Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 110:7

Εάν, λοιπόν, ο Κύριος είναι πιστός σε όλα τα λόγια Του, και όλες οι εντολές Του είναι αξιόπιστες, εδραιωμένες στον αιώνα του αιώνος, φτιαγμένες με αλήθεια και ευθύτητα, αποτελεί φανερή έκπτωση από την πίστη και κατηγορία υπερηφάνειας, είτε το να αθετεί κανείς κάτι από τα γεγραμμένα, είτε το να εισάγει κάτι από τα μη γεγραμμένα. Διότι ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός έχει πει: «Τα δικά μου πρόβατα ακούνε τη δική μου φωνή»· και πριν από αυτό έχει πει: «Σε ξένο όμως δεν πρόκειται να ακολουθήσουν, αλλά θα τραπούν σε φυγή από αυτόν, διότι δεν γνωρίζουν τη φωνή των ξένων». Επίσης, ο Απόστολος, χρησιμοποιώντας ένα ανθρώπινο παράδειγμα, απαγορεύει με ακόμη μεγαλύτερη σφοδρότητα το να προσθέσει ή να αφαιρέσει κανείς κάτι στις θεόπνευστες Γραφές, με τα εξής λόγια: «Όμως ακόμη και ανθρώπου επικυρωμένη διαθήκη κανείς δεν την αθετεί, ούτε προσθέτει σε αυτήν».

«Διότι αν αυτό που καταργείται υπήρξε με δόξα, πολύ περισσότερο αυτό που παραμένει είναι εν δόξη.» Έτσι, κι αν από τα προειρημένα διδαχθήκαμε να αναγνωρίζουμε και να ομολογούμε με ακλόνητη πίστη ως πιο βέβαια αυτά που έχουν ειπωθεί στο Ευαγγέλιο, ωστόσο ας θυμηθούμε πάλι τον ίδιο τον Κύριο που λέει: «Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, τα λόγια μου όμως δεν πρόκειται να παρέλθουν.» Θα αρκούσαν βέβαια τα λόγια του Κυρίου περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, για να στηρίξουν τις καρδιές μας εν Πνεύματι Αγίω και ηγεμονικώ, ώστε να στεκόμαστε χωρίς κανένα δισταγμό και απόλυτα σταθερά απέναντι σε κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού· για να βοηθήσουμε όμως και την αδυναμία ορισμένων, θα ήταν συνετό να παραθέσουμε τη μαρτυρία ενός ή δύο από τους πολλούς. Ο Δαβίδ λοιπόν λέει: «Πιστές είναι όλες οι εντολές του, στηριγμένες στους αιώνες των αιώνων, καμωμένες με αλήθεια και ευθύτητα»· και πάλι: «Ο Κύριος είναι πιστός σε όλα τα λόγια του και όσιος σε όλα τα έργα του», καθώς και πολλά παρόμοια. Ο δε Ιηού στα βιβλία των Βασιλειών είπε: «Δείτε, ότι κανένας λόγος του Κυρίου δεν θα πέσει στη γη.»

Δοξολογία και μεγαλοπρέπεια είναι το έργο του, και η δικαιοσύνη του παραμένει στους αιώνες των αιώνων. Κατέστησε αλησμόνητα τα θαυμάσιά του· ελεήμων και οικτίρμων είναι ο Κύριος, έδωσε τροφή σε όσους τον φοβούνται. Θα ενθυμείται αιώνια τη διαθήκη του· φανέρωσε στον λαό του τη δύναμη των έργων του, για να τους δώσει την κληρονομιά των εθνών· τα έργα των χεριών του είναι αλήθεια και δικαιοσύνη. Αξιόπιστες είναι όλες οι εντολές του, εδραιωμένες στους αιώνες των αιώνων, καμωμένες με αλήθεια και ευθύτητα. Απέστειλε λύτρωση στον λαό του, ενετείλατο αιώνια τη διαθήκη του. Άγιο και φοβερό είναι το όνομά του· αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου. Μήπως άραγε, επειδή αυτός που φοβάται δεν έχει ακόμη τελειωθεί, η μεν εισαγωγή επιτυγχάνεται μέσω του φόβου, ενώ το τέλος κατορθώνεται μέσω της αγάπης; Διότι η τέλεια αγάπη διώχνει έξω τον φόβο. Τέτοιος θα ήταν εκείνος που αγαπά τον Κύριο τον Θεό με όλη του την καρδιά και την ψυχή και τη δύναμη. Και καλή σύνεση διαθέτουν όλοι όσοι την εφαρμόζουν.

