεύεται κατά Θεόν δεν συγκαταλέγεται στα όντα· και ότι, όπως ακριβώς έχουμε το είναι από τον Θεό σύμφωνα με τον λόγο της δημιουργίας, έτσι λαμβάνουμε από αυτόν και το ευ είναι.

Ας ζητήσουν λοιπόν να πιστέψουν στον Χριστό, ώστε, αφού πιστέψουν, να ζήσουν και να λάβουν φως, και να δουν τον Θεό και να τον φοβηθούν και να προσεγγίσουν τη σοφία, διότι αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου. Γι' αυτό, χωρίς τα έργα η πίστη είναι νεκρή, όπως το σώμα χωρίς την ψυχή, διότι δεν έχει μέσα της τον ζωοδότη Θεό, διότι δεν απέκτησε μέσα της εκείνον που είπε: «Όποιος με αγαπά, θα τηρήσει τις εντολές μου, και εγώ και ο πατέρας θα έρθουμε και θα κατοικήσουμε μαζί του», ώστε με την παρουσία του να αναστήσει αυτόν που την κατέχει από τους νεκρούς και να του δώσει ζωή. Για τον λόγο αυτόν τέτοια πίστη είναι νεκρή, μάλλον δε, νεκροί είναι αυτοί που την κατέχουν χωρίς τα έργα. Διότι αυτός που ζει εν Χριστώ έχει και τα φρονήματα του Χριστού· ενώ εκείνος που δεν έχει τα φρονήματα του Χριστού είναι νεκρός, ας μην απατάται· καθώς λέει ο ίδιος: «Γιατί με αποκαλείτε Κύριε, Κύριε, και δεν κάνετε αυτά που λέω;» Διότι σημάδι της νέκρωσης είναι η αδράνεια· κάθε νεκρός είναι ανενεργός. Διότι αυτό που υπάρχει, είναι· ενώ αυτό που δεν υπάρχει, δεν είναι· αυτό που έχει την ύπαρξη, έχει και τη ζωή· αυτό που έχει τη ζωή, έχει και το να πολιτεύεται κατά Θεόν· επομένως αυτό που υπάρχει, ζει και πολιτεύεται.