Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 110:3

Εξομολόγηση και μεγαλοπρέπεια είναι το έργο του. Ως έργα, λέγει, εννοεί εκείνα τα οποία εξετέλεσε κατά τη θεία οικονομία. Ας υμνείται, καθότι είναι μεγαλοπρεπή. Και η δικαιοσύνη του μένει στον αιώνα. Ως δικαιοσύνη αναφέρει τον ευαγγελικό λόγο· διότι, πράγματι, προσέφερε εξίσου σε όλους τους ανθρώπους τη σωτηρία.

Η δικαιοσύνη του μένει στον αιώνα, και τα εξής. Εκείνου δηλαδή που διένειμε τον ευαγγελικό λόγο. Ο αμαρτωλός θα δει και θα οργιστεί. Αμαρτωλό αποκαλεί τον διάβολο, ο οποίος θα αγανακτήσει καθώς θα σώζονται τα έθνη, έχοντας διψάσει για την απώλεια των πάντων.

Διότι το ότι ο Θεός είναι Πατέρας και γέννησε αληθινά τον Υιό από τη δική Του ουσία, μας το παρέδωσε η πίστη, το επισφράγισε δε και το ανέδειξε ως αληθινό η θεόπνευστη Γραφή, η οποία παντού αναφέρει τον Πατέρα και τη γέννηση. Νομίζω δε ότι δεν πρέπει πλέον αυτό που έγινε αποδεκτό μέσω της πίστης να το υποβάλλουμε στη βάσανο θρασύτερων ερευνών. Διότι η πίστη δεν αποτελεί πλέον αντικείμενο έρευνας. Διότι, όπως ακριβώς «ελπίδα που βλέπεται δεν είναι ελπίδα· διότι αυτό που βλέπει κάποιος, γιατί και να το ελπίζει;» σύμφωνα με τη φωνή του σοφότατου Παύλου, έτσι και η πίστη που ερευνάται και δεν περιέχει το ανεξερεύνητο δεν θα ήταν πίστη, κατά την ίδια λογική με την ελπίδα. Διότι αυτό που έχει τιμηθεί με την πίστη είναι εντελώς ελεύθερο από εξετάσεις. Εγώ λοιπόν υποστηρίζω ότι πρέπει, όπως ακριβώς εκείνος που πλησιάζει τον Θεό οφείλει να πιστεύει ότι υπάρχει και να μην το ερευνά περαιτέρω· έτσι να διακείμεθα και να φρονούμε, ότι ο Θεός είναι Πατέρας και γέννησε, το να ερευνούμε όμως το πώς, να το αφήσουμε ως ανέφικτο. Διότι νομίζω ότι κανένας από όσους έχουν σκεφτεί συνετά ότι πρέπει να παραχωρούμε την υπεροχή σε όσα είναι εντελώς υπερβατικά, δεν θα το περιγελάσει καθόλου. Και ο τρόπος της θείας γέννησης θα πρέπει να νοείται ως ανώτερος από κάθε νου. Μπορεί κανείς, άλλωστε, να πληροφορηθεί σαφώς από τον Θεό και Πατέρα, ο οποίος αναφωνεί προς τον Λόγο που φανερώθηκε από Αυτόν κατά φύσιν: «Εκ γαστρός προ εωσφόρου σε γέννησα».

ΑΛΛΗΛΟΥΙΑ. ΡΙʹ. Θα σε δοξολογήσω, Κύριε, με όλη μου την καρδιά, στο συμβούλιο των ευθέων και στη σύναξη. Το περιεχόμενο της επιγραφής του προκείμενου [Ψαλμού] και των επόμενών του φανερώνει ότι αυτά δεν έχουν ειπωθεί με τη συνοδεία ψαλτηρίου, ούτε ότι επέχουν θέση ωδής, ούτε καν προσευχής, ούτε κάποιας άλλης από τις γνωστές επιγραφές, αλλά ότι αποτελούν ευχαριστήριους ύμνους· γι' αυτόν τον λόγο και φέρουν την επιγραφή «Αλληλούια», το οποίο μεταφραζόμενο στην ελληνική γλώσσα σημαίνει αίνος προς τον Θεό. Θα σε δοξολογήσω, Κύριε, με όλη μου την καρδιά, στο συμβούλιο των ευθέων και στη σύναξη. Μεγάλα είναι τα έργα του Κυρίου, τέλεια προσαρμοσμένα σε όλα τα θελήματά του. Δοξολογία και μεγαλοπρέπεια είναι το έργο του, και η δικαιοσύνη του μένει στον αιώνα του αιώνος. Και με πολλή συνέπεια, μετά την προφητεία που παρατέθηκε για τον Σωτήρα μας, συνάπτεται ένας ευχαριστήριος ύμνος μέσω των προκειμένων, ο οποίος λέγεται από το πρόσωπο του ίδιου του Σωτήρος, ο οποίος ευχαριστεί τον δικό Του Πατέρα για τη σωτηρία όλων των ανθρώπων.