Διότι υπάρχει σε αυτούς εκείνο το ένα, και μάλιστα πολύ πρόχειρο, επιχείρημα: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του». Πώς, λοιπόν, θα απαντήσουμε σε αυτό; Μήπως θα κατηγορήσουμε τον Σολομώντα; Μήπως θα απορρίψουμε τα προηγούμενα λόγια του εξαιτίας του τελευταίου παραπτώματός του; Μήπως θα πούμε ότι αυτός ο λόγος ανήκει στην ίδια τη σοφία, δηλαδή στην επιστήμη και στον δημιουργικό λόγο σύμφωνα με τον οποίο συστήθηκαν τα πάντα; Διότι η Γραφή συνηθίζει να προσωποποιεί πολλά από τα άψυχα, όπως: «Η θάλασσα είπε το τάδε και το τάδε»· και «Η άβυσσος είπε, δεν υπάρχει μέσα σε μένα»· και «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού». Και πάλι, δίνεται κάποιο παράγγελμα σε μια ρομφαία, και τα όρη και οι βουνοί ερωτώνται για τον λόγο που σκιρτούν. Τίποτε όμως από αυτά δεν προβάλλουμε εμείς, αν και μερικοί από τους προγενεστέρους μας τα έχουν θεωρήσει ως ισχυρά επιχειρήματα. Αλλά ας δεχτούμε ότι ο λόγος αυτός ανήκει στον ίδιο τον Σωτήρα, την αληθινή Σοφία. Ας εξετάσουμε όμως μαζί ένα μικρό ζήτημα. Τι από τα όντα είναι αναίτιο; Η Θεότητα. Διότι κανείς δεν μπορεί να επικαλεστεί κάποια αιτία για την ύπαρξη του Θεού· διαφορετικά, αυτό το αίτιο θα ήταν προγενέστερο του Θεού. Ποια είναι όμως η αιτία της ανθρώπινης φύσης, την οποία ο Θεός ανέλαβε για εμάς; Το να σωθούμε εμείς, βεβαίως. Διότι τι άλλο θα μπορούσε να είναι; Επειδή, λοιπόν, εδώ βρίσκουμε σαφώς να αναφέρεται τόσο το «με έκτισε» όσο και το «με γεννά», η εξήγηση είναι απλή. Ό,τι βρίσκουμε να συνοδεύεται από αιτία, ας το αποδώσουμε στην ανθρώπινη φύση· και ό,τι είναι απλό και αναίτιο, ας το καταλογίσουμε στη Θεότητα. Μήπως, λοιπόν, το «έκτισε» δεν έχει ειπωθεί μαζί με την αιτία; Διότι λέει: «Με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του». Και έργα των χειρών του είναι η αλήθεια και η κρίση, για χάρη των οποίων χρίστηκε με τη Θεότητα.

Ποιος από όσους γνωρίζουν τα σχετικά με αυτόν τον Παλαμά, ακούγοντας αυτά, δεν θα χαρακτηρίσει αυτούς ως πατέρες του ψεύδους, τόσο εκείνον που τα γράφει όσο και εκείνον προς τον οποίο τα γράφει και τα αφιερώνει, οι οποίοι, έχοντας την εντύπωση πως αν διατυπώσουν συμφώνως το ψεύδος δεν θα καταστούν οι ίδιοι περιφανείς ψεύτες αλλά το ψεύδος θα γίνει αλήθεια; Ή, αν δεν συμβεί αυτό —καθώς είναι παντελώς αδύνατον—, θα φανεί τουλάχιστον ότι θα παραπλανήσει τους αναγνώστες εξαιτίας του κύρους εκείνων που τα λέγουν, και κατέδειξαν τους εαυτούς τους ολοφάνερα αντίθετους προς Εκείνον στον οποίο λέει ο Δαβίδ, «ότι η αρχή των λόγων σου είναι η αλήθεια» και «η αλήθεια θα προπορεύεται προ του προσώπου σου», και του οποίου «όλες οι εντολές είναι αξιόπιστες, στηριγμένες στην αλήθεια και την ευθύτητα». Διότι γι' αυτούς η αρχή των λόγων είναι το ψεύδος· και στη συνέχεια, αναμεμειγμένο με δόλο φτάνει στο τέλος του, προχωρώντας διαρκώς προς το χειρότερο και καταλήγοντας, ας πούμε, σε θεμέλιο εντελώς ασταθές.

