Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 110:2

Κατά τον ίδιο τρόπο πρέπει να νοηθεί και να κατανοηθεί και η ουσιώδης θέληση· διότι μία και μόνη είναι, σε κάθε λογική και νοερή φύση, η θελητική και επιθυμητική της έξη και δύναμη· έπειτα όμως και η περιεκτική θέληση διακρίνεται και προέρχεται, κατά τον τρόπο της περιεκτικής ενέργειας, και ονομάζεται πολλά και διαφορετικά θελήματα. Εννοώ το εξής: ως γενικώτατο, κυριώτατο και περιεκτικώτατο θέλημα της θείας φύσεως γνωρίζουμε το ότι θέλει να σωθούν όλοι οι άνθρωποι και να έλθουν σε επίγνωση της αληθείας· από αυτό λοιπόν το περιεκτικώτατο θέλημα γνωρίσαμε ότι προήλθαν διάφορα θελήματα του Θεού. Με ιδιαίτερο θέλημα για σωτηρία ο Θεός έδωσε νόμο στον Αδάμ· με θέλημα νομοθέτησε στον Νώε· με θέλημα έδωσε στον Αβραάμ την περιτομή ως σημείο θεοσέβειας· με θέλημα έγραψε στον Μωυσή νόμο προς ευσέβεια· με θέλημα ανέδειξε προφήτες προς σωτηρία· με θέλημα αγαθότητας, για να σώσει όλους τους ανθρώπους, ήλθε επάνω στη γη και, σαρκωθείς, ενανθρώπησε ο Δεσπότης των όλων, ο Θεός Λόγος. Και έτσι, με αυτόν τον τρόπο, θα κατανοήσεις, συνετέ, τα πολλά και διαφορετικά θελήματα του Θεού που αναφέρονται στη θεία Γραφή, όπως όταν λέγει ο Θεός: «Βρήκα τον Δαβίδ, τον του Ιεσσαί, άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου, ο οποίος θα κάνει όλα τα θελήματά μου», και το «Γνώρισε τις οδούς του στον Μωυσή, στους υιούς Ισραήλ τα θελήματά του», και το «Στη σύναξη των ευθέων και στην κοινότητά τους μεγάλα είναι τα έργα του Κυρίου, εξερευνημένα ως προς όλα τα θελήματά του». Και, αν πρέπει, ακολουθώντας τον κανόνα των ενεργειών που διατύπωσε για τον Θεό ο μακάριος Διονύσιος, να μιλήσουμε έτσι, βλέπονται στον Θεό θεία θελήματα, όπως και θείες ενέργειες· προνοητικά θελήματα, όπως και προνοητικές ενέργειες· νοερά θελήματα, όπως και νοερές ενέργειες· παιδευτικά θελήματα, προστακτικά θελήματα, παραινετικά θελήματα, παρακλητικά θελήματα· και όλα αυτά γίνονται και νοούνται από τον Θεό για σωτηρία και επιστροφή των ανθρώπων, από Αυτόν που θέλει να σωθούν όλοι οι άνθρωποι και να έλθουν σε επίγνωση της αληθείας.

Διότι εκείνη δεν ήταν ευθεία, καθώς πάντοτε πλανάτο στην καρδιά της. Μεγάλα είναι τα έργα του Κυρίου, εκζητημένα σύμφωνα με όλα τα θελήματά Του. Μέσα στη σύναξη των ευθέων, όλα τα θελήματα του Θεού είναι επιμελώς ερευνημένα. Διότι δεν υπάρχει καμία από τις εντολές που έχουν δοθεί από Αυτόν την οποία να μην εκζητεί και να μην κατορθώνει η σύναξη των ευθέων, καταβάλλοντας πάντοτε κάθε σπουδή για να επιτελεί το θέλημά Του.