Δοξολογία και μεγαλοπρέπεια είναι το έργο του, και η δικαιοσύνη του παραμένει στους αιώνες των αιώνων. Κατέστησε αλησμόνητα τα θαυμάσιά του· ελεήμων και οικτίρμων είναι ο Κύριος, έδωσε τροφή σε όσους τον φοβούνται. Θα ενθυμείται αιώνια τη διαθήκη του· φανέρωσε στον λαό του τη δύναμη των έργων του, για να τους δώσει την κληρονομιά των εθνών· τα έργα των χεριών του είναι αλήθεια και δικαιοσύνη. Αξιόπιστες είναι όλες οι εντολές του, εδραιωμένες στους αιώνες των αιώνων, καμωμένες με αλήθεια και ευθύτητα. Απέστειλε λύτρωση στον λαό του, ενετείλατο αιώνια τη διαθήκη του. Άγιο και φοβερό είναι το όνομά του· αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου. Μήπως άραγε, επειδή αυτός που φοβάται δεν έχει ακόμη τελειωθεί, η μεν εισαγωγή επιτυγχάνεται μέσω του φόβου, ενώ το τέλος κατορθώνεται μέσω της αγάπης; Διότι η τέλεια αγάπη διώχνει έξω τον φόβο. Τέτοιος θα ήταν εκείνος που αγαπά τον Κύριο τον Θεό με όλη του την καρδιά και την ψυχή και τη δύναμη. Και καλή σύνεση διαθέτουν όλοι όσοι την εφαρμόζουν.

Και ο Δαβίδ, «Θα αναγγείλουν τη δικαιοσύνη του σε λαό που πρόκειται να γεννηθεί, τον οποίο δημιούργησε ο Κύριος». Και το γεγονός ότι ο Δαβίδ λέει, «Ο Θεός εγκαθιστά τους μονοτρόπους σε οίκο», σημαίνει το ασύμμικτο όσων βρίσκονται υπό τον νόμο σε σχέση με τα Έθνη. Ο Ησαΐας, «Θα γεμίσει όλη η γη από τη γνώση του Κυρίου, όπως το πολύ νερό κατακαλύπτει τη θάλασσα». Ο Δαβίδ, «Θα θυμηθούν και θα επιστρέψουν προς τον Κύριο όλα τα πέρατα της γης, και θα προσκυνήσουν ενώπιόν του όλες οι πατριές των εθνών, διότι του Κυρίου είναι η βασιλεία, και αυτός δεσπόζει επί των εθνών». Είναι δε καλό και το να ρωτήσουμε τους Ιουδαίους, ποιος επικρατεί άραγε τώρα, μήπως ο Μωσαϊκός νόμος, του οποίου τώρα γίνεται παράβαση, και όχι τήρηση, επειδή δεν υπάρχει ούτε ο ναός, ούτε ο τόπος, ούτε προφήτης που να προαναγγέλλει κάτι από τα μελλοντικά, ούτε η κιβωτός, στην οποία βρίσκονταν οι πλάκες και ο Δεκάλογος, εκεί όπου έπρεπε να εκπληρώνονται οι τρεις εορτές, και πουθενά αλλού. Και, «Ότι θα αφαιρεθεί από τους Ιουδαίους η βασιλεία του Θεού, και θα δοθεί σε έθνος που θα παράγει τους καρπούς της». Αυτό θα ήταν το έθνος των Χριστιανών, το οποίο επιδεικνύει τους προσήκοντες καρπούς της κατά Θεόν πολιτείας. Ο Δαβίδ, «Εξομολόγηση και μεγαλοπρέπεια είναι το έργο του, και η δικαιοσύνη του μένει στον αιώνα του αιώνος».