Αλλά, ποια είναι αυτή η κατάπαυση, επιθυμείτε να μάθετε ακόμη πιο σαφώς, και πώς και εμείς θα εισέλθουμε σε αυτήν; Αν μάθουμε τα έργα, τα οποία επειδή είναι άναρχα ο Θεός δεν ξεκίνησε να τα κάνει, ακόμη περισσότερο θα κατανοήσουμε και αυτή την κατάπαυση και την είσοδό μας σε αυτήν. Ποια είναι λοιπόν αυτά τα έργα; Ας μας δώσει την αρχή ο ψαλμωδός προφήτης, γράφοντας για τον Θεό: «τα έργα των χειρών του είναι αλήθεια και κρίση». Άναρχο έργο λοιπόν του Θεού είναι η γνώση των όντων και η πρόγνωση των μελλόντων, τις οποίες αν κάποιος τις ονόμαζε αλήθεια, δεν θα αστοχούσε στην ονομασία. Έργο του Θεού άναρχο και ακατάπαυστο είναι η κρίση και η πρόνοια. Διότι τα όντα είχαν ανάγκη και πριν από τη δημιουργία τους από κρίση και πρόνοια, ότι πρέπει να δημιουργηθούν, και μετά τη δημιουργία τους για να μην εκλείψουν στην πορεία του χρόνου ή τα μεν να μεταβάλλονται με τον καιρό για το δικό τους συμφέρον ή του σύμπαντος, τα δε να παραμένουν αναλλοίωτα. Άναρχο έργο του Θεού είναι η επιστροφή προς τον εαυτό του. Διότι κινείτο ανάρχως μέσω της θεωρίας του εαυτού του.

Αλληλούια. Η προφητεία προτρέπει τον άνθρωπο ότι πρέπει ακατάπαυστα να υμνεί τον Θεό. Διότι το αλληλούια ερμηνεύεται ως ύμνος (το «αλληλού» ερμηνεύεται ως αίνος και το «ια» ως Θεός). «Εξομολογήσομαι». Αυτή είναι η φωνή των πιστών, οι οποίοι πάντοτε δοξάζουν τον Κύριο. «Εν βουλή». Διότι όπου υπάρχει σύνοδος και σύναξη αγίων, εκεί δοξάζεται ο Κύριος και τα έργα Του. «Εξεζητημένα». Επειδή οι άγιοι, εκζητώντας το θέλημα του Θεού, εκπληρώνουν τον νόμο του Θεού. «Εξομολογήσεις». Διότι το έργο του Θεού είναι μεγαλοπρέπεια και δόξα, το οποίο επιτέλεσε για τον άνθρωπο, αποδεχόμενος την εξομολόγησή του και σώζοντάς τον. «Και δικαιοσύνη». Το έργο του μυστηρίου, το οποίο επιτέλεσε ο Θεός για τον άνθρωπο, παραμένει με δικαιοσύνη και αλήθεια ανεξάλειπτο εις τον αιώνα. «Μνείαν». Των όσων εξ αρχής έπραξε από γενεά σε γενεά ενθυμούμενος τον άνθρωπο (ενθυμούμενος έπραξε για τον άνθρωπο). «Τροφήν». Διότι ως ελεήμων και έχοντας πλήθος οικτιρμών, έδωσε ως τροφή στους πιστούς το ίδιο Του το σώμα και το τίμιο αίμα Του. «Μνησθήσεται». Ό,τι αποφάσισε να πράξει για τον άνθρωπο, αυτό το εκπλήρωσε αιωνίως. «Ισχύν». Στον λαό που προέρχεται από τα έθνη εγνώρισε τα μυστήρια της βασιλείας των ουρανών. «Του δούναι». Υπεράνω όλων των εθνών της γης, ο λαός από τα έθνη που πίστεψε, έγιναν συγκληρονόμοι του Χριστού. «Έργα χειρών». Διότι έργο Θεού κατά την αλήθεια, αληθινή κρίση και αψευδής αλήθεια είναι το να σώσει τον άνθρωπο που χάνεται.