Παντού όλοι αναφέρονται στην ύπαρξη του Λόγου και πουθενά δεν λένε ότι αυτός δημιουργήθηκε από βούληση ή ότι έχει διόλου πλαστεί. Αυτοί, λοιπόν, πού άραγε βρήκαν βούληση ή θέληση που να προηγείται του Λόγου του Θεού, εκτός εάν, έχοντας εγκαταλείψει τις Γραφές, υποκρίνονται και ενστερνίζονται την κακοδοξία του Ουαλεντίνου; Διότι ο Πτολεμαίος, ο οπαδός του Ουαλεντίνου, έλεγε ότι ο αγένητος έχει δύο συζυγίες, τη σκέψη και τη θέληση. Και πρώτα σκέφθηκε, έπειτα θέλησε. Και αυτά που σκεπτόταν δεν μπορούσε να τα προβάλει, παρά μόνο όταν προστέθηκε και η δύναμη της θελήσεως. Από εκεί μαθαίνοντας οι Αρειανοί, ισχυρίζονται ότι το θέλημα και η βούληση προηγούνται του Λόγου. Εκείνοι λοιπόν ας μιμούνται τις διδασκαλίες του Ουαλεντίνου. Εμείς, αντίθετα, προσεγγίζοντας τους θείους λόγους, βρήκαμε για μεν τον Υιό το ρήμα «ήταν», και ακούσαμε ότι μόνο αυτός υπάρχει μέσα στον Πατέρα και είναι εικόνα του Πατέρα. Μόνο όμως για τα γενητά δημιουργήματα, επειδή εκ φύσεως αυτά κάποτε δεν υπήρχαν, αλλά δημιουργήθηκαν μεταγενέστερα, διαβάσαμε ότι προηγείται η βούληση και η θέληση, καθώς ο Δαβίδ ψάλλει στον εκατοστό δέκατο τρίτο ψαλμό ως εξής: «Ο Θεός μας στον ουρανό και στη γη έκανε όλα όσα θέλησε». Και στον εκατοστό δέκατο: «Μεγάλα είναι τα έργα του Κυρίου, εξερευνημένα ως προς όλα τα θελήματά του». Και πάλι στον εκατοστό τριακοστό τέταρτο: «Όλα όσα θέλησε ο Κύριος τα έκανε στον ουρανό και στη γη, στις θάλασσες και σε όλες τις αβύσσους».

Από εκεί οι Αρειανοί, έχοντας διδαχθεί αυτά, θέλουν να προηγείται του Λόγου το «θέλημα και η βούληση». Εκείνοι μεν, λοιπόν, ας μιμούνται τις διδασκαλίες του Ουαλεντίνου· εμείς όμως, μελετώντας τα θεία λόγια, για μεν τον Υιό βρήκαμε το «ήταν» και ακούσαμε ότι μόνο Αυτός υπάρχει μέσα στον Πατέρα και είναι εικόνα του Πατέρα. Μόνο δε για τα γενητά, επειδή αυτά από τη φύση τους κάποτε δεν υπήρχαν αλλά δημιουργήθηκαν εκ των υστέρων, διαβάσαμε ότι προηγείται η βούληση και το θέλημα, καθώς ψάλλει ο Δαβίδ στον εκατοστό δέκατο τρίτο ψαλμό ως εξής: «ο Θεός μας στον ουρανό και στη γη έκανε τα πάντα, όσα θέλησε», και στον εκατοστό δέκατο: «μεγάλα είναι τα έργα του Κυρίου, εξερευνημένα ως προς όλα τα θελήματά του», και πάλι στον εκατοστό τριακοστό τέταρτο: «όλα όσα θέλησε ο Κύριος τα έκανε στον ουρανό και στη γη, στις θάλασσες και στις αβύσσους». Εάν, λοιπόν, είναι έργο και ποίημα και ένα από όλα τα δημιουργήματα, ας λέγεται και για αυτόν ότι έγινε «με βούληση»· διότι έτσι υπέδειξε η Γραφή ότι γίνονται τα ποιήματα. Και ο Αστέριος μάλιστα, ο υπερασπιστής της αιρέσεως, συμφωνώντας με αυτό, γράφει τα εξής: «Διότι, είτε είναι ανάξιο για τον δημιουργό το να δημιουργεί με τη θέλησή του, οπότε ας αναιρεθεί το θέλειν εξίσου για όλα, προκειμένου να διατηρηθεί σε αυτόν ακέραιο το αξίωμά του, είτε αρμόζει στον Θεό το να βούλεται, οπότε ας ισχύει το ανώτερο αυτό στοιχείο και για το πρώτο γέννημα».