Αλληλούια. Η προφητεία προτρέπει τον άνθρωπο ότι πρέπει ακατάπαυστα να υμνεί τον Θεό. Διότι το αλληλούια ερμηνεύεται ως ύμνος (το «αλληλού» ερμηνεύεται ως αίνος και το «ια» ως Θεός). «Εξομολογήσομαι». Αυτή είναι η φωνή των πιστών, οι οποίοι πάντοτε δοξάζουν τον Κύριο. «Εν βουλή». Διότι όπου υπάρχει σύνοδος και σύναξη αγίων, εκεί δοξάζεται ο Κύριος και τα έργα Του. «Εξεζητημένα». Επειδή οι άγιοι, εκζητώντας το θέλημα του Θεού, εκπληρώνουν τον νόμο του Θεού. «Εξομολογήσεις». Διότι το έργο του Θεού είναι μεγαλοπρέπεια και δόξα, το οποίο επιτέλεσε για τον άνθρωπο, αποδεχόμενος την εξομολόγησή του και σώζοντάς τον. «Και δικαιοσύνη». Το έργο του μυστηρίου, το οποίο επιτέλεσε ο Θεός για τον άνθρωπο, παραμένει με δικαιοσύνη και αλήθεια ανεξάλειπτο εις τον αιώνα. «Μνείαν». Των όσων εξ αρχής έπραξε από γενεά σε γενεά ενθυμούμενος τον άνθρωπο (ενθυμούμενος έπραξε για τον άνθρωπο). «Τροφήν». Διότι ως ελεήμων και έχοντας πλήθος οικτιρμών, έδωσε ως τροφή στους πιστούς το ίδιο Του το σώμα και το τίμιο αίμα Του. «Μνησθήσεται». Ό,τι αποφάσισε να πράξει για τον άνθρωπο, αυτό το εκπλήρωσε αιωνίως. «Ισχύν». Στον λαό που προέρχεται από τα έθνη εγνώρισε τα μυστήρια της βασιλείας των ουρανών. «Του δούναι». Υπεράνω όλων των εθνών της γης, ο λαός από τα έθνη που πίστεψε, έγιναν συγκληρονόμοι του Χριστού. «Έργα χειρών». Διότι έργο Θεού κατά την αλήθεια, αληθινή κρίση και αψευδής αλήθεια είναι το να σώσει τον άνθρωπο που χάνεται.

ΨΑΛΜΟΣ ΡΙʹ. «Αλληλούια.» Λαμπρή βέβαια είναι και η επιγραφή του ψαλμού. Διότι το Αλληλούια ερμηνεύεται «αίνος προς τον Θεό». Έχει όμως και κάτι άλλο λαμπρότερο, το ότι έχει συνταχθεί σύμφωνα με τα γράμματα του αλφαβήτου των Εβραίων· γι' αυτό ακριβώς υπάρχουν είκοσι δύο στίχοι στον ψαλμό, όσα είναι και τα γράμματα που έχουν παραδώσει οι Εβραίοι. «Θα σου εξομολογηθώ, Κύριε.» Για να μην εξομολογείται ένα μέρος του εαυτού μας, ενώ το άλλο να ρέπει προς την αμαρτία, από την οποία εξομολογούμαστε, ούτε, αφού κινήσουμε το ένα πόδι της ψυχής προς τη δικαιοσύνη, να αφήσουμε το άλλο στον βούρκο της αμαρτίας· αλλά να αφιερώσουμε σε Αυτόν όλη την καρδιά, καθώς τυγχάνει Δημιουργός και Ποιητής ολόκληρης, και δεν καταδέχεται να δεχθεί ένα ημιτελές δώρο. «Εξομολόγηση και μεγαλοπρέπεια.» Έργο του Θεού έχει καταστεί η σωτηρία μας.