Πιστές: Τις οποίες ενετείλατο στον σωσμένο άνθρωπο. Διότι αυτές είναι όντως πίστη και αλήθεια. Στηριγμένες: Διότι αμετακίνητες και ασάλευτες είναι οι εντολές του Θεού, τις οποίες έδωσε στους πιστούς για βοήθεια, θεμελιωμένες εις τον αιώνα του αιώνος. Εκτελεσμένες: Διότι δεν προέρχεται ψεύδος από τον Θεό, αλλά αλήθεια και ευθύτητα. Λύτρωση: Ο Πατέρας έστειλε τον Υιό του· διότι αυτός λύτρωσε τον πιστό λαό από την καταδυνάστευση του διαβόλου. Ενετείλατο: Διότι παρήγγειλε στον πιστό λαό τη διαθήκη του Ευαγγελίου και παραμένει εις τον αιώνα του αιώνος. Άγιο: Διότι άγιο και φοβερό είναι το όνομα του Θεού σε όλους τους πιστούς, ως ασάλευτη σφραγίδα για όσους δέχτηκαν τη χάρη. Αρχή: Διότι όσοι αρχίζουν τον εν φιλοσοφία βίο, καρτερούν τον Θεό με πολύ φόβο. Σύνεση: Διότι όσοι καλλιεργούν τον εν φιλοσοφία βίο, αυτοί τυγχάνουν πλήρεις σοφίας και συνέσεως. Η αίνεση: Διότι η δόξα και η αίνεση του Θεού είναι ατελεύτητη, και για όλους όσους άγονται από τον φόβο του Θεού, ο έπαινός τους είναι ατελεύτητος.

Τα έργα των χειρών του είναι αλήθεια και κρίση. Επειδή ομίλησε για τη δύναμή του, ομιλεί και για τη δικαιοκρισία, ότι δηλαδή δεν επιδείκνυε μόνο δύναμη σε όσα έπραττε τότε, αλλά και πολλή δικαιοσύνη. Διότι δεν εξεδίωξε απλώς τα έθνη επειδή επιθυμούσε να εισαγάγει τους Ιουδαίους, αλλά ενήργησε με δικαιοσύνη. Γι' αυτό και αλλού έλεγε ο Μωυσής: «Διότι δεν έχουν ακόμη αναπληρωθεί οι αμαρτίες των Αμορραίων». Αυτά, όμως, δεν αρμόζει να τα λέμε μόνο για τους Ιουδαίους και για όσα συνέβαιναν σε εκείνους, αλλά ο λόγος είναι και πάλι καθολικός. Διότι όλα όσα έχουν γίνει από αυτόν είναι αλήθεια και κρίση· κρίση, δηλαδή δικαιοσύνη. Η Γραφή δε, συχνά συνηθίζει να ονομάζει την αλήθεια και φιλανθρωπία. Αυτό, λοιπόν, που λέει, σημαίνει το εξής: ότι ανέμειξε τα πάντα με τη δικαιοσύνη και τη φιλανθρωπία. Διότι, εάν πράγματι χρησιμοποιούσε μόνο τον κανόνα του δικαίου, τα πάντα θα είχαν καταστραφεί.

ΣΤ΄. Γι' αυτό και αυτός ο προφήτης λέει αλλού: «Μην εισέλθεις σε κρίση με τον δούλο σου, διότι κανένας ζωντανός δεν πρόκειται να δικαιωθεί ενώπιόν σου». Και πάλι: «Εάν παρατηρήσεις τις ανομίες, Κύριε, Κύριε, ποιος θα μπορέσει να σταθεί;» Επομένως, όλα όσα γίνονται από αυτόν είναι γεμάτα και από τα δύο αυτά στοιχεία. Διότι, αν απαιτούσε μόνο τη δικαιοσύνη, τα πάντα θα είχαν καταστραφεί· αν πάλι χρησιμοποιούσε μόνο τη φιλανθρωπία, οι περισσότεροι θα γίνονταν ραθυμότεροι. Γι' αυτό, ρυθμίζοντας ποικιλοτρόπως τη σωτηρία των ανθρώπων, χρησιμοποιεί και τα δύο αυτά για τη διόρθωσή τους. «Αξιόπιστες είναι όλες οι εντολές του». Αυτό που κάνει σε πολλά σημεία, το ίδιο εφαρμόζει και εδώ, μεταβαίνοντας από τη σοφία που αποκαλύπτεται στην ποικιλόμορφη δημιουργία και από την κηδεμονία, στη νομοθεσία, ενεργοποιώντας πάλι αυτή την πλευρά της πρόνοιας. Διότι δεν διόρθωσε το ανθρώπινο γένος μόνο με το να δημιουργήσει μια τόσο μεγάλη και σπουδαία κτίση, αλλά και με το να θεσπίσει τον νόμο. Γι' αυτό και στον δέκατο όγδοο ψαλμό, διαχωρίζοντας και τα δύο αυτά μέρη, στην αρχή μεν έλεγε: «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού»· φτάνοντας δε στο μέσον, και αφού ολοκλήρωσε τον λόγο περί της κτίσεως, πρόσθεσε: «Ο νόμος του Κυρίου είναι άμωμος, και επιστρέφει τις ψυχές· η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής, και φωτίζει τους οφθαλμούς».