ΑΛΛΗΛΟΥΙΑ. ΡΙʹ. Θα σε δοξολογήσω, Κύριε, με όλη μου την καρδιά, στο συμβούλιο των ευθέων και στη σύναξη. Το περιεχόμενο της επιγραφής του προκείμενου [Ψαλμού] και των επόμενών του φανερώνει ότι αυτά δεν έχουν ειπωθεί με τη συνοδεία ψαλτηρίου, ούτε ότι επέχουν θέση ωδής, ούτε καν προσευχής, ούτε κάποιας άλλης από τις γνωστές επιγραφές, αλλά ότι αποτελούν ευχαριστήριους ύμνους· γι' αυτόν τον λόγο και φέρουν την επιγραφή «Αλληλούια», το οποίο μεταφραζόμενο στην ελληνική γλώσσα σημαίνει αίνος προς τον Θεό. Θα σε δοξολογήσω, Κύριε, με όλη μου την καρδιά, στο συμβούλιο των ευθέων και στη σύναξη. Μεγάλα είναι τα έργα του Κυρίου, τέλεια προσαρμοσμένα σε όλα τα θελήματά του. Δοξολογία και μεγαλοπρέπεια είναι το έργο του, και η δικαιοσύνη του μένει στον αιώνα του αιώνος. Και με πολλή συνέπεια, μετά την προφητεία που παρατέθηκε για τον Σωτήρα μας, συνάπτεται ένας ευχαριστήριος ύμνος μέσω των προκειμένων, ο οποίος λέγεται από το πρόσωπο του ίδιου του Σωτήρος, ο οποίος ευχαριστεί τον δικό Του Πατέρα για τη σωτηρία όλων των ανθρώπων.

Στη βουλή των αγίων και στη συναγωγή. Μεγάλα είναι τα έργα του Κυρίου, εξερευνημένα σύμφωνα με όλα τα θελήματά του. Τον ευχαριστήριο ύμνο θα τον προσφέρω σε εσένα, τον δικό μου Πατέρα, όχι πλέον εκ μέρους σκολιών ούτε διεστραμμένων ανδρών, αλλά εκ μέρους αγαθών και ευθειών ψυχών. Με αυτά υποδηλώνει την Εκκλησία, η οποία ιδρύθηκε σε ολόκληρη την οικουμένη διά της δικής του χάριτος. «Βουλή ευθέων» ονόμασε τα τάγματα των αγίων μέσα στην Εκκλησία του· και «συναγωγή» υποδηλώνει το δεύτερο τάγμα μετά τη βουλή των ευθέων, δηλαδή τη δεύτερη συνάθροιση του πλήθους μέσα στην Εκκλησία του.

Αλληλούια. Η προφητεία προτρέπει τον άνθρωπο ότι πρέπει ακατάπαυστα να υμνεί τον Θεό. Διότι το αλληλούια ερμηνεύεται ως ύμνος (το «αλληλού» ερμηνεύεται ως αίνος και το «ια» ως Θεός). «Εξομολογήσομαι». Αυτή είναι η φωνή των πιστών, οι οποίοι πάντοτε δοξάζουν τον Κύριο. «Εν βουλή». Διότι όπου υπάρχει σύνοδος και σύναξη αγίων, εκεί δοξάζεται ο Κύριος και τα έργα Του. «Εξεζητημένα». Επειδή οι άγιοι, εκζητώντας το θέλημα του Θεού, εκπληρώνουν τον νόμο του Θεού. «Εξομολογήσεις». Διότι το έργο του Θεού είναι μεγαλοπρέπεια και δόξα, το οποίο επιτέλεσε για τον άνθρωπο, αποδεχόμενος την εξομολόγησή του και σώζοντάς τον. «Και δικαιοσύνη». Το έργο του μυστηρίου, το οποίο επιτέλεσε ο Θεός για τον άνθρωπο, παραμένει με δικαιοσύνη και αλήθεια ανεξάλειπτο εις τον αιώνα. «Μνείαν». Των όσων εξ αρχής έπραξε από γενεά σε γενεά ενθυμούμενος τον άνθρωπο (ενθυμούμενος έπραξε για τον άνθρωπο). «Τροφήν». Διότι ως ελεήμων και έχοντας πλήθος οικτιρμών, έδωσε ως τροφή στους πιστούς το ίδιο Του το σώμα και το τίμιο αίμα Του. «Μνησθήσεται». Ό,τι αποφάσισε να πράξει για τον άνθρωπο, αυτό το εκπλήρωσε αιωνίως. «Ισχύν». Στον λαό που προέρχεται από τα έθνη εγνώρισε τα μυστήρια της βασιλείας των ουρανών. «Του δούναι». Υπεράνω όλων των εθνών της γης, ο λαός από τα έθνη που πίστεψε, έγιναν συγκληρονόμοι του Χριστού. «Έργα χειρών». Διότι έργο Θεού κατά την αλήθεια, αληθινή κρίση και αψευδής αλήθεια είναι το να σώσει τον άνθρωπο που χάνεται.