Εξομολόγηση και μεγαλοπρέπεια είναι το έργο του. Δηλαδή, το καθένα από τα έργα του· διότι βεβαίως δεν αναφέρει αυτά τα λόγια μόνο για ένα έργο. Ένας άλλος ερμηνευτής είπε: «Έπαινος και αξίωμα είναι η εργασία του»· αυτός όμως λέει «Εξομολόγηση», δηλαδή ευχαριστία και δόξα. Διότι το καθένα από τα ορώμενα είναι ικανό να οδηγήσει τον θεατή σε ευχαριστία, σε ύμνο, σε εγκώμιο και σε δοξολογία. Δεν είναι δυνατόν να πει κανείς: «Γιατί υπάρχει αυτό; Σε τι χρησιμεύει αυτό;» Αντιθέτως, και το σκοτάδι και η ημέρα, και η πείνα και η αφθονία, και η έρημη και η ακατοίκητη γη, και η εύφορη και η βαθύγεια γη, και η ζωή και ο θάνατος, και όλα τα ορώμενα είναι ικανά και δυνατά να παρακινήσουν σε ευχαριστία εκείνους που τα μελετούν και τα κατανοούν με ακρίβεια. Αυτό ακριβώς φανερώνοντας ο Θεός, έλεγε μέσω κάποιου προφήτη, τοποθετώντας τις τιμωρίες στη θέση των ευεργεσιών: «Τους κατέστρεψα, όπως κατέστρεψε ο Θεός τα Σόδομα και τα Γόμορρα· τους πάταξα με καύσωνα και με ίκτερο». Και πάλι μέσω άλλου προφήτη: «Τους έβγαλα από τη γη της Αιγύπτου, και τους λύτρωσα από τον οίκο της δουλείας»· μετατρέποντας τις τιμωρίες σε ευεργεσίες. Έτσι συμβαίνει και με αυτά· διότι και αυτά ευεργετούν, διορθώνουν, διαπαιδαγωγούν, νουθετούν και εκκόπτουν την κακία.

Η δικαιοσύνη του μένει εις τον αιώνα του αιώνος. Δ'. Αυτό νομίζω ότι λέει εδώ για όσους σκανδαλίζονται με τις απροσδόκητες δυσχέρειες που συμβαίνουν σε κάποιους, σαν να τους συμβουλεύει και να τους λέει: Μην ταράζεσαι όταν βλέπεις ανθρώπους να συκοφαντούνται, να κακοποιούνται και να πάσχουν άδικα· διότι παραμένει το αδέκαστο δικαστήριο, παραμένει η καθαρή απόφαση, η οποία αποδίδει στον καθένα σύμφωνα με ό,τι του αξίζει. Εάν όμως τώρα την επιζητάς, πρόσεξε μήπως εκδώσεις την καταδικαστική απόφαση πρώτα εναντίον του ίδιου σου του εαυτού. Διότι, εάν ο Θεός επρόκειτο να επιβάλλει τιμωρία για κάθε ένα από τα αμαρτήματα, και να εκδώσει τη δίκαιη απόφαση για καθέναν από όσους σφάλλουν, προ πολλού θα είχε αφανιστεί το ανθρώπινο γένος. Και γιατί αναφέρω τον τάδε και τον δείνα; Διότι, φέρνοντας στο μέσο τον κορυφαίο όλων των ανθρώπων, θα προσπαθήσω να αποδείξω αυτό ακριβώς· τον Παύλο, τον κήρυκα της οικουμένης, εκείνον που αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό, που μεταφέρθηκε στον παράδεισο, που έγινε κοινωνός των φρικτών μυστηρίων, το σκεύος της εκλογής, τον νυμφαγωγό του Χριστού, εκείνον που επέδειξε αγγελική πολιτεία και έφθασε σε τόση αρετή. Διότι, εάν δεν ήθελε να μακροθυμήσει απέναντί του και να τον ανεχθεί, αλλά, την ώρα που αμάρτανε, βλασφημούσε και εξαπέλυε διωγμούς, εξέδιδε αμέσως εναντίον του τη δίκαιη απόφαση, θα τον είχε αφανίσει προ πολλού, πριν προλάβει να μετανοήσει.

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο αναβάλλει την οργή και την επάξια ανταπόδοση, καλώντας τους ανθρώπους σε μετάνοια. Εάν όμως παραμείνουν αδιόρθωτοι, οπωσδήποτε θα υποστούν τη δίκαιη κρίση. Γι' αυτό ο Προφήτης, παρηγορώντας αυτούς που αδικούνται και συνετίζοντας αυτούς που αδικούν, πρόσθεσε το: «Η δικαιοσύνη αυτού μένει εις τον αιώνα». Αυτό δε που θέλει να πει με τον λόγο του αυτό, είναι το εξής: Ούτε εσύ, που αδικείσαι, εάν τερματίσεις τον βίο σου νομίζοντας ότι δεν θα λάβεις τη δικαίωση, να απελπιστείς· διότι μετά την αναχώρηση από αυτόν τον κόσμο, οπωσδήποτε θα λάβεις τις αμοιβές των κόπων σου· ούτε εσύ πάλι, που αρπάζεις τα πάντα και πλεονεκτείς και προκαλείς αναταραχές, εάν τερματίσεις τον βίο σου εν ειρήνη, να εφησυχάσεις· διότι για όλα θα δώσεις λόγο μετά την αναχώρηση από εδώ, και θα εξοφλήσεις το αντίτιμο της πονηρίας σου. Διότι είναι Θεός που παραμένει πάντοτε, και έχει δικαιοσύνη που παραμένει πάντοτε, η οποία δεν διακόπτεται διόλου από τον θάνατο, ούτε ως προς την αμοιβή των κόπων που γίνονται χάριν της αρετής, ούτε ως προς την ανταπόδοση των τιμωριών που οφείλονται στην πονηρία.