Περί των αληθινών και ορθών πραγμάτων, που δεν έχουν τίποτα το διεστραμμένο, τα είπαν όλα εκείνοι οι νόμοι. Πιστές είναι όλες οι εντολές του. Τι σημαίνει «πιστές»; Βέβαιες και σταθερές. Διότι και αν ακόμη παραβιαστούν, ακολουθούν οι τιμωρίες, και αυτές δεν κλονίζονται· και εάν οι άνθρωποι τις παραβαίνουν, ο Θεός όμως τις εκδικείται. Μην λες, λοιπόν, ότι τα όσα ειπώθηκαν έχουν λεχθεί προς απειλή ή καθ' υπερβολή. Κανένας νομοθέτης δεν μιλά μόνο προς απειλή, αλλά και προς σωφρονισμό.

Σύμφωνα με αυτό και ο Μέγας Βασίλειος δίνει εντολή λέγοντας: «Πρέπει να μένει απαράβατη η παράδοση που έχει παραδοθεί εν τω ζωοποιώ Πνεύματι, στην οποία η προσθήκη ή η αφαίρεση του παραμικρού αποτελεί προφανώς έκπτωση από την αιώνια ζωή. Διότι, αν πρέπει κάθε φορά να συντάσσουμε διαφορετικές ομολογίες πίστεως και να αλλοιώνονται ανάλογα με τους καιρούς, τότε είναι ψευδής η απόφαση εκείνου που είπε: “ένας Κύριος, μία πίστη, ένα βάπτισμα”· και πάλι: “να στέκεστε σταθεροί και να κρατάτε τις παραδόσεις που παραλάβατε, είτε προφορικά είτε δι' επιστολής”· και ξανά: “ακόμη κι αν εμείς, ή άγγελος από τον ουρανό σας κηρύξει ευαγγέλιο διαφορετικό από αυτό που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα”· και πολύ δικαιολογημένα. Διότι, αν ο Κύριος είναι αξιόπιστος σε όλα τα λόγια Του, και όλες οι εντολές Του είναι αξιόπιστες, στηριγμένες εις τον αιώνα του αιώνος, φτιαγμένες με αλήθεια και ευθύτητα, αποτελεί φανερή έκπτωση από την πίστη και κατηγορία υπερηφάνειας, είτε το να αθετεί κανείς κάτι από τα γεγραμμένα, είτε το να εισάγει κάτι από τα μη γεγραμμένα».

Ψαλμός 110. Αλληλούια. «Θα σε δοξάσω, Κύριε, με όλη μου την καρδιά». Διότι είναι καλό να απευθύνεται κανείς στον Θεό με όλη του την καρδιά. «Στη βουλή των ευθέων και στη συναγωγή μεγάλα είναι τα έργα του Κυρίου». Όχι όμως και στη συναγωγή των πονηρών και των αθέων, διότι σε αυτούς δεν υπάρχει σύνεση. «Μεγαλύνετε τα έργα του Κυρίου, ελεήμων και οικτίρμων είναι ο Κύριος· έδωσε τροφή σε εκείνους που τον φοβούνται», όχι μόνο τη φθαρτή και παροδική, διότι αυτήν την απολαμβάνουν μέσω των οικτιρμών του και εκείνοι που δεν τον φοβούνται, αλλά και την άφθαρτη και πνευματική τροφή, την οποία απολαμβάνουν μυστικώς εκείνοι που τον φοβούνται. «Αξιόπιστες είναι όλες οι εντολές του», πρόξενοι σωτηρίας για όσους τις τηρούν, «στηριγμένες στον αιώνα του αιώνος». Και δεν καταλύονται ούτε εξαφανίζονται απλώς, αλλά· «είναι φτιαγμένες με αλήθεια και ευθύτητα» μη έχοντας τίποτε περισσότερο ή λιγότερο από το πρέπον. «Λύτρωση απέστειλε στον λαό του», ο Πατέρας τον Υιό, «άγιο και φοβερό είναι το όνομά του. Αρχή σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου». Χωρίς όμως τον φόβο του Κυρίου, δεν πρόκειται να ωφελήσει τους σοφούς η σοφία του κόσμου. «Αγαθή σύνεση υπάρχει σε όλους όσοι πράττουν» έργα άξια συνέσεως. «Η αίνεσή του μένει στον αιώνα του αιώνος», μη έχοντας τέλος, όπως ακριβώς δεν έχει ούτε αρχή.