Επειδή, πράγματι, πολλοί άνθρωποι, όταν μεν βρίσκονται σε ευθυμία ευχαριστούν, όταν δε υφίστανται τα αντίθετα δυσφορούν· υπάρχουν μάλιστα και κάποιοι οι οποίοι κατακρίνουν τα όσα συμβαίνουν. Αποδεικνύοντας ότι αυτό δεν συμβαίνει εξαιτίας της φύσεως των γεγονότων, αλλά εξαιτίας της διεστραμμένης γνώμης, πρόσθεσε τα εξής: «Σε βουλή ευθέων και σε συναγωγή μεγάλα είναι τα έργα του Κυρίου». Αυτό το είπε για να καταδείξει ότι υπάρχει ανάγκη από αδέκαστο κριτή και αδιάφθορο σύλλογο, και τότε θα γίνουν φανερά τα έργα του Θεού, ότι δηλαδή είναι μεγάλα, ότι είναι γεμάτα από μεγάλο θαύμα. Διότι βεβαίως και από μόνα τους είναι μεγάλα, δεν αναδεικνύονται όμως μεγάλα, εάν δεν υπάρχει ορθός κριτής. Επειδή και ο ήλιος από μόνος του είναι λαμπρός και διαυγής, και καταυγάζει ολόκληρη την οικουμένη· αλλά για όσους πάσχουν στην όραση δεν φαίνεται τέτοιος.

Τι έκανε δε ο Παύλος; Δεν έστησε αμέτρητα τρόπαια, λέγοντας: «Καθημερινά πεθαίνω, μα την καύχησή μου για εσάς»; Διότι ο θάνατος δεν είναι κακός, αλλά ο πονηρός θάνατος είναι κακός. Γι' αυτό λέγει: «Τίμιος είναι ενώπιον του Κυρίου ο θάνατος των οσίων του». Σε άλλο σημείο δε λέγει: «Ο θάνατος των αμαρτωλών είναι πονηρός»· ονομάζοντας πονηρό το να απέρχεται κανείς από τη ζωή με πονηρή συνείδηση, βεβαρημένος και καταπιεσμένος από τις πολλές μέριμνες των αμαρτημάτων. Ενώ εκείνος που έχει καθαρή συνείδηση, τρέχει προς τα βραβεία, αναχωρεί για να λάβει το στεφάνι. Και για να μάθεις ότι δεν είναι η φύση των πραγμάτων, αλλά η προαίρεση των ανθρώπων αυτή που προκαλεί την ταραχή, άκουσε πώς ο Παύλος το επιζητεί αυτό, άλλοτε μεν λέγοντας: «Διότι και εμείς που βρισκόμαστε σε αυτό το σκήνωμα στενάζουμε, περιμένοντας με λαχτάρα την υιοθεσία, την απολύτρωση του σώματός μας»· άλλοτε δε δηλώνοντας το ίδιο σε άλλο σημείο: «Αλλά, ακόμη και αν προσφέρομαι ως σπονδή στη θυσία και τη λειτουργία της πίστης σας, χαίρω και συγχαίρω με όλους σας. Το ίδιο δε και εσείς, να χαίρεστε και να συγχαίρετε μαζί μου». Εάν λοιπόν ο θάνατος δεν είναι κάτι το επαχθές, αλλά είναι ποθεινός για όσους ζουν ορθά, πολύ περισσότερο ισχύει αυτό για την πενία και για όλα τα υπόλοιπα. «Έχουν δε εξερευνηθεί σύμφωνα με όλα τα θελήματά του». Άλλος δε μεταφραστής λέει: «Έχουν εξακριβωθεί».