Γ΄. Αν όμως στη γη συμβαίνουν τέτοια, αναλογίσου στους ουρανούς πόσο μεγάλη δόξα πρόκειται να απολαύσουν. Τι σημαίνει, όμως, το «Στον οίκο του»; Σημαίνει, λέγει, «μαζί του». Αντιθέτως, ο εξωτερικός πλούτος δεν παραμένει μαζί με αυτόν που τον κατέχει, επειδή ούτε σε ασφάλεια βρίσκεται, αλλά επαφίεται στα χέρια των συκοφαντών, στα χέρια των κολάκων, στα χέρια των αρχόντων, στα χέρια των υπηρετών· γι' αυτόν τον λόγο τον διασκορπίζει παντού, μην έχοντας την πεποίθηση να τον κρατήσει ολόκληρο μέσα στον οίκο του· γι' αυτό υπάρχουν φρουρές και προφυλακές, χωρίς απολύτως κανένα όφελος, εφόσον εκείνος μπορεί να διαφεύγει από παντού. «Και η δικαιοσύνη αυτού μένει εις τον αιώνα του αιώνος». Άλλος λέγει: «Η ελεημοσύνη αυτού μένει εις τον αιώνα του αιώνος». Εννοεί δηλαδή εδώ είτε την αρετή γενικότερα, είτε εκείνη που αντιτίθεται στην αδικία, ή, όπως ανέφερε έτερος ερμηνευτής, ομιλεί για τη φιλανθρωπία και το έλεος.

ΚΑΤΗΧΗΣΗ ΚΓ' ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΠΕΡΙ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗΣ ΚΑΙ ΟΤΙ Η ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΕΙΝΑΙ ΚΑΤΙ ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΚΑΙ ΘΕΙΟ, ΑΛΛΑ ΟΠΩΣ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΕΩΣ ΔΟΘΗΚΕ ΣΤΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ ΤΟ ΝΑ ΓΙΝΟΥΝ ΤΕΚΝΑ ΘΕΟΥ, ΕΤΣΙ ΚΑΙ ΜΕΣΩ ΤΩΝ ΑΓΑΘΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥΣ ΕΧΕΙ ΔΟΘΕΙ ΝΑ ΓΙΝΟΥΝ ΔΙΚΑΙΟΙ Ευλόγησον, πάτερ. Αδελφοί και πατέρες, γνωρίζετε ότι κατά τις δύο παρελθούσες Κυριακές ομιλήσαμε εν συντομία περί σωφροσύνης και φρονήσεως· γι' αυτό και προσήλθαμε τώρα να μιλήσουμε και για την ομόζυγό τους, τη δικαιοσύνη. Δικαιοσύνη δε είναι ο Θεός, του οποίου «η δικαιοσύνη μένει εις τον αιώνα», και «δίκαιος είναι ο Κύριος και αγάπησε τις δικαιοσύνες» και «δίκαιος είσαι, Κύριε, και ευθείες οι κρίσεις σου» και «δίκαιος και όσιος ο Κύριος». Γι' αυτό και όποιος επιχειρεί να μιλήσει περί δικαιοσύνης, αποτολμά να μιλήσει περί Θεού, και για να μιλήσει κανείς περί Θεού χρειάζεται λοιπόν θείο λόγο και νου. Για να τεθούν όμως με λογική αλληλουχία και να περιγραφούν οι τέσσερις πρώτες αρετές, αναγκαστήκαμε να μιλήσουμε και περί δικαιοσύνης, και να πούμε τόσα γι' αυτήν, όσα η θεία δικαιοσύνη προσφέρει ως λόγο που προετοιμάζει για τη δικαιοσύνη τους εραστές της δικαιοσύνης.