Γνωρίζεις αυτούς που θησαυρίζουν, γνωρίζεις τον θησαυρό, τι λογής και πόσος είναι και πού βρίσκεται; Γνωρίζεις τους φύλακες και τη χώρα την ασύλητη, την απρόσιτη στους κλέφτες, και τον άδυτο ήλιο; Είθε λοιπόν ο Κύριος να μας δώσει την χάρη να θησαυρίζουμε εκεί, εκεί να έχουμε την καρδιά μας αμετάκλητα, εκεί να στρέφεται η σκέψη μας πάντοτε, ημέρα και νύκτα, εκεί να ανυψωθεί ο νους μας, εκεί να ατενίσει το μάτι της διανοίας μας καθαρά, ώστε να σπεύσουμε να θησαυρίσουμε εκεί και να προσηλώσουμε εκεί τις καρδιές μας. Αυτό δε θα γίνει, εάν τηρήσουμε τις θείες εντολές του Κυρίου και Θεού και Σωτήρος μας Ιησού Χριστού· διότι «είναι αξιόπιστες όλες οι εντολές του», κατά τον θείο Δαβίδ, και «μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο, διότι θα βρει μεγάλη ευαρέσκεια στις εντολές του» και «απομακρυνθείτε από εμένα οι πονηροί λογισμοί και θα εξερευνήσω τις εντολές του Θεού μου»· διότι «όλες οι εντολές σου», Δέσποτα, «είναι δικαιοσύνη» και γι' αυτό «συνέτισέ με, και θα μάθω τις εντολές σου», διότι «εσύ παρήγγειλες να φυλάττονται οι εντολές σου», και «τότε δεν θα ντροπιαστώ, όταν θα αποβλέπω σε όλες τις εντολές σου». Και θα μπορούσε κανείς να βρει χιλιάδες μαρτυρίες του Δαβίδ για αυτές τις θείες και άγιες εντολές του Σωτήρος μας Ιησού Χριστού.

Δίκαιος είναι εκείνος που μισεί και αποστρέφεται εντελώς, με λόγο και με έργο, τις άδικες και παράνομες πράξεις, διότι, όπως λέει, «αν κάποιος τηρήσει όλο τον νόμο, αλλά φταίξει σε ένα, έχει γίνει ένοχος για όλα»· δίκαιος είναι εκείνος που φροντίζει απόλυτα τις δίκαιες πράξεις με έργο και με λόγο και με τη διάνοια· δίκαιος είναι εκείνος που αγαπά τον Χριστό και τηρεί τις εντολές του, «επειδή όλες οι εντολές του είναι δικαιοσύνη» και όλες οι εντολές του είναι αξιόπιστες και «όποιος με αγαπά», λέει, «θα τηρήσει τις εντολές μου»· των οποίων προηγείται η μετάνοια μαζί με την εξομολόγηση —«μετανοείτε», λέει, «γιατί πλησίασε η βασιλεία των ουρανών» και βαπτίζονταν «εξομολογούμενοι τις αμαρτίες τους»— έπειτα η σωφροσύνη, η εγκράτεια, η καθαρότητα του βίου, το κατά Θεόν πένθος, η πραότητα, η αγάπη, η ταπεινοφροσύνη, η ελεημοσύνη, η πνευματική πτωχεία, η υπομονή, η χρηστότητα, η επιείκεια, η μακροθυμία, η ακεραιότητα, η αγαθοσύνη και καθετί καλό και δίκαιο στο οποίο μας εκπαιδεύουν οι εντολές του Χριστού, τις οποίες δεν θέλησα να αναφέρω λεπτομερώς, φροντίζοντας για τη συντομία του λόγου.