Εδώ μου φαίνεται ότι ομιλεί περί των κτισμάτων, διακηρύσσοντας τη σοφία του Θεού· πιο πάνω όμως ονόμαζε «έργα» (αν και εμείς, εξαιτίας των μικρόψυχων, προσεγγίσαμε σε αυτά και άλλες έννοιες) τα θαυμαστά γεγονότα, τα θαύματα, τα οποία πολλές φορές επιτέλεσε οικονοώντας το ανθρώπινο γένος. Τι σημαίνει όμως η φράση «εξεζητημένα ως προς όλα τα θελήματά του»; Σημαίνει δουλεμένα με ακρίβεια, λέγει, όπως ακριβώς ανέφερε και ένας άλλος ερμηνευτής, προετοιμασμένα, άρτια, δημιουργημένα, πλήρη, επαρκή για να εκτελέσουν τα θελήματά του, ικανά να μαρτυρήσουν τη δύναμή του, χωρίς να χωλαίνουν, ούτε να παρουσιάζουν καμία έλλειψη στην εκπλήρωση των προσταγμάτων του, όπως ακριβώς αναφέρει και αλλού: «Πυρ, χάλαζα, χιόνι, κρύσταλλος, πνεύματα καταιγίδας, τα οποία εκτελούν τον λόγο του», δηλαδή τα προστάγματά του.

«Εξεζητημένα εις πάντα τα θελήματα αυτού» (Είναι απολύτως τέλεια και εναρμονισμένα με όλα τα θελήματά Του). Αναφέρεται, λέγει, στα προστάγματά Του, στις επιταγές Του· και όχι μόνο στις επιταγές Του, αλλά και στο να γίνει Εκείνος γνωστός στους ανθρώπους, πράγμα που αποτελεί άλλωστε και το πρωταρχικό Του θέλημα, και γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο προπάντων τα δημιούργησε. Αυτό, λοιπόν, που λέγει ο Προφήτης είναι το εξής: ότι τα έργα Του είναι τόσο τέλεια ολοκληρωμένα, ώστε σε όσους προσέχουν και διαθέτουν ορθή σκέψη, να ενσταλάζουν στη διάνοια των ανθρώπων την πλέον ακριβή, σαφή και καθαρή γνώση γι' Αυτόν. Διότι εξ αρχής τα κατασκεύασε αποβλέποντας κυρίως σε αυτό ακριβώς το θέλημά Του, ώστε με το μέγεθος, το κάλλος, τη θέση, τη λειτουργία, τη διακονία και με όλα τα υπόλοιπα χαρακτηριστικά τους, να ανακινεί την ψυχή του θεατή και να διεγείρει τη διάνοιά του, ώστε να αναζητήσει τον Δημιουργό και Αριστοτέχνη Θεό και να προσκυνήσει Εκείνον που τα εποίησε, και με τον τρόπο αυτόν ολόκληρο το σώμα της κτίσεως να χρησιμεύσει αντί για βιβλία και γράμματα.

Ψαλμός 110. Αλληλούια. «Θα σε δοξάσω, Κύριε, με όλη μου την καρδιά». Διότι είναι καλό να απευθύνεται κανείς στον Θεό με όλη του την καρδιά. «Στη βουλή των ευθέων και στη συναγωγή μεγάλα είναι τα έργα του Κυρίου». Όχι όμως και στη συναγωγή των πονηρών και των αθέων, διότι σε αυτούς δεν υπάρχει σύνεση. «Μεγαλύνετε τα έργα του Κυρίου, ελεήμων και οικτίρμων είναι ο Κύριος· έδωσε τροφή σε εκείνους που τον φοβούνται», όχι μόνο τη φθαρτή και παροδική, διότι αυτήν την απολαμβάνουν μέσω των οικτιρμών του και εκείνοι που δεν τον φοβούνται, αλλά και την άφθαρτη και πνευματική τροφή, την οποία απολαμβάνουν μυστικώς εκείνοι που τον φοβούνται. «Αξιόπιστες είναι όλες οι εντολές του», πρόξενοι σωτηρίας για όσους τις τηρούν, «στηριγμένες στον αιώνα του αιώνος». Και δεν καταλύονται ούτε εξαφανίζονται απλώς, αλλά· «είναι φτιαγμένες με αλήθεια και ευθύτητα» μη έχοντας τίποτε περισσότερο ή λιγότερο από το πρέπον. «Λύτρωση απέστειλε στον λαό του», ο Πατέρας τον Υιό, «άγιο και φοβερό είναι το όνομά του. Αρχή σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου». Χωρίς όμως τον φόβο του Κυρίου, δεν πρόκειται να ωφελήσει τους σοφούς η σοφία του κόσμου. «Αγαθή σύνεση υπάρχει σε όλους όσοι πράττουν» έργα άξια συνέσεως. «Η αίνεσή του μένει στον αιώνα του αιώνος», μη έχοντας τέλος, όπως ακριβώς δεν έχει ούτε αρχή.