Διότι αυτός που συμφιλίωσε, ένωσε και ειρηνοποίησε τον άνω κόσμο με τον κάτω, και «κατέλυσε το μεσότοιχο του φραγμού», «δεν μπορεί να αρνηθεί τον εαυτό του», όπως είπε ο μακάριος Παύλος. Διότι εκείνες οι πύλες που είχαν ανοιχθεί για τον Αδάμ, εφόσον εκείνος δεν παρέμεινε σε αυτά που έπρεπε να παραμείνει, ήταν βέβαια φυσικό και να κλειστούν. Αυτές όμως τις άνοιξε ο ίδιος ο Χριστός, ο οποίος «δεν έπραξε αμαρτία» ούτε μπορεί να αμαρτήσει· «διότι η δικαιοσύνη του», λέει, «μένει στον αιώνα»· επομένως, είναι απόλυτη ανάγκη να παραμένουν ανοιχτές, και αφενός να εισάγουν στη ζωή, αφετέρου να μην παρέχουν σε κανέναν έξοδο από τη ζωή. «Διότι ήλθα», λέει ο Σωτήρας, «για να έχουν ζωή». Και αυτή είναι η ζωή την οποία ήρθε να φέρει ο Κύριος: το να προσέλθουν οι άνθρωποι μέσω αυτών των μυστηρίων, να συμμετάσχουν μαζί του στον θάνατο και να κοινωνήσουν στο πάθος, διότι χωρίς αυτό δεν είναι δυνατόν να διαφύγει κανείς τον θάνατο.

Ανατρέποντας, λέει, λογισμούς και κάθε ύψωμα που επαίρεται εναντίον της γνώσεως του Θεού. Δες μέχρι ποιου σημείου εκτείνει το τόλμημά του ο αλαζόνας, με το να θέλει να καταρρίψει ακόμη και εκείνους που ήδη κατέχουν το Θείο μέσω της επίγνωσης της αλήθειας. Ώστε, πρέπει με κάθε προφύλαξη να φυλάσσει κανείς την καρδιά του και να ζητά από τον Θεό πολλή σύνεση, για να μας δώσει την ικανότητα να αποκαλύπτουμε τα τεχνάσματα της κακίας. Και αρμόζει να καλλιεργούμε και να ασκούμε τον νου με σύνεση, καθώς και τους λογισμούς αδιάκοπα, και να τους καταρτίζουμε σύμφωνα με το θέλημα του Θεού. Δεν υπάρχει μεγαλύτερο ούτε πιο τίμιο έργο από αυτό. Διότι, λέει, εξομολόγηση και μεγαλοπρέπεια είναι το έργο Του.

«Με κάθε προφύλαξη, λοιπόν, πρέπει να φυλάμε την καρδιά μας» και να ζητάμε πολλή σύνεση από τον Θεό, ώστε να μας δώσει τη χάρη να αναγνωρίζουμε τις πανουργίες και τα τεχνάσματα της κακίας, για να μην μας υποτάξει ο πονηρός μέσω των κακοτεχνιών του. Πρέπει, επομένως, καθένας από εμάς να εργάζεται και να κοπιάζει διαρκώς με κάθε σύνεση και νήψη, και να καθαρίζει τον νου και τους λογισμούς, διότι δεν υπάρχει κανένα μεγαλύτερο, ούτε καλύτερο, ούτε πιο αξιότιμο έργο από το να καλλιεργεί κανείς την ίδια του την ψυχή και να καταρτίζει την προσωπική του προαίρεση σύμφωνα με το θέλημα του Θεού. Αυτό είναι το μόνο μεγάλο και τίμιο έργο ενώπιον του Θεού, όπως λέει ο Κύριος: «Να εργάζεστε όχι για την τροφή που φθείρεται (δηλαδή τα επιτηδεύματα της κακίας), αλλά για την τροφή που μένει εις ζωήν αιώνιον», και πάλι: «Εξομολόγηση», λέει, «και μεγαλοπρέπεια είναι το έργο Του». Διότι, όταν κάποιος καλλιεργήσει έτσι την καρδιά του, ο Θεός τού δίνει άνωθεν ένα ουράνιο έργο στην ψυχή, ένα έργο αιώνιας ζωής της θεότητας του Πνεύματος.